Pathik 1999 Vol 39 Ank 01 02

Author(s): Nagjibhai K Bhatti and Other
Publisher: Mansingji Barad Smarak Trust

Page 4

ઇતિહાસ અને પુરાતત્ત્વ
હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી*
ઇતિહાસ અતીત સાથે સંબંધ ધરાવે છે. એના નિર્માણ માટે અનેકવિધ અન્વેષણ કરવું પડે છે. એ અન્વેષણના અનેક સ્રોત છે. એ સ્રોતોને મુખ્યત્વે બે પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય : ૧. વાડ્મય અને ૨. પાદાર્થિક. વાડ્મય સ્રોતો નજીકના ભૂતકાળ માટે (તેમજ હવે ધ્વનિ-મુદ્રણ દ્વારા) મૌખિક હોય અને સર્વકાલ માટે લિખિત કે અભિલિખિત હોય, એમાં સાહિત્ય, અનુશ્રુતિ અને અભિલેખોનો સમાવેશ થાય છે. પાદાર્થિક સ્રોતોમાં ઈમારતો, સ્મારકો, શિલ્પકૃતિઓ, ચિત્રો, ઓજારો, હથિયારો, અસ્થિઓ, વસ્ત્રો, આભૂષણો, વાસણો, રાચરચીલું વગેરે વિવિધ પદાર્થોનો સમાવેશ થાય
છે.
સાહિત્ય અને અભિલેખો વાડ્મય સ્રોતોમાં અને પુરાતત્ત્વ પાદાર્થિક સ્રોતોમાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ‘પુરાતત્ત્વ’ શબ્દ બે ભિન્ન અર્થોમાં પ્રયોજાય છે. વ્યાપક અર્થમાં એ સર્વવિધ પુરાતન તત્ત્વોને આવરી લે છે ને એમાં વાડ્મય સ્રોતોનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. આ અનુસાર ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના પુરાતત્ત્વ મંદિરના સંશોધન સામયિક ‘પુરાતત્ત્વ’માં ભાસનાં નાટકો વિશે પણ રસપ્રદ લેખમાળા આવેલી. આ અર્થમાં પુરાતત્ત્વમાં સાહિત્ય, અભિલેખો અને પુરાવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.
પરંતુ ‘પુરાતત્ત્વ’ શબ્દ એ મુખ્યત્વે એના મર્યાદિત અર્થમાં પ્રયોજાય છે; ને એમાં પાદાર્થિક સ્રોતો મુખ્ય સ્થાન ધરાવે છે. સ્થાપત્ય, શિલ્પ, પ્રતિમાઓ, ચિત્રો, આયુધો, ઉપકરણો, વાસણો, અંલકારો, અસ્થિઓ ઇત્યાદિ એના મુખ્ય પ્રકારો છે. પુરાતત્ત્વ ખાતાની કામગીરી મુખ્યત્વે આ પાદાર્થિક સ્રોતોનું અન્વેષણ તથા સંરક્ષણ કરે છે. પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણો પણ મુખ્યત્વે આ ક્ષેત્રોને આવરી લે છે. એમાં પદાર્થોની સાથે અભિલેખો તથા સિક્કાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે. હસ્તલિખિત પ્રતો તથા મુદ્રિત ગ્રંથોનું પણ એ જતન કરે છે. છતાં એનું મુખ્ય લક્ષ્ય તો પાદાર્થિક સ્રોતો જ છે. વિવિધ પદાર્થો જ પુરાતત્ત્વ વિદ્યાનું મુખ્ય અંગ બની રહે છે. આ મર્યાદિત અર્થમાં પ્રયોજાતા પુરાતત્ત્વ માટે ડૉ.૨.ના.મહેતા. ‘પુરાવસ્તુવિદ્યા’ શબ્દ પ્રયોજતા.
પુરાતત્ત્વ એ ઇતિહાસનો એક મહત્ત્વનો સ્રોત છે. ઈતિહાસના અન્વેષણમાં આપણે જેમ અતીત તરફ વધુને વધુ પાછળ જઈએ તેમ આ સ્રોતનું મહત્ત્વ ઉત્તરોત્તર વધતું જાય છે.
આ વિધાનના સ્પષ્ટીકરણ માટે આપણે ભારતીય ઈતિહાસનો દાખલો લઈએ.
સ્વાતંત્ર્યોત્તર કાલના ઈતિહાસ માટે વર્તમાનપત્રો, સામયિકો, ધ્વનિ-મુદ્રણો, છબી-અંકનો, અનુશ્રુતિઓ, મૌખિક વિધાનો, દફતરો, દસ્તાવેજો, સમકાલીન ગ્રંથો, સ્મારકો, અભિલેખો, ઇત્યાદિ અનેકવિધ સ્રોતો ઉપકારક નીવડે છે. બ્રિટિશ કાલના ઇતિહાસ માટે આમાંથી કેટલાક અદ્યતન સ્રોતોનું પ્રમાણ ઓછું થાય છે. મધ્યકાલના ઇતિહાસ માટે સમકાલીન તથા અનુકાલીન ઇતિહાસગ્રંથો, સાહિત્ય, અભિલેખો, સિક્કાઓ, સ્મારકો, શિલ્પકૃતિઓ, ચિત્રો ઈત્યાદિ સ્રોતો મહત્ત્વ ધરાવે છે. એમાં સ્થળ તપાસો તથા ઉત્ખનનો દ્વારા પ્રાપ્ત થતા પુરાવશેષોનો પણ ઉમેરો થાય છે. આમ અહીં વાડ્મય તેમજ પાદાર્થિક બંને પ્રકારના સ્રોત ઉપકારક નીવડે છે.
એની પૂર્વેના પ્રાચીન ઈતિહાસ માટે આપણે મુખ્ય આધાર સમકાલીન, પ્રાકાલીન તથા આનુશ્રુતિક સાહિત્ય તેમજ અભિલેખો અને સિક્કાઓ ઉપરાંત સ્થાપત્યકીય સ્મારકો, વિવિધ શિલ્પકૃતિઓ તથા ચિત્રો તેમજ સ્થળ–તપાસો તથા ઉત્ખનનો દ્વારા ઉપલબ્ધ થયેલ અવશેષો ઉપયોગી નીવડે છે. કેટલાંક પુરાતન સ્થાનોમાં ઇતિહાસ તથા સંસ્કૃતિના અન્વેષણ માટે પુરાતત્ત્વીય સ્થળતપાસો અનેઉત્ખનનો ખાસ ઉપકારક બની રહે છે. મૌર્ય કાલ તથા ગુપ્ત કાલ જેવા * ‘સુવાસ’ - આઝાદ સોસાયટી, આંબાવાડી, અમદાવાદ.
પથિક ♦ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૧