Book Title: Sramana 1994 10
Author(s): Ashok Kumar Singh
Publisher: Parshvanath Vidhyashram Varanasi
Catalog link: https://jainqq.org/explore/525020/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IIIIIIIII HAPOORP MOR zramaNa 45] akTUbara - disambara 1664 / aMka 10 -1 nya sohanalAla smAraka pArzvanAtha zodhapITha, vArANa Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdaka DaoN0 azoka kumAra siMha varSa 45 eka azumAlI pro0 sAgaramala jaina 1. bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA 2. karma aura karmabandha 3. mahAvIra nirvANa bhUmi pAvA : eka samIkSA 4. AcArya samrATa pUjya zrI AtmArAma jI mahArAja : 5. jaina akTUbara-disambara, 1994 prastuta aGka meM 'mahApurANa : eka kalA paraka adhyayana 6. pustaka samIkSA 7. mAtRkApada zRMgArarasakalita gAthAkoza (hindI anuvAda ) DaoN0 rAjIva pracaNDiyA hIrAlAla jaina saha-sampAdaka DaoN0 zivaprasAda DaoN0 nandalAla jaina 10- 22 DaoN0 jagadIzacandra jaina 23 - 25 aMka 10-12 kumuda giri 1 - 9 26 - 32 33 - 36 37 1 vArSika zulka cAlIsa rupaye yaha Avazyaka nahIM ki lekhaka ke vicAroM se sampAdaka athavA saMsthAna sahamata ho / 47 eka prati dasa rupaye Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA - DaoN0 rAjIva pracaNDiyA prAyaH pratyeka bhAratIya darzana ke cintana kA kendra bindu AtmasvarUpa kI pratIti evaM prApti hai / vaha saMsArI jIva ke antima lakSya / sAdhya ke svarUpa ko nirdhArita kara usakI prApti ke lie sAdhana / upAya batAtA hai| yaha satya hai ki samasta Astika darzanoM kA sAdhya to eka hI hai kintu sAdhanA mArga meM kiMcita bhinnatA avazya hai / mokSa kI kalpanA sabhI Astika darzanoM meM huI hai| unhoMne apane-apane DhaMga se usake svarUpa kA nirUpaNa bhI kiyA hai| naiyAyika, vaizeSika, sAMkhya, yoga tathA bauddhadarzana meM duHkha kI Atyantika nivRtti ko hI mokSa mAnA gayA hai|' bauddhoM kI mAnyatAnusAra mokSa meM duHkha kA abhAva hai kintu zAzvatasukha nAmaka koI svatantra vastu nahIM hai / vedAnta ke mata meM jIvAtmA tathA paramAtmA kA milana mokSa hai| 2 inake mata meM mokSa meM zAzvata sukha kI pradhAnatA hai, duHkha kI Atyantika nivRtti mokSa ho jAne para svataH hI ho jAtI hai| 3 isa prakAra ina samasta darzanoM ne mokSa ko sukha kI upalabdhi athavA samasta sAMsArika duHkhoM kI nivRtti ke rUpa meM svIkAra kiyA hai, kintu mokSa ke sAdhanA mArga ke sambandha meM ye sabhI darzana. ekamata nahIM hai| naiyAyika tathA vaizeSika darzana pramANa, prameya Adi tattvoM kA parijJAna prApta karane ko hI mokSa kA sAdhana mAnate haiM, jabaki sAMkhya aura yoga darzana ke anusAra prakRti-puruSa ke viveka yA bheda - vijJAna se mokSa prApta kiyA jA sakatA hai| vedAnta darzana avidyA aura usake kArya se nivRtti ko mokSa kA sAdhana svIkAra karatA hai| bauddhadarzana tapa ke anusAra saMsAra ko duHkhamaya, kSaNika evaM zUnyamaya samajhanA hI mokSa kA sAdhana mAnatA hai / 4 bauddhadarzana tapa kI kaThoratA tathA viSayabhogoM kI atirekatA kI apekSA madhyamamArga apanAne para atyadhika bala detA hai| isa prakAra uparyukta sabhI darzana kisI na kisI rUpa meM karma, jJAna, yoga aura bhakti ko mokSa kA sAdhana mAnate haiM jinakI sAdhanA se saMsArI jIva mokSa pada para pratiSThita ho sakatA hai| 5 jainadarzanAnusAra sampUrNa karmoM kA kSaya / uccheda honA hI mokSa hai / " mokSa kI prApti para yaha saMsArI jIva bAra-bAra janma-maraNa se arthAt sAMsArika sukha-duHkha se pUrNatayA mukta ho apane vizuddha-svarUpa meM ramaNa karatA huA ananta Ananda kA anubhava karatA hai| jainadarzana ke anusAra muktAtmA na to vedAnta darzana kI bhA~ti brahma meM lIna hotA hai aura na hI sAMkhya darzana kI bhA~ti prakRti ko taTastha bhAva se dekhatA rahatA hai aura na hI naiyAyikoM ke Izvara ke samAna vaha isa jagat kA nirmAtA yA dhvaMsakartA athavA prANiyoM kA bhAgya-vidhAtA banatA hai apitu jagat / saMsAra se pUrNataH nirlipta hokara apane hI jJAtA-draSTA svarUpa meM sthita ho jAtA hai 1 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 : DaoN0 rAjIva pracaNDiyA jainadarzana ke anusAra saMsArI jIva cAra gatiyoM naraka, tiryaMca, manuSya, deva meM se mAtra manuSya gati se hI mokSa prApta kara sakatA hai|' Ayu ke anta meM usakA zarIra karpUravat ur3a jAtA hai aura vaha svAbhAvika Urdhvagati ke kAraNa lokazikhara para, jise siddhazilA kahA