Pathik 1999 Vol 39 Ank 01 02

Author(s): Nagjibhai K Bhatti and Other
Publisher: Mansingji Barad Smarak Trust

Page 7

ગર્ભગૃહ, અંતરાલ, મંડપ અને શૃંગારચોકી વગેરે અંગો ધરાવતું આ મંદિર ચતુરંગી પ્રકારનું છે. ગર્ભગૃહની પી સાદી છે. મંડોવરની જંધામાં ઉત્તર, દક્ષિણ અને પૂર્વ એમ ત્રણ બાજુએ ભદ્રગવાક્ષમાં સૂર્ય તેમજ અન્ય નાસિકાઓમાં યમ કુબેર, ઇન્દ્ર જેવા શિલ્પો કંડારેલ છે. છાઘ ઉપરનું શિખર નગરશૈલીનું શિખરાન્વિત શ્રેણીનું છે.
મંડપની વેદિકામાં દક્ષિણે અદિતિ તેમજ ઉત્તરે શીતળાનું શિલ્પ કંડારેલ છે. શૃંગાર ચોકીની પીઠમાં રાજસવારીન દૃશ્યનું સુંદર નિરૂપણ જોવા મળે છે.
શક્તિમંદિર
ગર્ભગૃહની ધ્વારશાખમાં તેમજ ઓતરંગમાં સૂર્યની પ્રતિમાઓ કંડારેલ છે. મંડપ ઉપરનું છાવણ લુપ્તાવસ્થામાં છે. મંડપના તેમજ કક્ષાસનયુક્ત શૃંગાર ચોકીના મિશ્રઘાટના વામન સ્તંભોના સ્તંભદંડનો વૃતભાગ ગ્રાસપટ્ટીથી વિભૂષિત કરાયેલ છે.
આ મંદિર ૧૪ મા ૧૫મા શતકનું હોવાનું જણાય છે.
પૂર્વાભિમુખી આ મંદિર તલદર્શને મુખચોકી અને ગર્ભગૃહ એમ બે અંગોથી રચાયેલ હોઈ તેને દૂરંગી પ્રકારના મંદિરોની શ્રેણીમાં મૂકી શકાય. પીઠ, મંડોવર, છાઘ અને શિખર જેવા અંગોથી આ મંદિર રચાયેલ છે. મંડોવરના કુંભકમાં તમાલપત્રની ભાત કંડારેલ છે. અંતરપત્રિકા રત્નમંડિત છે. કપોતમાં ચૈત્યાંકન તેમજ જંઘાની ઉપરનો ભાગ ગ્રાસપટ્ટી વિભુષિત છે. છાઘ ઉપર નાગરશૈલીનું રેખાન્વિત શિખર એકાંડી પ્રકારનું છે. શિખર આમલકથી વિભૂષિત છે, બંધાના ભદ્રગવાક્ષોમાં શિવ, વિષ્ણુ, બ્રહ્માજી બિરાજેલ છે. તેમજ અન્ય નાસિકાઓમાં વાયુ, યમ, અગ્નિ તેમજ અપ્સરાઓના શિલ્પો છે.
શિવમંદર
કક્ષાસનયુક્ત મુખચોકીના વામન સ્તંભો મિશ્રઘાટના છે. તેની સમતલ વિતાનમાં વિકસિત પુષ્પભાત કંડારેલ છે. જ્યારે ગર્ભગૃહની વિતાન ચતુષ્કોણીય છે. ગર્ભગૃહની દ્વારશાખમાં શિવ, વિષ્ણુના વિવિધ સ્વરૂપો જોવા મળે છે. ઉદુમ્બરમાં બન્ને બાજુએ અનુક્રમે કુબેર અને ગણેશ છે. જ્યારે મધ્યમાં ચંદ્રશાલા તેમજ તેની બંને બાજુ કીર્તિમુખ કંડારેલ છે. મંદિરની સ્થાપત્યશૈલી જોતાં આ મંદિર ૧૦મા શતકનું હોવાનું જણાય છે.
ગર્ભગૃહ, અંતરાલ અને મંડપ એમ ત્રણ અંગોના સંયોજનથી આ મંદિરને તલમાનની દૃષ્ટિએ જંગી પ્રકારનું કહી શકાય. પશ્ચિમાભિમુખ આ મંદિરના ગર્ભગૃહના મંડોવરની જંધામાં ભદ્રગવાક્ષ સિવાયની નાસિકાઓમાં કોઈ શિલ્યાંકન કે રૂપાંકન જોવા મળતું નથી. ઉત્તર બાજુનું ભદ્રગવાક્ષ ખંડિતાવસ્થામાં છે. પૂર્વ, ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજુના શિખરના ભદ્રદીખત્તકમાં અનુક્રમે વિષ્ણુ-લક્ષ્મી, શિવ-પાર્વતી તેમજ બ્રહ્મા સાવિત્રિના યુગલ શિલ્પો કંડારેલ છે.
અંતરાલમાં બન્ને બાજુએ આવેલ ખત્તક શિલ્પવિહીન છે. દેવાંકનોથી વિભૂષિત ગર્ભગૃહની દ્વારશાખ ત્રિશાખી છે. અને પ્રવેશદ્વારનો ઓતરંગ બ્રહ્મા, યમ, પાર્વતી, લક્ષ્મી, વિષ્ણુ વગેરેથી મંડિત છે. ઉદુમ્બરના બન્ને છેડે ગણેશ અને કુબેરના શિલ્પ જોવા મળે છે. ગર્ભગૃહની ઉપર શિખર ભગ્નાવસ્થામાં છે, પરંતુ હાલના વિદ્યમાન ભાગની ઉત્કીર્ણ જાલકભાતનું અંકન જોતાં આ મંદિર ૧૦મી સદીનું હોવાનું જણાય છે.
“નવદેરાં” કે સદેવંત સાવળિંગાનાં પ્રાચીન દેરાં
ઉપરોક્ત સ્થળ આતંરસુંબા ગામ પાસે નદીના સામા કાંઠે આવેલું છે. આ સ્થળે કુલ ચાર જૈન મંદિરો અને એક શિવપંચાયતન મંદિર (નંબર-૨) આવેલું છે. “નવ દેરાં”, શબ્દપ્રયોગ કુલ નવ દેરીની સંખ્યાનું સુચન કરે છે. ઉપરાંત આ સ્થળને રાજકુમાર સદેવંત અને તે જ ગામમાં રહેતી સાવગિંગા સાથે થયેલ પ્રણય અંગેની પ્રચલિત ગાથા સાથે વણીને, આ પ્રાચીનાવશેષો સદેવંત સાવળિંગાના મંદિરો તરીકે પણ સ્થાનિકે ઓળખાય છે. જો કે ઉક્ત કિંવદન્તીને કોઈ પુરાતાતત્ત્વિક સમર્થ મળતું નથી. અહીં આવેલા જૈનમંદિરો પ્રાકાર યુક્ત છે. વિશાળ જગ્યામાં પથરાયેલ મંદિરો તેના ભવ્ય અતિતની
પથિક ♦ દીપોત્સવાંક-૧૯૯૮ ૦ ૪