________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
છીપરો સુંદર કીર્તિમુખો અને ચૈત્યબારીઓથી અલંકૃત છે. તો કેટલાંક દ્વારો પર તોરણો પણ બનાવાયાં છે. આ સ્થળ દશમી સદીનું છે.
પુંઅરોગઢની બહાર રસ્તા ઉપર પૂંઅરેશ્વર મહાદેવના નામે જાણીતું ભગ્ન શિવ મંદિર છે. મજબૂત પીળા અને લાલ પત્થરનું બનેલું આ મંદિર પણ દશમી સદીનું જ અહીં મહાકાય કીચકો, તોરણો અને ચૈત્યબારીઓ સુંદર રીતે અલંકૃત કરવામાં આવ્યા છે. ધરતીકંપ જેવા કારણોસર આ મંદિર પડી ગયું હતું અને પાછળથી ઊભું કરવામાં આવેલું છે. પણ મંદિરની આસપાસ છૂટા પડી ગયેલા પત્થરો પરનું શિલ્પ મંદિરની ભવ્યતા સૂચિત કરે છે. હાલની શિવની પીઠીકા ઊંચી એન પહોળી છે. મંદિર પશ્ચિમાભિમુખ છે તેની સાથે પૂંરોગઢ છે. ઇતિહાસવિદ્ સ્વ.શ્રી કંચનપ્રસાદ છાયા એ આ મંદિરને જામ પુંઅરાથી અગાઉના સમયનું એટલે કે, ૮મી સદીનું કહેલ છે. આ મંદિર કચ્છમાં શિવ સંપ્રદાયનું પ્રાબલ્ય સૂચવે છે. ગુજરાત પહેલાં ચાવડાઓ કચ્છના શાસકો હતા. આ ચાવડા શૈવધર્મી હતા તેથી સંભવ છે કે, તેમના સમયમાં આવા બીજા મંદિરો પણ હશે.
ભુજ તાલુકાના કોટાય ગામ પાસે આવેલ અણગોરગઢની ગોદમાં આજથી સવાસો વર્ષ પહેલાં ચાર શિલ્પસભર મંદિરો હોવાનું જેમ્સ બર્જેસે ૧૮૭૪ના પોતાના પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણ અહેવાલમાં નોંધ્યું છે. પરંતુ તે પૈકી આજે તો ફક્ત એક જ મંદિર ભગ્ન હાલતમાં છે. ભગવાન કોટયર્ક (સૂર્ય જે સ્થળે બરાબર કાટખૂણે આવે છે તે કર્કવૃત) એટલે સૂર્યનું મંદિર આ સ્થળે હતું. આ સૂર્યમંદિર આજે તો કાળનો ધસારો ખાઈ નામશેષ ભંગાર બની ગયું છે. આ મંદિર પરથી જ ગામનું નામ કોટાય પડ્યું. હાલમાં જે એક મંદિર પશ્ચિમાભિમુખ ઊભેલું છે તે મંદિરમાં કયા દેવની સ્થાપના હતી તે કહી શકાતું નથી. જોકે તેને સ્વ.શ્રી રામસિંહજીભાઈ શિવ મંદિર ગણાવે છે. જ્યારે સ્વ.શ્રી કંચનપ્રસાદભાઈ તે મંદિર કોઈ દેવી મંદિર હોવાનું અનુમાન કરેલ છે. પોતાની આ માન્યતાનો આધાર આપતાં શ્રી કંચનભાઈએ જણાવ્યું છે કે “મંદિરની અંદ૨ શંકરની જળાઘાટીના કોઈ નિશાન નથી તેમ શિવ નિર્માલ્ય પસાર કરવાનું કોઈ સાધન દેખાતું નથી. મંદિરના દેવ-દેવીઓના શિલ્પમાં ખાસ કરીને દેવીઓને લગતાં શિલ્પો વધારે છે. ગર્ભગૃહની બહાર-અંદર અને છતના કીચકોમાં શ્રીકીચકોની સંખ્યા વધારે છે. તેમજ છતમાં રાસમંડળી અને નૃત્યમંડળી છે. તેમાં પણ બધી સ્ત્રીઓ જ બતાવવામાં આવેલી છે. ગર્ભગૃહમાં કોઈ મૂર્તિ નથી સંભવ છે કે, મંદિર ભગ્ન થયાં પછી તેમાંથી ઉપાડી લેવાઈ હોય, જો આ મંદિર શિવનું હોય તો તેમા કોઈ નિશાન અપશ્ય હોય જ.