jAtA hai, avasthita ho jAtA hai / jahA~ vaha anantakAla taka ananta atIndriya sukha kA upabhoga karatA huA apane carama zarIra ke AkAra se sthita rahatA hai| vaise to jJAna hI usakA zarIra hotA hai| anya darzanoM kI bhA~ti jainadarzana usake Atma- pradezoM kI sarvavyApakatA ko svIkAra nahIM karatA aura na hI use zUnya mAnatA hai, apitu usako svabhAvajanya anantajJAnAdi ATha guNoM se yukta svIkAratA hai| jaina darzana ke anusAra jitane jIva mokSa ko prApta hote haiM utane hI jIva nigoda rAzi se nikalakara vyavahAra rAzi meM A jAte haiN| jisase loka jIvoM se rikta nahIM hotA, apitu sadA bharA rahatA hai| yathA jainadarzana kI dhAraNA mokSa ke sambandha meM spaSTa hai, vaha sAmAnyataH mokSa ko eka hI prakAra kA mAnatA hai kintu dravya, bhAva Adi kI dRSTiyoM se yaha aneka prakAra kA bhI hotA hai jIvamokSa, pudgalamokSa, jIva- pudglmokss| 10 dravya aura bhAva kI apekSA se isake do bheda kie jA sakate haiM eka bhAva-mokSa tathA dUsarA dravya - mokSa / 11 kSAyikajJAna, kSAyikadarzana evaM yathAkhyAtacAritra rUpa (zuddharatnatrayAtmaka ) jina pariNAmoM se AtmA se karma dUra kie jAte haiM una pariNAmoM ko bhAva-mokSa kahA jAtA hai| karmoM ko nirmUla karake zuddhAtmA kI upalabdhi bhAva-mokSa hai aura sampUrNa karmoM kA AtmA se alaga ho jAnA arthAt jIva evaM karmoM ke pradezoM kA niravazeSa rUpa se pRthak ho jAnA hI dravya- mokSa kahalAtA hai| 12 vAstava meM bhAva - mokSa hI mokSa hai kyoMki jIvoM ke bhAvoM meM hI bandhana hai, mokSa hai| 13 mokSa ke lie liMga, jAti, kula, dharma Adi AdhArabhUta nahIM hote haiM, apitu yaha jIva ke rAga-dveSajanya vikAroM se mukta hone ke upakrama para nirbhara karatA hai / mokSa ke isa vyApaka svarUpa ko samajhane se pUrva karmazRMkhalA tathA bandha - praNAlI ko samajhanA paramAvazyaka hai| yaha nizcita hai ki bandha prakriyA samajhane ke uparAnta hI koI bhI saMsArI jIva bandhana kATakara mokSa para pratiSThita ho sakatA hai 1 nyAya, vaizeSika, sAMkhya, yoga, vedAnta aura bauddhadarzana kI bhA~ti jainadarzana bhI karma aura AtmA kA sambandha anAdi mAnatA hai / saMsArI jIva apane kRta karmoM kA bhoga karane tathA navIna karmoM ke upArjana meM hI sarvathA vyasta evaM trasta rahatA hai / saMsArI AtmA tathA muktAtmA meM bhedaka rekhA mAtra karma bandhana kI hai| vastutaH karma se sampRkta jIva saMsArI jIva tathA karma se vimukta jIva muktAtmA / siddhAtmA kahalAte haiN| vaha AtmA jisakA vAstavika svarUpa, jo karmAvaraNa se pracchanna thA, prakaTa ho jAtA hai to vaha mukta ho jAtA hai| vAstava meM karma-mala haTate hI cetanA pUrNarUpa meM prakaTa ho jAtI hai arthAt AtmA ke svAbhAvika guNa parilakSita hone lagate haiN| isI ko mokSa kahate haiN| jainadarzana ke anusAra saMsArI jIva jaba koI kArya karatA hai to usake AsapAsa ke vAtAvaraNa meM kSobha utpanna hotA hai jisake kAraNa usake cAroM ora upasthita karmazakti yukta sUkSma pudgala paramANu/ karmavargaNA AtmA kI ora AkRSTa hote haiM aura isa prakAra AtmA Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA : 3 saMsArI-jIva meM pariNata ho jAtI hai arthAta karmabandhanoM meM jakaDatI calI jAtI hai| jainadarzana meM karma ko mUlataH do bhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai| eka to ve karma jo AtmA ke vAstavika svarUpa kA ghAta karate haiM, ghAtikarma kahalAte haiN| inake antargata jJAnAvaraNIya (AtmA ke anantajJAnaguNa kA pracchanna honA), darzanAvaraNIya (AtmA ke anantadarzanaguNa kA aprakaTa rahanA), mohanIya (moha ko utpanna karanA) aura antarAya (AtmA ke sAmarthya yA zakti ko kSINa karanA) karma Ate haiM tathA dUsare ve karma jinake dvArA jIva kI vibhinna yoniyA~, avasthAe~ tathA paristhitiyA~ nirdhArita huA karatI haiM, aghAtIkarma kahalAte haiN| inameM nAma (zarIrAdi kA nirmANa karanA), gotra (gotra, vaMza, kula, jAti Adi kA nirdhAraNa karanA), Ayu (jIva kI Ayu ko nizcita karanA) aura vedanIya (sukha-duHkha kI vedanA kA anubhava karanA) karma samAviSTa hai|14 ina aSTakarmoM kI eka sau ar3atAlIsa uttaraprakRtiyoM jainAgama meM ullikhita haiM, jinameM jJAnAvaraNIya kI pA~ca, darzanAvaraNIya kI nau, vedanIya kI do, mohanIya kI aTThAIsa, Ayu kI cAra, nAma kI tirAnave, gotra kI do tathA antarAya kI pA~ca uttaraprakRtiyA~ haiN| isa prakAra ye ghAtI-aghAtIkarma, AtmA ke svabhAva ko AcchAdita