________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
સ્થાપત્યની ઉત્કૃષ્ટતાનો ખ્યાલ આપે છે. મંદિરની ઘસાયેલી અને ક્ષીણ થયેલી આકૃતિઓમાંથી પણ લાવણ્ય તરી આવે છે.
કેરાના આ મંદિરના ગર્ભાગારના શિખરની પશ્ચિમ અને દક્ષિણ એમ બે બાજુ હજી ઊભી છે. મંદિરનું શિખર ઊંચું છે. શિખરને ગોથીક સ્થાપત્યની રીતે પીરામીડ પ્રકારની ઢળતી છત બનાવવામાં આવી છે. અહીંની દિવાલોમાં મૈથનશિલ્પો પણ દેખાય છે. સુંદર દેવ-દેવીઓના શિલ્પો ખૂબ જ આકર્ષક છે.
અંજારનું ભડેશ્વર અથવા ભટેશ્વરનું મંદિર પણ દશમી-અગ્યારમી સદીનું છે. અહીં પૂજા ચાલુ હોઈ તેને ભગ્ન મંદિરની વ્યાખ્યામાં મૂકાય તેમ નથી પણ આ મંદિરનું શિલ્પ ખૂબ સુંદર છે. કોટાયકેરા પછીની શિલ્પની કક્ષામાં આ મંદિરને મૂકવામાં આવે છે. મંદિરની યોગ્ય માવજત જરૂરી છે નહીંતર તે ભગ્ન બની જશે અહીંનું શિલ્પ ચાલુક્ય કાળનું દેખાય છે.
પૂર્વ કચ્છમાં ભચાઉ તાલુકાના કંથકોટમાં બે મંદિરો ભગ્ન દશામાં ઊભેલાં છે. અહીં શિલ્પાંકન પ્રમાણમાં ઓછું છે છતાં તૂટેલા પડેલા અવશેષોમાંથી પણ ઉચ્ચકક્ષાની કારીગરી દેખાય છે. એક મંદિર જૈનોના ચોવીસમાં તીર્થકર મહાવીર સ્વામીનું છે. આ દેરાસરમાંથી મળેલ શિલાલેખ મુજબ તે વિક્રમ સંવત ૧૩૪૦માં બંધાયું છે. આ સમય જગડુશાનો છે.
કંથકોટ ઉપર બીજુ મંદિર સૂર્યમંદિર છે. જેમાં સૂર્ય ભગવાનની ભગ્ન મૂર્તિ બેસાડેલ છે. આ મંદિરને છેલ્લા સવાસો વર્ષથી સૂર્ય મંદિર તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ તેની ગર્ભગૃહના દ્વારની પેનલમાં સાત નુનમૂર્તિઓ કંડારેલી છે. શ્રીકંચનપ્રસાદભાઈના મતે આ મંદિર પણ જૈન મંદિર જ છે. વળી અહીં કોતરાયેલ લેખમાં પણ દેવનાગરી શબ્દોમાં “જ્ય, મહાપ્રભુ દેવશ્રીત્રિલોકે” એ સ્તુતિ વારંવાર આવતી હોઈ આ મંદિર પણ કોઈ તિર્થંકરનું જ હોવાનું અનુમાન કરાય છે.
રાપર તાલુકાના ગેડી ગામે પણ શિલ્પસમૃધ્ધ ભગવાન લક્ષ્મીનારાયણનું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર સંવત ૧૮૭૫ના ધરતીકંપમાં પડી ગયેલું અને તેનો જિર્ણોધ્ધાર સંવત ૧૮૯૭માં થયેલો. મૂળ શ્રીલક્ષ્મીનારાયણની ખંડિત પ્રતિમા મંદિરના ચોકમાં પડી છે. અહીં પ્રાચીનકાળમાં વિષ્ણુના દશાવતાર વાળી સૂર્યની પૂજા થતી હતી. અત્યારે ત્યાં ચતુર્ભુજ વિષ્ણુની પ્રાચીન ખંડિત પ્રતિમા છે. અહીં વિષ્ણુના દશાવતારવાળી એક પ્રતિમા પડેલી છે. જેનું શિલ્પ ખુબ જ સુંદર છે. જેથી જણાય છે કે અહીં પ્રથમ સૂર્ય અને પછી વિષ્ણુની પૂજા થતી હતી. આ સિવાય કચ્છના વાગડ વિસ્તારના ખાંડેક અને માખેલ ગામોમાં સુંદર શિલ્પ સભર સૂર્ય પ્રતિમાઓ નાના ઘર જેવાં મંદિરોમાં બેસાડેલ છે. સંભવ છે કે, અગાઉ અહીં સુંદર નાના મંદિરો નિર્માણ પામ્યા હશે.
આમ સમગ્ર કચ્છમાં ફેલાયેલાં સુંદર શિલ્પ સભર ભગ્ન મંદિરો જોતાં એક કાળમાં કચ્છની જાહોજલાલી કેવી હશે તેની પ્રતિતી થાય છે. ઈસાની બીજી સદીથી કચ્છની શિલ્પકળા ખીલેલી દેખાય છે. ઉત્તર ગુજરાતના મંદિરોની તુલનામાં કચ્છના મંદિરો વધુ શિલ્પસભર દેખાય છે.
કચ્છના આ પ્રાચીન ભગ્ન મંદિરો તથા તેની પાસે વેર વિખેર પડેલા શિલ્પોનું જતન અને સાચવણી સમયસર કરવી જરૂરી છે. જેથી આપણી ભાવી પેઢી પ્રાચીન શિલ્ય વારસાથી પરિચિત થાય. સંદર્ભ : ૧. રાઠોડ, રામસિંહજી કે. કચ્છનું સંસ્કૃતિ દર્શન (ઈ.સ.૧૯૫૯). ૨. આર્ટકલ્ચર એન્ડ નેચરલ હિસ્ટ્રી ઓફ કચ્છ મ્યુઝિયમ બુલેટીન નં.૨૬) ૧૯૭૬-૭૭
૩. મંદિરોની પ્રત્યક્ષ મુલાકાત. આભાર : ૧. સ્વ.શ્રી કંચનપ્રસાદ કે. છાયા ૨. ક્યુરેટર, શ્રી કચ્છ મ્યુઝીયમ, ભૂજ.
પથિક દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧૪
For Private and Personal Use Only
