________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
'
'
, "
: "
અગિયારમી સદીનાં મંદિરો
ઘુમલી અને સેજકપુરના નવલખા મંદિરો, મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, આબુનું વિમલવસહીનું મંદિર વગેરે મંદિરો અગિયારમી સદીના છે. . બારમી સદીનાં મંદિરો આ સિદ્ધપુરનો રૂદ્રમાળ તથા કુમારપાળના સમયનું સૌરાષ્ટ્રના પ્રભાસપાટણમાં આવેલું સુવિખ્યાત સોમનાથનું મંદિર. બારમી સદીનું છે. કુમારપાળના સમયનાં મંદિરના અવશેષો હાલ સ્થાનિક મ્યુઝિયમમાં સુરક્ષિત રાખવામાં, આવ્યો છે. તેરમી સદીનાં મંદિરો
આબુનું તેજપાલનું લુણવસદ્ધિનું મંદિર અને ડભોઈના કિલ્લામાં આવેલ કાલીકામાતાનું મંદિર નોંધપાત્ર છે.
સુણકનું નીલકંઠ મહાદેવનું મંદિર પૂર્વાભિમુખ છે. આ મંદિર ગર્ભગૃહ, સભામંડપ અને શૃંગારચોકીઓનું બનેલું છે. શિખરની દરેક બાજુએ ઉરુશૃંગોની રચના છે. ઘુમ્મટની મધ્યની પદ્મશીલા ઉત્તમ કોતરણીવાળી છે. મૂર્તિ શિલ્પોના નાના મંદિરોની પૂર્ણકૃતિ ગણાય છે.
સેજકપુરના નવલખા મંદિરનું ગર્ભદ્વાર મંડપ પરની સવર્ણ અને ગર્ભગૃહ પરનું શિખર ખંડિત થયા છે. ધુમ્મટમાં નાના કદના બાર શિલ્પો છે.
ગુજરાતના મંદિર સ્થાપત્યનો આદર્શ ૧૧મી સદીમાં બંધાયેલ મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર પૂરો પાડે છે. આ મંદિર સ્પષ્ટ રીતે બે વિભાગમાં વહેંચાયેલું છે. ગર્ભગૃહ અને તેની સાથે જોડાયેલો ગુઢમંડપ આગળના વિભાગથી અલગ પડીને ઊભેલો સભામંડપ, હાલ રામકુંડ તરીકે ઓળખાય છે. ગર્ભગૃહ અને ગૂઢમંડપ સાથે જોડાયેલા છે. ગૂઢમંડપની પૂર્વદિશામાં
આવેલી છે. ગૂઢમંડપની દિવાલોના ભાગમાં હવાઉજાસ આવે છે. ગર્ભગૃહ સમચોરસ છે. ગર્ભગૃહના પ્રવેશદ્વાર ઉપર સૂર્ય, ગાંધર્વો, અપ્સરાઓ, પલ્લવ પત્રો વગેરે અનેક સુશોભન કોતરેલા છે. પીડ અને મંડોવરના ભાગે અનેક થરોથી અંલકૃત કરેલા છે. મંડોવરની જંઘામાં મોટા કદની મૂર્તિઓ આવેલી છે. ગૂઢમંડપની દિવાલો તેમજ પ્રદક્ષિણાપથની દિવાલો પર બાર આદિત્યના સ્વરૂપો કોતર્યા છે. ગર્ભગૃહમાં સૂર્યમૂર્તિ હયાત નથી. ગર્ભગૃહની ઉપરના શિખર અને ગૂઢમંડપની છત નષ્ટ થયેલા છે. બંને મંડપના સ્તંભો, તોરણો, પાટડા, છત વગેરે અનેક પ્રકારની સુંદર કોતરણીથી અલંકૃત કરેલા છે. સાદા રેતિયા પથ્થરમાં પણ આરસના જેવું બારીક અને સફાઈદાર કોતરકામ એ અહીંના શિલ્પોની વિશિષ્ટતા છે. જે ગુજરાતભરમાં ક્યાંય જોવા મળતી નથી. સભામંડપની પૂર્વે કીર્તિતોરણના બે સ્તંભો ઊભા છે. આ સ્તંભોને અડીને કુંડમાં ઉતરવાનો પડથાર કરેલો છે. આવા જ તોરણના અવશેષો ઉત્તર-પશ્ચિમ ખૂણામાં થોડે દૂર ઊભા છે. કુંડ લંબચોરસ ઘાટનો છે. તેના પગથિયા ઉતરતા વચ્ચે નાની નાની દેરીઓ છે. જેમાં વિવિધ શિલ્પો છે.
સિદ્ધપુરમાં સિદ્ધરાજે બંધાવેલો રુદ્રમાળ અવશેષ રૂપે ઊભો છે. મૂળમાં તે ગર્ભગૃહ, પ્રદક્ષિણાપથ, ગૂઢમંડપ અને ચોકીઓ વડે બનેલું મંદિર હશે એમ તેના અવશેષો ઉપરથી જણાય છે. આ અતિશય વિશાળ એવું ત્રણ મજલાનું ભવ્ય મંદિર હશે એમ જણાય છે. મંદિરની સામે નંદીમંડપ હોવાનું જણાય છે. મંદિરની ચોતરફ અગિયાર દેવકુલિકા હોવાનું જાણવા મળે છે. મંદિરની ચારેક દેવકુલિકાઓનું જુમ્મા મસ્જિદમાં રૂપાંતર થઈ ગયેલું છે. પૂર્વની શૃંગા ચિકોની બંને બાજુએ કીર્તિતોરણ સારી અવસ્થામાં જળવાયું હતું. તેમાંથી હાલમાત્ર ઉત્તરનું તોરણ જ આબાદ છે.
તારંગાનું અજિતનાથ મંદિર ગર્ભગૃહની બાજુએ સાદું છે પરંતુ પ્રદક્ષિણા પથમાં પડતી એની બહારની દિવાલો વિભૂષિત છે. તેના ગૂઢમંડપની સ્તંભ યોજના પ્રશંસનીય છે. ગૂઢમંડપમાં બાવીસ તંભો છે. ગૂઢમંડપ પર ભારે કદની સવર્ણા છે. જયારે શૃંગાર ચોકીઓ પર સમતલ છત છે. ગર્ભગૃહના પ્રદક્ષિણા પથમાં ઝરૂખાઓની રચના છે. મંદિરની શિલ્પ સમૃદ્ધિ ઉત્તમ કોટિની છે. પીઠ, મંડોવર, વેદિકા વગેરે અંગો વિવિધ શિલ્પોથી વિભૂષિત છે.
પથિક ૦ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૨૨
For Private and Personal Use Only
