________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પક્ષીનાં આલેખન છે.
લોરિયા-નંદનગઢ અને પીપરાવાના સ્તૂપની ધાતુર્ગભ-મંજૂષામાંથી પ્રાપ્ત થયેલા નમૂનાઓમાં સુવર્ણપત્ર પર અંકિત માતૃદેવીનું અંશમૂર્ત આલેખન ખાસ નોંધપાત્ર છે."
પ્રાચીન ભારતના કેટલાક સિક્કાઓ પર શ્રીલક્ષ્મી, ગજલક્ષ્મી આદિ કેટલાય સ્વરૂપો અંકિત થયેલાં જોવામાં આવે છે. પંચાલોમાં ભદ્રઘોષના સિક્કાઓ ૫૨ અંક્તિ કમલધારિણી દેવી એ સમયની પરિપાટી અનુસાર ભદ્રા કે લક્ષ્મી હોવી જોઈએ. કુલિન્દોના સિક્કા કોઈ દેવીની આકૃતિથી સુશોભિત છે, જેની પાસે મૃગ છે. ડૉ.બેનરજીએ એને પણ લક્ષ્મી હોવાનું માની છે. પરંતુ એ શિવપત્ની પાર્વતી કે દુર્ગાનું હોવાનું કુશન્દોના સિક્કાઓ પર મળેલ શિવની આકૃતિને આધારે જણાય છે. વળી શિવનો મૃગ સાથેનો સંબંધ પણ અન્ય પ્રાચીન સિક્કાઓથી પણ જ્ઞાત થાય છે.
કુષાણકાલીન સિક્કાઓ પર અંકિત દેવીઓમાં નાના કે નનૈયા તથા આરદોક્ષો મુખ્ય છે. તુવિષ્યના એક સિક્કા પર શિવની સાથે નાના” તથા બીજા સિક્કા પર શિવ સાથે ઉંમાનું અંકન જોવા મળે છે. કનિષ્કના સિક્કાઓ પર નાનાની આકૃતિ દ્વિભુજ દેખા દે છે. એના જમણા હાથમાં પત્ર અને ડાબા હાથમાં હરણ કે અશ્વની મુખાકૃતિથી અલંકૃત દંડ છે. તેના મસ્તક પર અર્ધચંદ્રની કલા જોવા મળે છે. તુવિષ્કના મોટા ભાગના સિક્કાઓ પર પણ આ પ્રકારનું આલેખન છે. પરંતુ એક સિક્કા પર એ દેવી એક હાથમાં ધનુષ ધારણ કરતી અને બીજા હાથે પીઠ પર બાંધેલ ભાથામાંથી તીર કાઢતી જોઈ શકાય છે.૪ હવિષ્કના એક બીજા સિક્કામાં તે પશુ અંકિત દંડ સાથે સિંહ પર બેઠેલ દૃષ્ટિગોચર થાય છે." વાસુદેવના સિક્કાઓ પર પણ દ્વિભુજ નાના* ઊભેલી જોવા મળે છે.
નાનાને દેવી અરટેમિસની પર્યાય કહેવામાં આવી છે. અરટેમિસ મૃગયા કે શિકારની દેવી છે. એટલા માટે હુવિષ્યના સિક્કા પર આપણે નાનાને ધનુષ-બાણ ધારણ કરતી જોઈએ છીએ. નાનાનાં મુખ્ય લક્ષણ, એના મસ્તક પર ચંદ્ર, હાથોમાં પાત્ર તથા પશુમુખની આકૃતિથી અંકિત દંડ તથા વાહન તરીકે સિંહ છે. ઉપર્યુક્ત કુષાણકાલીન સિક્કાઓ પ૨ આ લક્ષણો જોવા મળે છે. પ્રો.રોઝેનફીલ્ડે નાના સાથે સંબંધિત સંપ્રદાય તથા તેના મૂર્તિ-વિજ્ઞાનની વિસ્તૃત ચર્ચા પોતાના ગ્રંથ “The Dynastic Art of the Kushanas"માં કરી છે. એવું લાગે છે કે લક્ષણ-સાદશ્યના આધારે “નાના” ભારતીય ક્ષેત્રમાં શિવપત્ની “મા”નું સામીપ્ય પામી ગઈ, અને એ સ્વરૂપમાં એનું કેટલાક કુષાણ સિક્કાઓ પર અંકન પણ થયું. સિંહવાહિની દુર્ગાનો પણ કદાચિત આ આધાર રહ્યો.
19
મિત્ર-રાજાઓના સિક્કાઓ ૫૨ પણ કેટલીક દેવીઓના અંકન જોઈ શકાય છે. એમાં ફલ્ગુનીમિત્રના સિક્કા ઉલ્લેખનીય છે. અહીં કમળ ઉપર ઊભેલી તથા ઊઠાવેલા ડાબા હાથમાં ત્રણ પત્રયુક્ત વૃક્ષડાળી જેવી કોઈ વસ્તુ લઈ એક દેવી છે. એનો જમણો હાથ, કટિ-વિન્યસ્ત છે.
૧૯
કેટલાક લોકોએ એને પૂર્વ કે ઉત્તરા ફાલ્ગુનીના રૂપમાં ઓળખાવવા પ્રયત્ન કર્યો છે. એને મળતી બે કુષ્ણકાલીન મૂર્તિઓ મથુરામાંથી પ્રાપ્ત થઈ છે.” જે બંને દ્વિભુજ છે. એમાં ડાબો હાથ અભયમુદ્રામાં ઊઠાવેલો છે. જમણા હાથે ખભા પર ટેકવેલ પત્રોવાળી વૃક્ષની ડાળીઓ જવી કોઈ વસ્તુ પકડી છે. આ મૂર્તિઓની ઓળખ આજ સુધી થઈ શકી નથી. સંભવ છે કે આ વૃક્ષશાખા ન હોય પણ નિધિશૃંગ (Coruucopia)નો કોઈ પ્રકાર હોય. સાધારણ રીતે એ દેવી આરદોક્ષોના હાથમાં જોવા મળે છે.૨૦
કુષાણ-રાજા વાસુદેવના સિક્કાઓ પર આરદોક્ષોનું અંકન પ્રચુર પ્રમાણમાં મળે છે. તે કનિષ્ક અને હુવિષ્કના સિક્કાઓ પર પણ નજરે પડે છે. અહીં તે ડાબા હાથમાં નિધિશૃંગ લઈને ઊભેલી છે. વાસુદેવના સિક્કાઓ પર તે જમણા હાથમાં નિધિશૃંગ અને ડાબા હાથમાં પાશ ધારણ કરી ઊંચી પીઠિકાવાળા આસન પર બેઠેલી દૃષ્ટિગોચર થાય છે.૧ ઉત્તર કુષાણકાલીન સિક્કાઓમાં પણ એનું આ જ સ્વરૂપ દેખા દે છે. આ માટે પ્રો.હર્ટલે સોખ (મથુરા)માં કરેલ ઉત્ખનનમાંથી પ્રાપ્ત એક ઉત્તરકાલીન તામ્રમુદ્રાનો ઉલ્લેખ કરવો આવશ્યક છે, એના પર આસનસ્થા આરદોક્ષોના પગ નીચે પૂર્ણ વિકસિત કમળ બનાવેલું છે. આરદોક્ષોના ભારતીયકરણની તે પ્રાથમિક સીડી છે. આ જ સ્વરૂપ ગુપ્ત સમ્રાટ સમુદ્રગુપ્તના
પથિક – દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮
For Private and Personal Use Only
૧૦