kara jIva ke jJAna, darzana, sukha evaM zakti ko kSINa karate haiM tathA jIva para bhinna-bhinna prakAra se apanA prabhAva DAlate hai jisake phalasvarUpa saMsArI jIva mokSa kI apekSA saMsAra meM hI paribhramaNa karatA huA sukha-duHkha ke ghere meM ghirA rahatA hai| ina aSTakarmoM ke atirikta nokarma kA bhI ullekha AgamoM meM milatA hai| karma ke udaya se hone vAlA vaha audArika zarIrAdi spa pudgala jo AtmA ke sukha-duHkha meM sahAyaka hotA hai vaha "nokarma" kahalAtA hai| ye nokarma bhI jIva para anya karmoM kI bhA~ti apanA prabhAva DAlA karate haiN| prazna yaha uThatA hai ki ve kauna se kAraNa hai -- jinake dvarA ye karma saMsArI jIvoM para apanA prabhAva DAlA karate haiM, isa viSaya para karma meM AsthA rakhane vAle samasta darzanoM ne apane-apane DhaMga se cintana kiyA hai| naiyAyika evaM vaizeSika mithyA jJAna ko, yogadarzana prakRti-puruSa ke abheda ko tathA vedAnta Adi avidyA ko karmabandha kA mUla kAraNa mAnate haiN|17 kintu isa dizA meM jainadarzana kI mAnyatA hai ki mithyAtva, avirati, kaSAya aura yogAdi (kAya, mana, vacana kI kriyA) karmabandha ke mukhya hetu hai, jinameM lipta rahakara jIva karma-jAla meM burI taraha se jakar3A rahatA hai| inase muktyarthajIva ko apane bhAvoM ko sadaiva zuddha rakhane ke lie kahA gayA hai kyoMki koI kArya karate samaya yadi jIva kI bhAvanA zuddha arthAt rAga-dveSa, krodha, mAna-mAyA, lobha, kaSAyoM se nirlipta, vItarAgI hai to usa samaya zArIrika kArya karate hue bhI kisI prakAra kA karmabandha jIva meM nahIM hotaa| karma karate samaya jisa prakAra kA bhAva jIva ke mana meM utpanna hotA hai tadrapa hI jIva meM karmabandha huA karate haiN| karmabandha kI tIvratA-mandatA aura Atma-vikAsa kI dizA ke AdhAra para jIva kI tIna sthitiyoM jaina dharma meM draSTavya hai| eka sthiti meM AtmajJAna kA udaya nahIM hotA hai, dUsarI meM AtmajJAna kA udaya to hotA hai kintu rAga-do Adi kASAyika bhAva apanA prabhAva thor3A-bahuta DAlate rahate haiM tathA tIsarI meM rAga-2 kA pUrNa ucchedana arthAt AtmasvarUpa kA pUrNa Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4: DaoN rAjIva pracaNDiyA prakaTIkaraNa hotA hai| pahalI sthiti bahirAtmA arthAta mithyAdRSTi kI, dusarI antarAtmA arthAta samyagdRSTi kI tathA tIsarI sthiti paramAtmA arthAt sarvadarzI kI kahalAtI hai|19 isa prakAra saMsArI jIva kI nikRSTa avasthA se utkRSTa avasthA taka arthAt saMsAra se mokSa taka kI yAtrA eka kramika vikAsa hai| AtmA kA yaha kramika vikAsa kisI na kisI rUpa meM prAyaH sabhI bhAratIyadarzanoM -- vaidikadarzana, bauddhadarzana tathA jainadarzana meM kramazaH bhamikA20. avasthA21. jIvasthAna/guNasthAna22 Adi ke nAma se svIkAra kiyA gayA hai| jainadarzana ke anusAra ye guNasthAna mithyAdRSTi Adi ke bheda se caudaha hote haiN|23 jinameM se hokara jIva ko apanA AdhyAtmika vikAsa karate hue antima sAdhya taka pahu~canA hotA hai| ina guNasthAnoM meM mohazakti zanaiH-zanaiH zIrNa hotI jAtI hai aura anta meM jIva moha AvaraNa se nirAvRtta hotA huA niSprakampa sthiti meM pahu~ca jAtA hai| guNasthAnoM meM pahale tIna sthAna bahirAtmA kI avasthA, caturtha se bArahaveM sthAna taka antarAtmA kI avasthA tathA terahaveM evaM caudahaveM guNasthAna paramAtmA kI avasthA kA nirUpaNa karate haiN|24 isa prakAra prArambha ke bAraha guNasthAna moha se tathA antima do guNasthAna yoga se sambandhita haiN| ina guNasthAnoM meM karmabandha kI sthiti kA varNana karate hue jainAgama meM spaSTa nirdeza hai ki prathama daza guNasthAna taka cAroM prakAra ke bandha -- prakRti, sthiti, anubhAga tathA pradeza hote rahate haiM kintu gyArahaveM guNasthAna se lekara terahaveM guNasthAna taka mAtra prakRti aura pradeza bandha hI zeSa rahate haiM tathA caudahaveM guNasthAna meM ye donoM bhI samApta ho jAte haiN| tadanantara cAroM prakAra ke bandha se mukta hokara yaha jIvAtmA siddha-paramAtmA ho jAtA hai arthAt mokSa pada prApta kara letA hai| jainadarzana kI mAnyatA hai ki AtmA kA svabhAva jJAnamaya hai astu vaha sadA dhyAna meM pravatta rahatA hai| yaha dhyAna Ata, raudra, dharma tathA zukla nAmaka cAra bhAgoM meM vibhakta hai|25 saMsArI jIva sadA AtatA evaM raudratA meM hI apanI zakti kA hAsa karatA rahatA hai| vaha kadAcit isa satya se anabhijJa rahatA hai ki Ata aura raudra dhyAna saMsAra ke parivardhaka