________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ગુજરાતમાં જૈન મંદિર નગરો
– અઢિયા જયંતિલાલ બી.*
બ્રાહ્મણ સંપ્રદાયનું મુખ્યતમ “ધાર્મિકવાસ્તુ” “મંદિર' નામે ઓળખાય છે. મૂર્તિ અને મૂર્તિપૂજાનાં ખ્યાલો ભારતમાં ઘણા લાંબા સમયથી અસ્તિત્વમાં હતાં, તેની પ્રતીતિ આપણને સિંધુખીણની સંસ્કૃતિમાંથી મળેલા માટી, પથ્થર અને ધાતુના શિલ્પો વડે થાય છે.
ભારતમાં મંદિર સ્થાપત્યનું પૂર્ણ વિકસીત સ્વરૂપ સદીના ઉતરાર્ધથી જોવામાં આવે છે. મંદિર જુદા જુદા વિભાગોનું બનેલું હોય છે.
એક જ સ્થળે, એક જ ધર્મને લગતાં ઘણા મંદિરોનો સમૂહ આવેલો હોય તેને “મંદિરનગરો” (Temples City) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં જૈનોની વસ્તી વિપુલ પ્રમાણમાં છે. તેથી ગુજરાતના શહેરોમાં ગામડામાં તેમના ઘણા મંદિરો જોવા મળે છે. સોલંકીઓના સમૃદ્ધ અને બળવાન રાજયની છત્રછાયામાં જૈનોનું ધીમે ધીમે વર્ચસ્વ વધવા માંડ્યું અને ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્રમાં અસંખ્ય જૈન મંદિરો ધર્મસ્થાનકો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. આબુ, ગિરનાર, શૈત્રુંજય, જયાં જુઓ ત્યાં જૈન ધર્મનું પ્રાબલ્ય દર્શાવતા પર્વતની શોભામાં વૃદ્ધિ કરે એવા સંખ્યાબંધ જૈન મંદિરો શોભાયમાન છે. ગિરનાર :
ગિરનારના પગથિયાં ચડી ઉપર જતાં દરિયાની સપાટીથી ૩૦૦૦ ફૂટ ઉપર સૌથી પહેલાં કોટનો દરવાજો આવે છે. આ કોટમાં જૈન દેરાસરો છે. ગિરનારની આ ટૂંકને નેમિનાથની ટૂંક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આખી ટૂંકને ફરતો કોટ છે. ગિરનારનાં બધા દેરાસરોનો વહીવટ અમદાવાદની શેઠ કલ્યાણજી આણંદજીની પેઢી શેઠ દેવચંદ લક્ષ્મીચંદના નામે કરે છે. શ્રી નેમિનાથજીની મોટી ટૂંક
ગિરનાર ઉપર જૈન મંદિરોમાં જૂનામાં જુનું નેમિનાથનું મંદિર છે. શ્રીકૃષ્ણના ભાઈ અરિષ્ટનેમિ જૈનોના ૨૨ મા તીર્થકર ગણાય છે. તેમનો નિવાસ તથા નિર્વાણ તે પર્વત પર થયેલ હોવાથી જૈનો આ ટંકને નેમિનાથની ટુંક (પર્વત) કહે છે. “પ્રબંધ ચિંતામણિ” પ્રમાણે રા'ખેંગારને જીતી જૂનાગઢ લીધા પછી સિધ્ધરાજે સૌરાષ્ટ્રના દંડનાયક તરીકે નીમેલા સજ્જન મહેતાએ સૌરાષ્ટ્રની ત્રણ વર્ષની બધી ઉપજ ખર્ચીને ગિરનાર ઉપર નેમિનાથના લાકડાનાં મંદિરને સ્થાને પથ્થરનું સુંદર મંદિર બાંધ્યું છે. આ દેરાસર વિશાળ તથા રમણીય છે. આનો રંગમંડપ ૪૧ ૧/૨' પહોળો અને ૪૪ ૧/૨ લાંબો છે. ગર્ભગૃહમાં શ્રીનેમિનાથ ભગવાનની મનોહર પ્રતિમા બિરાજમાન છે. ગર્ભગૃહની આજુબાજુ પ્રદક્ષિણા પથ છે. તેમાં તીર્થકર દેવો યક્ષ-યક્ષિણીઓની મૂર્તિ તથા સમેતશિખર, નંદીશ્વરદ્વીપ વગેરેને પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવી છે. આગળ સંભાવલી યુક્ત વિશાળ મંડપ તથા તેના ઉપર સુશોભિત વિતાન છે. આ મંદિર તેના નક્શીકામ માટે પ્રખ્યાત છે. સ્તંભો ઉપરની નક્શી મંદિરની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે.
ગિરનાર ઉપર વિ.સં.૧૨૮૮ના વસ્તુપાળ-તેજપાળના અનેક લેખો જોવા મળે છે, તેથી મંદિરનો જીર્ણોધ્ધાર તેમણે કરાવ્યો હોય તેમ જણાય છે. “વિવિધતીર્થકલ્પ'માં જણાવ્યા પ્રમાણે આ મંદિરનો સર્વપ્રથમ જીર્ણોધ્ધાર વિ.સં. ૬૦૯ માં થયો હોવાનું નોંધાયેલ છે. ત્યારપછી સં.૧૧૧૫માં મંદિરોનો જીર્ણોધ્ધાર થયાનું મંદિરના સ્તંભ પરના લેખો પરની નક્કી થાય છે. વિ.સં.૧૧૮૫માં સિદ્ધરાજનાં મંત્રી સજ્જન શેઠે કાષ્ઠના અસલ મંદિરના સ્થાને પાષાણનું નવું મંદિર બંધાવ્યું. સજજન શેઠ (મંત્રી) આ નવા પાષાણમંદિરને સિધ્ધરાજના પિતા કર્ણદેવના નામ પરથી “કર્ણ વિરાટ” નામ આપ્યું હતું. એ અંગેનો એક લેખ ડૉ.કાર્ઝિને મળ્યો હતો. જૂનાગઢના રાજા રા માંડલિકે મંદિરનો જીર્ણોધ્ધાર સં.૧૨૭૦* બી-૨૧, પ્રકાશનગર સોસાયટી, ચાંદલોડિયા, અમદાવાદ-૩૮૨૪૮૧.
પથિક ૧ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧૫
For Private and Personal Use Only
