________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
વિશેષ પ્રદર્શન કરેલું હોય છે. પગ નીચે પૂર્ણ વિકસિત કમળનું આલેખન કરેલું હોય છે. હાથની સ્થિતિમાં સાધારણ રીતે બે હાથ ઉપર ઊઠાવેલા કે અંદ૨ વાળીને સ્તનોને ગ્રહણ કરતા બતાવાય છે. કેટલીક માતૃદેવીઓની કેડમાં બાળક તેડેલું હોય છે.
ઐતિહાસિક કાલમાં મથુરામાંથી મળેલી પ્રાચીન માતૃમૂર્તિઓ ઉપર્યુક્ત તામ્રપાષાણયુગની પ્રતિમાઓ સાથે સામ્ય ધરાવે છે. જૂનામાં જૂની પ્રતિમાઓ, શૈથુનાગ-નંદકાલની એટલે કે ઈ.સ.પૂ. પાંચમી-ચોથી સદીની મળે છે. જે ‘‘શ્રી ચક્ર” સ્વરૂપની છે. આવા શ્રીચક્ર ભૂખરા કે સફેદ રંગના બનાવેલા વૃત્તાકાર કે ચપટા ઘાટની તકતીઓ પર નજરે પડે છે. તેમાં વચ્ચે પહોળુ કાણું હોય છે એ કાણાં અને કિનારીની વચ્ચે માતૃદેવીની આકૃતિ હોય છે જેને ફરતી ચોતરફ ફૂલવેલ, વૃક્ષની ડાળીઓ કેપ્રાણીઓના રેખાંકનો કરેલા હોય છે. માટીની આ પ્રકારની તકતીઓ મથુરા, રાજઘાટ, સંકિસા, બસાઢ, તક્ષશિલા, પટના, લોરીયા નંદનગઢ વગેરે સ્થળોએથી મળી છે. આમાં મથુરામાંથી પ્રાપ્ત થયેલી તકતીઓ પૈકીની કેટલીક કલકત્તાના રાષ્ટ્રિય સંગ્રહાલયમાં સુરક્ષિત છે. એ પૈકીની એકમાં સમપાદમાં ઊભેલ દ્વિભુજ માતૃદેવીની બંને બાજુએ તાલવૃક્ષ, પ્રાણી, વ્યાલ, પક્ષી વગેરેના અંકન છે. તો બીજી એક તકતીના મધ્યમાં અંકિત કરેલા અષ્ટદલ કમળના પ્રાંતભાગમાં આઠ સી આકૃતિઓ કરી છે, જે અષ્ટમાતૃકાઓનું સૂચન કરતી જણાય છે. તેમના હાથ વિવિધ મુદ્રાઓમાં છે. ત્રીજી તકતીની મધ્યમાં કાણાની ચોપાસના વર્તુળમાં પ્રફુલ્લિત પદ્મકોષ છે. એમાં કિનારીના વર્તુળમાં ચાર પશુઓ સિંહ, હરણ, વૃષભ, સાબર ચાર દિશામાં અંકિત કરેલાં છે. પશુઓની વચ્ચે વચ્ચે સ્રી આકૃતિ છે, જેમાંની એક સ્ત્રીના હાથમાં ધનુષ-બાણ, બીજીના હાથમાં કટાર (એનો એક હાથ કટયવલંબિત સ્થિતિમાં છે), તથા ત્રીજીનાં હાથમાં ત્રિશૂલ અને વ્રજ જોવા મળે છે.
વારાણસી નજીકના રાજઘાટમાંથી પ્રાપ્ત તકતીઓ પૈકીની કેટલીક ભારત કલાભવનમાં સુરક્ષિત છે. એમાંની એકના આંતર્વર્તુલમાં ત્રણ માતૃમૂર્તિઓ, અને દરેક વચ્ચે એક એક લિંગ કોતરેલ છે. માતૃમૂર્તિઓની બંને બાજુએ સર્પનું આલેખન છે. બીજી એક તકતીમાં માતૃદેવીના શરીરનું મસ્તક તથા ઉર્ધ્વભાગ અંકિત કરેલ છે. એમાં તાલવૃક્ષ (તાલકેતુ)નું રેખાંકન પણ છે. અહીંની એક તકતીમાં ચાર માતૃદેવીઓ અને ચાર તાલવૃક્ષોનું એકાંતરે રેખાંકન છે. તાલવૃક્ષ સ્રીની ગર્ભ ધારણ કરતી શક્તિનું પ્રતીક ગણાય છે. આ તકતીના બાહ્ય મંડલાકારમાં મગરનાં રેખાંકન છે. મગર પુરુષની વીર્યશક્તિનું પ્રતીક ગણાય છે.
રાજઘાટમાંથી પ્રાપ્ત અને લખનૌ સંગ્રહાલયમાં સુરક્ષિત કેટલીક તકતીઓ છે. જેમાંની એક તકતી ઘણી અગત્યની છે. એનાં આંતર્વર્તુલમાં એકાંતરે શ્રીવત્સનાં પાંચ ચિહ્ન અને મુચકુંદ પુષ્પના પાંચ અંકન છે. શ્રી વસ્તના ચિહ્ન શ્રીલક્ષ્મી સાથેના સંબંધનું સૂચક જણાય છે. બાહ્ય વર્તુલમાં એકાંતરે ત્રણ માતૃદેવી અને ત્રણ તાલવૃક્ષોનું અંકન છે. એમના દરેકના રૂપ-વિધાનમાં ફેર છે. એક માતૃદેવીના મસ્તક પરના કેશકલાપની પાસે ચંદ્રમાં અંકિત કરેલ છે. એની જમણી બાજુ એક મૃગ છે. આની સાથે નંદીપાદનું ચિહ્ન પણ છે. બીજી માતૃદેવીની જમણી બાજુ પક્ષી સાથેનું તાલવૃક્ષ છે. ત્રીજી માતૃદેવીના મસ્તક પર ઊષ્ણીષ અને બંને બાજુએ એક એક પશુ છે. એની સંમુખ સૂર્ય અને નીચે ચંદ્ર છે. સંકિસામાંથી પ્રાપ્ત તકીઓ પૈકીની એક પર ત્રણ માતૃદેવી, ત્રણ તાલવૃક્ષ અને ત્રણ નંદીપાદના અંકન નજરે
પડે છે.
તક્ષશિલામાંથી પ્રાપ્ત થયેલ તકતીઓ પૈકીની એકમાં મધ્યકાણાની ત્રણ બાજુએ ત્રણ નગ્ન માતૃદેવીઓ અંકિત કરેલી છે. દરેકની વચ્ચે અગ્નિશિખામાંથી પ્રજ્જવલિત વેદીની રચના છે. માતૃદેવીની બંને બાજુએ એક એક સર્પ છે. બાહ્યમંડલમાં ચોકડાની ભાતની બેવડી મેખલા છે.
બસાઢમાંથી મળેલી આ પ્રકારની તકતીઓ હાલ પટના સંગ્રહાલયમાં છે.
પટનાનાં મૂર્તજીગંજના વિસ્તારમાંથી પ્રાપ્ત ૨૧ તકતીઓમાં તિર્થંકરેખાઓ દ્વારા સાધેલા છ ચતુષ્કોણોવાળી તકતીઓ પૈકી ત્રણમાં માતૃદેવીનું આલેખન અને ત્રણમાં તાલવૃક્ષ છે. કિનારી પરના ત્રિકોણમાં એકાંતરે સર્પ અને
પથિક ૭ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૯
For Private and Personal Use Only