hai tathA dharma aura zukla dhyAna mokSa ke hetu haiN| ina caudaha guNasthAnoM meM pahale tIna guNasthAnoM meM Ata tathA raudra, cauthe evaM pA~caveM guNasthAna meM Ata, raudra tathA samyaktva ke prabhAva se dharma-dhyAna, AThaveM se bArahaveM guNasthAna taka meM dharma aura zukla tathA terahaveM evaM caudahaveM guNasthAna meM mAtra zukla -dhyAna zeSa raha jAtA hai| isa prakAra jIva mohAdi kI prabalatamazakti se chUTatA huA zukla-dhyAna meM nirata ho apanI AtmA kA AdhyAtmika vikAsa karatA hai| - AtmA ke AdhyAtmika vikAsa arthAt sampUrNa karma-vipAkoM se sarvathA mukti ke lie jainadarzana mukhyataH cAra sAdhanoM upAyoM ko darzAtA hai| ye haiM -- samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura smyk-tp| ___yaha nizcita hai ki AtmA, karma aura nokarma, jo paudgalika haiM, se sarvathA bhinna hai| AtmA para paudgalika vastuoM kA koI prabhAva nahIM par3A karatA, yaha anubhUti bheda-vijJAna kahalAtI hai, jo jIva ko tapaH sAdhanA kI ora prerita karatI hai| Agama meM tapa kI paribhASA ko sthira karate hue kahA gayA hai ki karmakSaya ke lie jo kucha kiyA jAya, vaha tapa hai|27 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA : 5 1 vAstava meM tapa ke mAdhyama se hI jIva apane karmoM kI nirjarA kara sakatA hai| isake dvArA karma-mala samApta ho jAtA hai aura antataH jIva sarva prakAra ke karmajAla se mukta ho jAtA hai yaha mokSa, samyagdarzana, jJAna, cAritra rUpI ratnatraya kI samanvita sAdhanA se upalabdha hotA hai| jainadarzana meM ratnatraya ke viSaya meM vistArapUrvaka tarkasaMgata carcA huI hai| isake anusAra jIva- ajIva Adi navavidha tattvoM kA yathArtha bodha samyagjJAna, tattvoM ke yathArtha svarUpa para kiyA gayA zraddhAna yA svAtma pratyakSapUrvaka sva-para bheda yA kartavya - akartavya kA viveka samyagdarzana tathA AcaraNa dvArA antaHkaraNa kI zuddhatA arthAt karmabandha ke kAraNoM kA nirodha arthAt saMvara (navIna karmoM ko rokanA) tathA nirjarA ( pUrva saMcita karmoM ko tapa dvArA kSaya karanA) meM lIna rahanA, samyak cAritra kahalAtA hai| 28 jainadarzana meM samyagdarzana ke mahattva para bala diyA gayA hai / 29 use mokSa kA prathama sopAna mAnA gayA hai| binA samyagdarzana ke jIvana-paddhati mithyAdarzI hotI hai| vAstava meM samyagdarzana ke abhAva meM jJAna, cAritra, vrata tathA tapAdi saba nissAra haiN| 30 yaha nizcita hai ki samyagdarzana se jIva sarva prakAra kI mUr3hatAoM se Upara uThatA calA jAtA hai arthAt use bhautika sukha kI apekSA zAzvata AdhyAtmika sukha kA anubhava hone lagatA hai| 31 samyagjJAna ke viSaya meM jainadarzana kI mAnyatA hai ki jisa jJAna meM saMzaya, viparyAsa, anadhyavasAya tathA mithyAtva kA abhAva ho to vaha yathArtha bodha samyagjJAna kahalAtA hai / 32 samyagdRSTi jIva kA jJAna mithyAttva kI apekSA samyaktva para AdhArita hotA hai| jainAgama meM jJAna ke usakI taratama avasthAoM, kAraNoM evaM viSayAdi ke AdhAra para aneka bheda - prabheda kie gaye haiN| 33 mati, zruta tathA avadhijJAna mithyAtva ke saMsarga se eka bAra mithyAjJAna kI koTi meM A sakate haiM kintu manaH paryaya aura kaivalyajJAna mAtra samyagdarzI jIvoM meM pAe jAne ke kAraNa samyagjJAna kI sImA meM Ate haiN| isa samyagjJAna se saMsArI jIva jIvana-mukta hotA hai arthAt pUrNa siddhatva ke sannikaTa pahu~catA hai / samyak cAritra ke viSaya meM jainadarzana kA dRSTikoNa yaha hai ki binA isake mokSa taka pahu~canA nitAnta asambhava hai| isakI samyak ArAdhanA ke binA mokSa kI prApti saMdigdha hI rahatI hai34 kyoMki jo cAritra rahita hai usakA jJAna-guNa nirarthaka hI hai| vAstava meM mumukSa jIvoM ke lie samyakcAritra upAdeya hai| isa prakAra tInoM kA samanvita rUpa hI mokSa kA mArga spaSTa karatA hai| 35 samyagdarzana hote hI samyagjJAna aura samyak cAritra svataH hI ho jAte haiM / kathana kI dRSTi se hI inameM krama hai anyathA inameM aisA koI krama nahIM hai ki samyagdarzana ke uparAnta samyagjJAna aura phira samyak cAritra hI hoM, ye tInoM hI eka sAtha hote haiN| vastutaH zraddhA, jJAna aura cAritra se karmoM kA nirodha hotA hai| jaba jIva samyagdarzana, jJAna, cAritra se yukta hotA hai, taba Assrava se rahita hotA hai| jisake kAraNa sarvaprathama navIna karma kaTate / cha~Tate haiN| phira pUrvabaddha saMcita karmakSaya hone lagate haiM, kAlAntara meM mohanIya karma sampUrNa rUpa se naSTa ho jAte haiN| tadanantara antarAya jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya ye tIna karma bhI eka sAtha sampUrNa rUpa se naSTa ho jAte haiN| isake uparAnta zeSa bace cAra aghAtikarma bhI vinaSTa ho jAte haiN| isa prakAra samasta karmoM kA kSaya kara saMsArI jIva mokSa ko prApta hotA hai| nizcaya hI karmamala se dUra haTane ke lie jIvana meM ratnatraya kI samanvita sAdhanA nitAnta upayogI evaM sArthaka hai| Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 : DaoN0 rAjIva pracaNDiyA antataH bhAratIya darzana aura usase anuprANita sAhitya meM "mokSa", puruSArtha catuSTaya ke antargata antima puruSArtha ke rUpa meM svIkRta hai|| sandarbha-grantha 1. (ka) tadatyantavimokSopavargaH / - sabhASyanyAyasUtra, 7/7/22 (kha) IzvarakRSNa kArikA, 1 (ga) yogasUtra, 2-26 (gha) Atyantiko duHkhAbhAvaH mokSaH / - nyAyavArtika (Ga) nyAyasUtra, 1/1/2 para bhASya (ca) darzana aura cintana, lekhaka - paM. sukhalAlajI, yoga vidyA, pR. 252 dharma, darzana manana aura mUlyAMkana, lekhaka -- zrI devendramunizAstrI, adhyAya-dharma/darzana kA paramalakSya, pRSTha 236 darzana aura cintana, lekhaka -- paM. sukhalAlajI, yoga vidyA, pR. 252 jainadarzana meM mukti : svarUpa aura prakriyA, lekhaka -- zrI jJAnamunijI mahArAja (jainabhUSaNa), zrI puSkaramuni abhinandana grantha, caturtha khaNDa, pR. 316 cintana kI manobhUmi, upAdhyAya amaramuni, pR. 60 (ka) uttarAdhyayanasUtra, adhyAya 29, sUtra 72 (kha) dazAzrutaskandha, adhyAya 5, gAthA 13 (ga) ___ mokSa asane -- / sa Antyantika : sarvakarmanikSepo mokSa ityucyte| -- rAjavArtika, 1/1/37 (gha) dhavalA, 13/5/5/82 (Ga) bhagavatIArAdhanA, vi. 38/134 sarvArthasiddhi, 1/1 kI utthAnikA (cha) paramAtmaprakAza, 2/10 (ja) jJAnArNava, 3/6-10 (jha) dravyasaMgraha (TIkA), 37 (ta) .jaM appasahAvAdo mUlottarapayaDisaMciyaM muccai / - bRhadnaya cakra, 159 (tha) AtmabandhayordidhAkaraNaM mokSaH / - samayasAra, AtmakhyAti, 288 (da) kRtsnakarma vipramokSo mokSaH / - tattvAryasUtra, 10/2 jainendra siddhAnta koza, bhAga, 3, kSullaka jinendravarNI, pR. 332 (ka) uttarAdhyayanasUtra, adhyAya 36, gAthA 57 (kha) jJAnArNava, 42 (ga) tattvArthasUtra, 10/5 (gha) niyamasAra, mUla, 72rivate & Personal Use Only (ca) Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA : 7 (Ga) gommaTasAra, jIvakANDa, mU. 68/177 (ca) paMcasaMgraha, praakRt| 9. kadAcidaSTasamayAdhikaSaNmAsAbhyantare caturgati jIvarAzito nirgateSu.... ! . -- gommaTasAra, jIvakANDa (jI.pra.), 197/441/15 10. (ka) sAmAnyAdeko mokSaH / dravyabhAva bhoktavya bhedaadneko'pi| - rAjavArtika, 1/7/14/40/25 (kha) dhavalA, 13/5,5,823/48/1 11. taM mukkhaM aviruddhaM duvihaM khalu davva bhAva gadaM / - vRhadnayacakra, 159 12. nikhazeSANikarmANi yena pariNAmena... samastAnAM karmaNAM / - bhagavatIArAdhanA, 38/134/18 (kha) karmanirmUlanasamarthaH... dravyamokSa iti| - paMcAstikAya (tA.vR.), 108/173/10 (ga) pravacanasAra (tA.vR.), 84/106/15 (gha) dravyasaMgraha, TIkA, 28/85/14 13. paramAtmaprakAza, TIkA, 2/4/117/13 14. (ka) prajJApanAsUtra, pada 21 se 29, u. 1,2 sUtra 293-299 (kha) uttarAdhyayanasUtra, adhyAya 33 (ga) SaTkhaNDAgama, 13/5,5 sUtra 19/205 (gha) tattvArthasUtra, 8/4 (Ga) gommaTasAra, karmakANDa, mUla, 8/7 (ca) dravyasaMgraha, TIkA, 31/90/6 (cha) bRhadnayacakra, 84 15. (ka) tattvArthasUtra, 8/5 (kha) gommaTasAra karmakANDa, mUla, 22/15 (ga) SaTkhaNDAgama, 6/1, 9-1/sUtra./pR. 13/14,15/31, 17/34, 19/37, 25/48, 29/49, 45/77, 46/78 (gha) paMcasaMgraha, prAkRta adhikAra, 2/4 16. (ka) dhavalA, 14/5, 6, 71/52/6 (kha) gommaTasAra, jIvakANDa, mUla. 244/507 (ga) niyamasAra, (tA.va. ), 107 17. darzana aura cintana, paM. sukhalAlajI, adhyAya - karmavAda, pR. 228 18. karma, karmabandha aura karmakSaya, lekhaka -- rAjIva pracaNDiyA, eDavokeTa, jinavANI mAsika patra (karmasiddhAnta vizeSAMka), 1984 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 : DaoN0 rAjIva pracaNDiyA 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. ( ka ) tattvArtha rAjavArtika, 9,1,12 yogazAstra, prakAza, 12 (kha) (ga) jJAnasAra, mohASTaka, vidyASTaka, tattvadRSTi- aSTaka (gha) kArtikeyAnuprekSA, mUla 192 ( ka ) (kha) utpatti-prakaraNa, sarga 117 118-126, nirvANa 120-126 pAtaMjali yogasUtra, pAda 1, sUtra 36, pAda 3 sUtra 