________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પ્રારંભિક સુવર્ણના સિક્કાઓ પર પણ જોવા મળે છે. પરંતુ અહીં દેવીનું આરદોક્ષો નામ લુપ્ત થયેલું છે. કારણ કે હવે તે લક્ષ્મીના સ્વરૂપમાં અવતરિત થઈ છે. જેવી રીતે નાના સિંહવાહિની દુર્ગામાં પરિવર્તન પામી તેવી રીતે આરદોક્ષો લક્ષ્મીમાં પરિવર્તન પામી હોવાનું જણાય છે.૨
ગુપ્તકાલીન સિક્કાઓ પર કમલાસના લક્ષ્મી અને સિંહવાહિની દુર્ગાની સુંદર આકૃતિઓ મળે છે, જે એ કાલની પ્રતિમાઓમાં પણ જોવા મળે છે.
શંગકાલથી અર્થાત્ ઈ.પૂ.બીજી સદીથી લક્ષ્મી અને ગજલક્ષ્મીની પ્રતિમાઓ મળવા લાગે છે. કુષાણકાલીન કલામાં વિશેષતઃમથુરાકલામાં દેવીઓનું પ્રાચર્ય જોવા મળે છે.
કુષાણકાલની માથુરીકલામાં જે દેવીઓમાં લક્ષ્મી અને તેના રૂપ, વસુધારા, એકાનંશા, માતૃકાઓ, પર્મુખી કે ષષ્ઠી, પાર્વતી, સિંહવાહિની, મહિષમર્દિની દુર્ગા, તપસ્વિની પાર્વતી, સરસ્વતી વગેરેની પ્રતિમાઓ મળે છે. ગુપ્તકાલમાં કેટલીક તો, જેવી કે વસુધારા, ચંદ્રદેવી વગેરે લુપ્ત થઈ જાય છે. પણ સ્કન્દમાતા, સપ્તમાતૃકાઓ વગેરેનો નવીન ઉદય થાય છે તથા લક્ષ્મી, સિંહવાહિની, મહિષમર્દિની વગેરેની લોકપ્રિયતામાં વધારો થાય છે.૨૩
પાદટીપ
૧.
B.P. Sinha, ‘Evoluation of Sakti worship in India' Śakti Cult and Tura', P.45 ૨ . Ibid, P.46
48
૩. ની.પુ. ખોશી, પ્રાચીન ભારતીય મૂર્તિવિજ્ઞાન, पृ. ११३
૪. પ્ર.ચિ.પરીખ, “ભારતીય પ્રાચીન શિલ્પકલા", પૃ.૩૮, વધુ વિગતો માટે જુઓ ‘ભારતીય તા” (વા.શ.અગ્રવાલ)
पृ. १०६ - ११३
૫. પ્રવીણચંદ્ર ચિ. પરીખ, ઉપર્યુક્ત, પૃ.૩૮-૪૧
૬. J.N.Banerjee, ‘Development of Hindu Iconography, P.133
૭.
Ibid. P.134
e. Ibid. P.118
૯. Ibid. P.136
૧૦. Ibid., PP.134-135
૧૧. Rosenfield 'The Dynastic Art of the Kushanas'(DAK), PI.VIII, P.165
૧૨. DAK, PI. VIII, P.166
૧૩. DAK, PI,VII, P.134, P.83
૧૪. DAK, Pl.VII, P.141
૧૫. DAK, PI.VII, P.142
૧૬. DAK, P.VII, P.148
૧૭. DAK, PP.85-90.
૧૮. DAK, P.137
૧૯. મથુરા સંગ્રહાલય નં.૫૬૯-૪૨૦૭
૨૦. DAK, PP.74
૨૧. bid., Pl. X11, PP.237-40.
૨૨. સમગ્ર ચર્ચા માટે જુઓ 'પ્રાચીન ભારતીય મૂર્તિવિજ્ઞાન' (ની.પુ.ખોશી), પૃ.૧૧૮
૨૩. ની.પુ.ગોશી, ‘ઉપવું,' પૃ.૧૨૦
પથિક – દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧૧
For Private and Personal Use Only