"1
આ મંદિરમાં બન્ને પડખે એકેક ઝરૂખાબારી છે. સળંગ પત્થરમાંથી કંડારાયેલી આ બારાઓ આજે તૂટી ગઈ છે. સભામંડપ, વિશિષ્ટઘાટની બે ઝરૂખાવાળી સળંગ દિવાલથી બંધ કરાયેલો છે. સભામંડપની વચ્ચેના વિશિષ્ટ એવા ચાર સ્તંભો અને દિવાલ સાથે જડેલા બીજા સ્તંભોમાં આકારોની એકતાનતા સાચવી તેને વિવિધ સુંદર શિલ્પથી સજાવેલા છે. અંદરના આ શિલ્પમાં કેટલીક નૃત્ય મૂર્તિઓ તથા જળલહર કે પદ્મપુંજોનું શિલ્પ સુંદર છે. મંદિરની છત અંદરથી ચૈત્ય ઢબે બન્ને બાજુથી ત્રણ-ત્રણ ગોળ કમાનોથી ઉપસાવીને ગોળાકાર ઉચકાવેલી છે, અને સ્તંભો પર સિંહ-મુખોને કીચક આકારો મૂકી તે ઉપર છતને ટકાવીને આધાર અપાયેલો છે. છતમાં રાસ મંડળી અને પાંખડીએ પાંખડી બતાવી ઉપસાવેલા કમળોનું શિલ્પાંકન મનોહર છે. મંદિરની બહારના ભાગમાં દ્વાર પર કેટલીક ભવ્ય પ્રતિમાઓ છે. તો ભોંયતળિએથી શિખર સુધી મંદિરનું સ્થાપત્ય શિલ્પપ્રચૂર છે. પંકજપુષ્પો, પ્રાણીઓ, સુંદર અંગમરોડમાં લાવણ્યવતી રૂપસંદરીઓ અને અનેક પ્રસન્ન દેવમૂર્તિઓ ધસાઈ અને તૂટી ગઈ હોવા છતાં તેમાની ભવ્યતા ડોકાયા વિના રહેતી નથી.
ભુજ તાલુકાના કેરા (કપિલ કોટ)માં પણ એક એક સુંદર શિલ્પસભર ભગ્ન મંદિર ઊભું છે. સંવત ૧૮૭૫ના ધરતીકંપે આ મંદિરને તોડી પાડ્યું છે. અહીંના આ શિવાલયને લાખેશ્વરના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. શિવાલયને રા'લાખાએ બંધાવ્યું હોવાનું મનાય છે. પણ સ્વ.રામસિંહજી રાઠોડ અને શ્રીકંચનભાઈ છાયાના મતે મંદિરનું સ્થાપત્યરચના મંદિરને લાખાની પહેલાના સમયકાળમાં મૂકે છે. શક્ય છે કે રા'લાખાએ તેનો જિર્ણોધ્ધાર કર્યો હોય, ધરતીકંપમાં મંદિરનો ઘણોખરો ભાગ જમીનદોસ્ત થઈ ગયો પણ ગર્ભાગારના શિખર વગેરેનો ભાગ બચવા પામ્યો છે તે તેના શિલ્પ
પથિક ૭ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧૩
For Private and Personal Use Only