48-49 kA bhASya, pAda 1, sUtra 1 kI TIkA pro. si. vi. rAjabAr3e sUtra 22, pR. 15, sU. 34, pR. 4, sUtra 48, pR. 10 (ka) (kha) sampAdita marAThI bhASAntarita majjhimanikAyasUtra, 6, pR. 2, paMcasaMgraha, prAkRta, 1/3 gommaTasAra, jIvakANDa, mUla, 8/29 ( ka ) SaTkhaNDAgama, 1/1, 1/ sUtra 9-22/161-192 (kha) rAjavArtika, 9/1/11/588/8 (ga) mUlAcAra, 1195-1196 ( ka ) (kha) adhyAtmamataparIkSA, gAthA 125 yogAvatAradvAtriMzikA tattvArthasUtra, adhyAya 9 sUtra 29 (ka) (kha) (ga) (ka) (kha) sarvArthasiddhi, 9/6 (ga) tattvArthasAra, 6 / 18 (gha) rAjavArtika, 9/19/18 dhyAnazataka, gAthA, 63-64 Avazyaka haribhadrITIkA, pU. 602 tattvArthasUtra, a. 9, sUtra 35-40 uttarAdhyayanasUtra, 20/6 (Ga) cAritrasAra, 133/4 (ca) padmanandi paMcaviMzatikA, 1/98 (ka) (kha) tattvArtha sUtra, 1 / 2,4 paMcAstikAya, 2/108 uttarAdhyayanasUtra, 28/30-14 (ga) (gha) darzanapAhuDa, 19 (Ga) paMcasaMgraha, prAkRta, 1/159 (ca) (cha) (ja) vasunandizrAvakAcAra, 10 (jha) dhavalA, 1/1, 4 mUlAcAra, 203 dravyasaMgraha, 41 Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzana meM mokSa kI avadhAraNA : 9 32. (ta) samayasAra, tAtparyAkhyAvRtti, 155 29. (ka) uttarAdhyayanasUtra, a. 28, gAthA 30 (kha) darzana pAhuDa mUla, 21 30. (ka) uttarAdhyayanasUtra, aMka 28, gAthA 28 (kha) jJAnArNava, 6/54 31. (ka) rayaNasAra, 54, 158 (kha) ratnakaraNDazrAvakAcAra, 34, 36 sthAnAMgasUtra, sthAna 2, u. 1, sUtra 71 (ka) nandIsUtra, gAthA 80 (kha) tattvArthasUtra 1-13 (ga) dhavalA, 1/1, 1/37/1 34. (ka) bhagavatIArAdhanA, mU. 8/41 (kha) zIlapAhuDa, mU. 5 (ga) mUlAcAra, 897 35. (ka) tattvArthasUtra, aM.1, sUtra 1 (kha) uttarAdhyayanasUtra, aM. 28, gAthA 1-3 (ga) sthAnAMgasUtra, sthA. 3, u. 4, sUtra 194 eDavokeTa, ema0 e0 ( saMskRta ), bI0 esa-sI0, ela-ela0 bI0, pI-eca0 DI0, sampAdaka -- jayakalyANazrI ( mAsika patrikA ), aliigddh'| Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma aura karmabandha - nandalAla jaina vipina vihArI ne batAyA hai ki hindU, jaina, bauddha, IsAI, muslima evaM anya dharmAvalambI IzvaravAda yA anIzvaravAda se sahacarita karmavAda ko kisI na kisI rUpa meM mAnate hai| AcArya mahAvIra ke samaya meM pracalita 363 matavAdoM meM lagabhaga Adhe kriyAvAdI yA karmavAdI the| ohIrA ne karmavAda kI utthApanA ke liye mAnava kI AhAra (AharaNa-karma) prakriyA ko mUla kAraNa mAnA hai| isI ne kAlAntara meM adhyAyIkRta hokara dhArmika aura dArzanika siddhAnta kA spa liyaa| sambhavataH yahI kAraNa hai ki puSpadanta bhUtabali AcArya ne AhAra ke bhedoM meM karma aura nokarma ko bhI samAhita kiyaa| mAlavaNiyA ke anusAra, anIzvaravAdI jainoM ne IzvaravAda ke virodha aura prakRtivAda ke samarthana meM karmavAda ko jIvana meM sarvocca sthAna diyaa| yaha siddhAnta kevala dArzanika, AdhyAtmika yA naitika hI nahIM apitu bhautikataH manovaijJAnika aura zarIrazAstrIya bhI mAnA jAne lagA hai| karma zabda ke aneka nAma va arthoM ke AdhAra para isake bauddhika, dArzanika, kriyAkAMDAtmaka evaM bhautika pakSoM para aneka vidvAnoM ne vicAra kiyA hai blAvAtsakI ne ise eka vizvavyApI evaM gatizIla kAryakAraNa bhAva niyama batAyA hai jisakA koI apavAda nahIM hai| aneka dharmadarzana-tantroM kI tulanA meM jainadharma ne isa siddhAnta kA vizeSa vistAra kiyA hai| isa tantra meM karma ko bhautika, sUkSma paramANumaya (aba maulika kaNa -- kArmana-maya) mAnA hai| mahAprajJa ise canusparzI UrjAkaNa mAnate haiM jo loka meM sarvatra vyApta hai aura "prAyogya karma" kahalAte haiN| inameM bAdhaka karma banane kI kSamatA hotI hai lekina mukta rUpa meM ve eka-dUsare se bhinna nahIM hote| jaba ye apane vizeSa samuccaya (anantAnanta-karma-paramANu-vargaNA) kI koTi ko prApta hote haiM, to sazarIrI jIva ke sAtha usake pradezoM meM anyonya pravezAtmaka eka kSetrAvagAhI sambandha sthApita karane yogya hote haiN| isa sthiti meM hI inheM "karma" kI saMjJA dI jAtI hai| phalataH karma paramANu-vargaNAtmaka hote hai aura inakA 8 yA 23 prakAra kI vargaNAoM meM samAhAra huA hai| ye karma sazarIrI jIva se samparki na hokara usameM bhAvAtmaka parivartana utpanna karate haiN| inake kAraNa naye karmoM kA antarvezana hone lagatA hai| phalataH eka cakIya-prakriyA calane lagatI hai| hamAre jIvana kA lakSya isa prakriyA ko samApta kara ananta sukha ko prApta karanA hai| jaina zAstroM