Pathik 1999 Vol 39 Ank 01 02

Author(s): Nagjibhai K Bhatti and Other
Publisher: Mansingji Barad Smarak Trust

Page 5

કાલખંડોના ઇતિહાસ માટે આ સર્વ પ્રકારના સ્રોતોનું અન્વેષણ તથા અધ્યયન કરવું પડે છે. સાહિત્યિક, આભિલેખિક અને પુરાતત્ત્વીય – એ ત્રણેય પ્રકારોના સ્રોત આ માટે ઉપકારક નીવડે છે. ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસના અન્વેષણમાં આ વિવિધ સ્રોતો આપણને બુદ્ધ-મહાવીરના સમયકાલીન મગધનરેશ બિંબિસારના સમય (ઈ.પૂ.૬ઠ્ઠી-૫મી સદી) સુધી દોરી જાય છે.
એ અગાઉના આઘ-ઐતિહાસિક કાલ માટે સમકાલીન વેદો તથા અનુકાલીન વેદાંગો અને પુરાણો સીમિત પ્રમાણમાં ઉપયોગી બની રહે છે, પરંતુ એ સમયની સંસ્કૃતિનાં વિવિધ પાસાંના અન્વેષણ માટે પુરાતત્ત્વીય સ્થળતપાસો અને ઉત્ખનનો સહુથી વિપુલ અને મહત્ત્વનો સ્રોત નીવડે છે. હરપ્પીય સભ્યતાના અવશેષોમાં પ્રાપ્ત થતાં અભિલિખિત લખાણ આપણને હજી બરાબર ઉકલતાં ન હોઈ હજી ખાસ ઉપયોગી નીવડતાં નથી. પરંતુ વાસણો, ઓજારો, આયુધો, ઘરેણાં, રમકડાં, શિલ્પકૃતિઓ, અસ્થિઓ, ઉપકરણો ઈત્યાદિ વિવિધ પદાર્થો તત્કાલીન સંસ્કૃતિનાં વિવિધ પાસાં પર વિપુલ પ્રકાશ પાડે છે. ઈમારતોના અવશેષો નગરઆયોજન, ગટર-યોજના, દુર્ગવિધાન, અને રહેણાક મકાનોના બાંધકામનો હૂબહૂ ચિતાર આપે છે. આઘ-ઐતિહાસિક સંસ્કૃતિઓના અન્વેષણમાં તત્કાલીન સાહિત્ય તથા અભિલેખો કરતાં પુરાતત્ત્વીય પદાર્થો મહત્ત્વની સાધન સામગ્રી પૂરી પાડે છે.
આ થઈ ઐતિહાસિક કાલની વાત, હવે એ અગાઉના પ્રાગ્-ઐતિહાસિક કાલની વાત કરીએ. એ સમયનો આદિ-માનવ લેખનકલાનું જ્ઞાન ધરાવતો નહિ. માનવે ત્યારે પોતાના સામાજિક વ્યવહારમાં ભાષાનું સાધન વિકસાવ્યું હતું, પરંતુ તેનો ઉપયોગ સમીપના જનો સમક્ષ પ્રત્યક્ષ રીતે અભિવ્યક્તિ પૂરતો મર્યાદિત રહેતો, કાલ કે દેશમાં દૂર હોય તેવા જનો સાથેના વ્યવહારમાં ઉપયોગી નીવડે તેવા વર્ણો (અક્ષરો)ની શોધ હજી થઈ નહોતી. આથી પ્રાગૈતિહાસિક કાલની વસાહતોના અવશેષોમાં કોઈ લખાણ મળવાનો હરગીજ સંભવ રહેલો નથી. આથી એ કાલની સંસ્કૃતિના અન્વેષણ માટે માત્ર પાદાર્થિક સ્રોત પર જ આધાર રાખવો પડે છે. લખાણના અભાવે આપણે એ કાલના કોઈ મનુષ્યોનાં કે કોઈ સ્થળોનાં નામ જાણી શકવાના નથી. લિખિત કે અભિલિખિત સ્રોતના સદંતર અભાવને લઈને પ્રાગ્-ઈતિહાસ માટે પાદાર્થિક સ્રોત ધરાવતું પુરાતત્ત્વ એનો એકમાત્ર સ્રોત બની રહે છે. પુરાતત્ત્વની મદદ વિના પ્રાગ્-ઈતિહાસનું અન્વેષણ અસંભવિત છે.
છતાં અહીં એ ન ભૂલવું જોઈએ કે ઈતિહાસ અને પુરાતત્ત્વ વચ્ચેના પારસ્પરિક સંબંધનો વિચાર કરીએ, તો પુરાતત્ત્વ સાધન છે, જ્યારે ઈતિહાસ સાધ્ય છે. અનુશ્રુતિ, તવારીખ, અભિલેખો, સિક્કાઓ, શિલ્પ, સ્થાપત્ય, ચિત્રો, આયુધો, અલંકારો, ઉપકરણો ઈત્યાદિ સર્વ ઈતિહાસના અન્વેષણનાં સાધન છે; એ સર્વ સાધનો લક્ષ્ય છે ઈતિહાસનું અન્વેષણ, સંશોધન અને નિરૂપણ,
પથિક – દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮૦ ૨