________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
માતૃપૂજાનો ઉદ્ભવ અને તેના પુરાતત્ત્વીય પ્રમાણો
–ડૉ.આર.ટી.સાવલિયા*
કોઈપણ દેશની સંસ્કૃતિનો અંદાજ કાઢવો હોય તો તે દેશમાં સ્ત્રીનું શું સ્થાન છે તેના પરથી આવે છે. સાથે આદિકાળમાં તેની સ્થિતિ કેવી હતી અને ઉત્તરોત્તર કયા ફેરફારો થતા ગયા તે જાણવું આવશ્યક છે. આ દૃષ્ટિએ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વેદકાલથી માંડી આજ દિન સુધી નારીનાં અનેક સ્વરૂપો અને તેના સ્થાન વિશેની માહિતી સાહિત્યિક પુરાવશેષીય પુરાવાઓને આધારે મળે છે.
ભારત ધર્મ પરાયણ દેશ હોવાથી એમાં અનેક ધર્મ-સંપ્રદાયો તેમજ અનેકવિધ દેવી-દેવતાઓની ઉપાસના થતી જોવા મળે છે. પ્રાચીનકાળમાં પ્રકૃતિના દરેક તત્ત્વમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ શક્તિને કોઈ દેવતા સ્વરૂપે ગણવામાં આવતી. આમાં માતૃ-દેવતાની કલ્પના જગતમાં વધુ પ્રાચીન હોવાનું જણાય છે. ભારતમાં પણ શક્તિને માતૃસિધ્ધાંત સાથે સાંકળવામાં આવે છે. તેથી સ્વાભાવિક રીતે જ તેં દેવીનો સંપ્રદાય “માતૃદેવી'ના સંપ્રદાય સાથે ઐક્ય ધરાવે છે. આદિમાનવ સમાજોમાં ખાસ કરીને નૂતન પાષાણયુગી સમાજોમાં સ્રીઓનું સ્વાભાવિક રીતે પ્રાધાન્ય હતું. ગોર્ડન ચાઈલ્ડ કહે છે તેમ, નૂતન પાષાણયુગમાં અનાજ-ઉત્પાદન, વાસણ બનાવવાં, પશુપાલન, દૂધ દોહવું વગેરે કાર્યો સ્ત્રીઓએ શરૂ કર્યા હતાં. આથી સ્વાભાવિક રીતે સ્રીત્વના સૌથી અગત્યના પાસારૂપ માતાને પૃથ્વી(પ્રકૃતિ) સાથે એકરૂપ ગણવામાં આવી. આમ બંનેનો ફલદ્રુપતાની જનેતા તરીકે સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો. બીજી બાજુ દેવો દ્વારા સર્જન, પાલન અને સંહારની સ્વાભાવિક પરિક્લ્પના પણ ઊભી થઈ અને એ કલ્પનાને પણ શક્તિના સિધ્ધાંતમાં લાગુ કરીને દેવો પોતાની શક્તિ દ્વારા સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરે છે તેમ મનાયું. વસ્તુતઃ શક્તિ જે દેવતાને પ્રવૃત્ત કરે છે તેમજ તેમને સમર્થ બનાવે છે તેવી દૃઢ માન્યતા પ્રવર્તી.
પુરાવાઓ પરથી એમ સ્પષ્ટ જણાય છે કે અન્ય દેવતાઓની તુલનામાં શક્તિની ઉપાસના વધુ પ્રાચીન હોય. નૂતનપાષણયુગથી માણસ શક્તિને માતૃદેવી તરીકે પૂજતો હોવાનાં પ્રમાણો સીરિયા, એશિયા માઈનોર, પેલેસ્ટાઈન, સાયપ્રસ અને ઈજિપ્તમાંથી મળી આવ્યા છે. ભારતમાં એનાં સીધાં પ્રમાણ મળ્યાં નથી, પણ અહીં આ પૂજા નૂતનપાષાણયુગમાં પણ પ્રચલિત હોવાનું એ પછીના હડપ્પીય સભ્યતામાંથી મળતા સંખ્યાબંધ પુરાવાઓથી અનુમાની શકાય છે. માતૃદેવી કે દેવીમાતાની પૂજાનો ઉદ્ભવ ખરેખર કયે સ્થળે થયો હશે તે બાબત નિશ્ચિત થઈ શકી નથી. પરંતુ સરજૉન માર્શલે એમ સૂચવ્યું છે કે મળતા પુરાવાને આધારે સિંધુ અને નાઈલ નદીના પ્રદેશ વચ્ચે જોવા મળતો એનો વ્યાપક પ્રચાર એ બાબતમાં સૂચક ગણાય.
હડપ્પીય સભ્યતા (ઈ.સ.પૂ.૩૫૦૦-ઈ.સ.પૂ.૧૫૦૦)ના અવશેષોમાંથી માતૃપૂજાને લગતા અવશેષો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ થયા છે. આ સભ્યતા તેમ જ એની પહેલાંની બલુચિસ્તાનની ઝૂકર, ઝાંગાર વગેરે પ્રા′ડપ્પીય સભ્યતાઓમાંથી મળેલ માટીની પકવેલી સ્ત્રી મૂર્તિઓની આકૃતિઓનો પૂજા ઉપાસનામાં પ્રયોગ થતો હોવાનું જણાયું છે. તે પરથી ભારતમાં માતૃપૂજા લગભગ છેલ્લાં પાંચ-છ હજાર વર્ષોથી પ્રચલિત હોવાનું કહી શકાય.
પુરાતત્ત્વીય પ્રમાણો :
ભારતમાં માતૃદેવીની મૂર્તિઓ ઈ.સ.પૂર્વે ૪થી અને ૩જી શહસ્રાબ્દીની મળે છે. અલબત્ત, ઘાટ-ફૂટમાં શરૂઆતની મૂર્તિઓ અણઘડ લાગે છે. પણ ધીમે ધીમે તેમા સુડોળતા અને ચારુતા ઉમેરાતા જણાય છે. આ બધી જ માટીની પક્વમૂર્તિઓની નોંધપાત્ર વિશેષતાઓ એ છે કે એ પૂર્ણ નગ્નાવસ્થા ધરાવે છે. એમાં જનનેન્દ્રિય અને સંમુનત સ્તનોનું
* અધ્યાપક, ભો.જે.વિદ્યાભવન, આશ્રંમ રોડ, અમદાવાદ.
પથિક ♦ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ८
For Private and Personal Use Only