ke sAmAnya avalokana se jJAta hotA hai ki isa siddhAnta kA kramika vikAsa huA hai| udAharaNArtha, zvetAmbara mAnya Agama bhagavatI kI tulanA meM prazAphnA meM tathA Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma aura karmabandha : 11 usakI tulanA meM SaTkhaNDAgama aura tattvArthasUtra meM isa siddhAnta ke vikAsa kA anumAna lagAyA jA sakatA hai| ___ bhautikavAdI mAnyatAoM kI tulanA meM karmavAda, AtmavAda, punarjanma aura karmaphalavAda kI mAnyatA para AdhArita hai| dharma ke vyaktiparaka vikAsa kI dhAraNA ke kAraNa zAstroM meM karma-vivecana kA AdhAra bhI vyakti pradhAna rahA hai| tadanusAra vyakti kA vyaktitva, caritra, vikAsa, bhAgya aura bhAvI jIvana usake saMcita, prArabdha aura kriyamANa karmoM para nirbhara karatA hai| punarjanma para AdhArita hone ke kAraNa yaha karma ke zubhA-zubha yA puNya-pApa ke bheda ke AdhAra para hamArA AdhyAtmika vikAsa niyantrita karatA hai| bIsavIM sadI meM isameM samUha-karmanA (dharma, sampradAya evaM rASTra) bhI samAhita ho gaI hai| prAcIna samaya meM sambhavataH isa ora dhyAna nahIM gayA thaa| para, aba yaha mAnA jAtA hai ki kArmika dRSTi se pratyeka vyakti anya vyaktiyoM se sambandhita hai aura hama sabhI ke karma-sUtra hamAre sampradAya, samUha evaM rASTra ke sAtha aMtaH grathita vaijJAnika yuga meM karmavAda ke siddhAnta ko kArya-kAraNavAda ke rUpa meM nyUTana ke kriyA-pratikriyA se sambandhita tIsare gatiniyama ke anurUpa mAnA jAtA hai : kriyA ===== pratikriyAH karma ===== karmaphala lekina gatiniyama to kevala bhautika ghaTanAoM ke niyativAdI niyama ko vyakta karatA hai jabaki karmavAda cetana jagata aura zaktiyoM para bhI lAgU hotA hai| phalataH karmavAda nyUTana ke tIsare niyama kA IsA pUrva-kAlIna vistAra hai| sAtha hI, jainoM kA karmasiddhAnta gatiniyamoM ke samAna niyativAdI nahIM hai, sazarIrI jIva antaH-bAhya prayAsoM se ise utparivartita yA apavartita kara sakatA hai| udIraNA aura apavartanA ke prakrapa isake udAharaNa haiN| aneka mahApuruSoM ke pUrvajanma kI pazu-manuSya yoniyoM isake sAkSya hai| phalataH yaha siddhAnta vikAsavAda kA kiMcit sundara rUpa hai jo kevala aparivartana mAnatA hai| ataH jaina karmavAda eka tarala aura gatizIla siddhAnta hai jo aneka atirikta kArakoM ke yoga se vartamAna aura bhaviSya ko pronnata kara sakatA hai| isIliye karmavAda meM Aya-vyaya kA khAnA lacIlA hotA hai| usakI kArya paddhati ritu-paiTarna ke samAna aneka kArakoM ke samagra prabhAva se pracalita hotI hai| phalataH aba yaha siddhAnta eka anyonyasambaddha, anyonyaprabhAvI, bahuAyAmI aura samagra tantra ke rUpa meM mAnA jAtA hai| navIna vaijJAnika zodhoM ne hamArI AkAza-kAla sambandhI dhAraNAoM meM parivartana kiyA hai| dravyamAna-UrjA ko anyonyaspAntara ke spa meM siddha kara diyA hai| kArya-kAraNavAda ke siddhAnta se vicalana ke bhI aneka prayogAI.pI.Ara. prayogA sAmane Aye haiN| isase aba karma anya tantroM ke liye amUrta yA parAzakti nahIM raha jAtA, vaha jainoM ke samAna bhautika sUkSmakaNa yA UrjA ke spa meM siddha hotA hai| phalataH aba karmavAda kevala vyaktiyoM kI bhautika, mAnasika aura bhAvAtmaka prakriyAoM se utpanna UrjA ke pariNAmoM ko vyakta karatA hai| usake samagra vyaktitva meM karma ke atirikta anya aneka kArakoM ke AyAma bhI sammilita ho gaye hai| inameM acetana yA Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 : nandalAla jaina avacetana mana aura parA-mAnasika ghaTanAyeM sammilita haiN| inameM anekoM meM kArya-kAraNavAda lAgU nahIM hotaa| isI prakAra, jaba vyakti yA vyakti samUha antaH grathita dhAge ke rUpa meM anyonyasaMbaddha aura prabhAvita hote haiM, taba vyakti kA vyaktitva yA karma svatantra kahA~ rahA jo usakA bhAgya vidhAtA mAnA jAtA hai ? sAtha hI, yaha saMsAra acchAI aura burAI ke samAna aneka viparIta guNoM kA samUha hai| kisI eka ghaTaka meM hone vAlA parivartana anya ko bhI svAbhAvataH prabhAvita karatA hai| isa taraha saMsAra eka saMgharSazIla tantra hai aura karmavAda ko isa saMgharSa ko saMtulita karane kA siddhAnta mAnA jA sakatA hai| manuSya kI samagratA kI dhAraNA, kAryakAraNavAda kI sApekSatA, acche karmoM ko bhI baMdhakatA kI mAnyatA evaM AnuvaMzikatA ke mUlakoM kA prayogazAleya prayoga Adi tathya karmavAda ko kiMcit apUrNa mAnane kI ora iMgita karate haiN| phira bhI, pUrva dezoM meM isa siddhAnta kI bhitti sthira hai aura isa para vartamAna anveSaNoM kA koI vizeSa prabhAva nahIM par3A hai| yahI nahIM, yaha siddhAnta aisI ghaTanAoM kI vyAkhyA manovaijJAnika rUpa se karatA hai jinheM sAmAnyataH jaTila mAnA jAtA hai| durghaTanAoM ke samaya acAnaka anekoM meM kucha vyakti/vyaktiyoM kA baca jAnA, eka hI parivAra ke sadasyoM meM buddhi, adhyavasAya yA zArIrika viSamatAyeM, pUjArI yA saddharmiyoM kA prAyaH kaSTamaya jIvana evaM parokSa-arjakoM kA vilAsI jIvana, aneka jaTila yA AnuvaMzika bImAriyA~ tathA kAryakramoM ke Akasmika parivartana Adi ghaTanAyeM sujJAta hai| inameM se aneka ghaTanAoM ko kevala AnuvaMzikI ke AdhAra para nahIM samajhAyA jA sktaa| zAstrIya dRSTi se karma zakti aura karma prabhAva hI inakA tarkasaMgata kAraNa lagatA hai| inhIM kAraNoM se karmavAda para Aja bhI logoM kI dRr3ha AsthA hai| vaijJAnika dRSTi se yaha eka amUrta siddhAnta hai| isakI lokapriyatA ke liye vibhinna prakAra ke zAstrIya karmakANDoM (vidhAna, utsava, vrata-tapa Adi) ko mAdhyama banAyA gayA hai jisase vartamAna jIvana meM naitika uccatA evaM bhAvI jIvana meM prazastatA aaye| phira bhI, vaijJAnikoM ke liye pUrvajanma kRta kAraNa aura vartamAna kArya tathA vartamAna kAraNa evaM bhAvI kArya ke bIca sambandhoM ko prayoga siddha karanA abhI bhI eka samasyA banI huI hai| karma kA sAmAnya vivaraNa karma kI prakRti ko samajhAne ke liye aSTapAhuDa ke samAna aneka zAstroM meM eka darjana se adhika upamAnoM kA prayoga kiyA gayA hai| karma rAjA, zatru, parvata, kAjala, kITa, IMdhana, raja (dhUli), bIja, kalaMka, cakra, viSa, vana, ber3I evaM mala ke samAna hai| yaha latA, vRkSa, ritu, dhArA-pravAha tathA rassI ke samAna hai| naye yuga meM naI upamAyeM bhI sAmane AI haiN| mAreTa ne ise vAyarasa batAyA hai aura marDiyA' ne cuMbaka kahA hai| ina upamAnoM se karma kI prakRti, kArya aura prabhAva kA anumAna svayameva laga jAtA hai| karma kI vizeSatA yaha hai ki yaha sazarIrI jIva ke sAtha samparka kara sakatA hai| anya bhautika padArthoM meM yaha lakSaNa nahIM pAyA jaataa| hamArA sazarIrI jIva mUrta zarIra aura amUrta AtmA kA saMyukta rUpa hai| mUrta zarIra Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma-pracaya hai aura yaha nAmakarma ke aneka sUkSma ( tejasa, kArmaNa) aura sthUla ( audArika Adi) rUpoM se nirmita hai| zarIra aura AtmA donoM vijAtIya ( mUrta-amUrta) dravya haiN| unakA sAmAnyataH saMyoga nahIM ho sktaa| isa viSaya meM jAnane-dekhane kI kriyA ke samAna athavA AkAza-pudgala saMyoga ke samAna mUrta-amUrta saMyoga kA nidarzana bahuta rucikara nahIM lagatA / 10 phira bhI, inakA prathama saMyoga kaise huA, isakI koI vyAkhyA zAstroM meM nahIM pAI jAtI / para vyAvahArika dRSTi se vyAvahArika jIvana kI vyAkhyA ke liye jIvana kA prAdurbhAva sazarIra jIva (zarIra + AtmA) ke rUpa meM anAdikAla se mAnA jAtA hai / sazarIra jIva mUrta hai, ataH usase mUrta karmoM kA saMyoga to ho hI sakatA hai / punarjanma kA AdhAra bhI mRtyu ke samaya sUkSma zarIrI jIva kA gamana hai / isa saMyoga ke nirantara parivartana / parivardhanazIla hone se hI saMsAra kI prakriyA calatI hai| yadi aisA na mAnA jAya to saMsAra, karmabandha aura mokSa sabhI kI astitva - hAni hogii| 11 kundakunda ke anusAra, prAyogya-karma vargaNAyeM skaMdha ke chaha bhedoM meM se paMcama koTi kI hai| 12 anantAnanta paramANu milakara ye karma-vargaNAyeM banAte haiM aura samuccita hokara bandhanIya karma kA rUpa grahaNa karatI hai| 13 ye jIva kI mAnasika, vAcika aura kAyika pravRttiyoM ke anurUpa bRhattara banatI jAtI hai aura Asava ke rUpa meM baMdha ke liye AkRSTa hotI hai| isa prakAra jaghanyataH eka bandhanIya karma - yUniTa (anantAnanta ) 2 paramANuoM se nirmita hotA hai- 1. karma - yUniTa = karma aura karmabandha : 13 anantAnanta paramANu anantAnanta vargaNA = (ananta) + A.V. A = paramANu V = vargaNA zAstroM meM vargaNAoM kA sajAtIya paramANu samUhoM kA uttarottara sthUlatA ke AdhAra para vargIkaraNa kiyA gayA hai| isake anusAra, tejasa - zarIra vargaNA = (ananta) 1) 4 kArmaNa zarIra vargaNA (ananta) 10 = paramANu paramANu yaha spaSTa hai ki kisI bhI karma yUniTa meM ananta paramANu samuccaya hote haiM, phira bhI ve indriya agrAhya evaM parama sUkSma hote haiN| sUkSmatA ke sAtha UrjAmayatA kA avinAbhAvI sambandha hai| sUkSmatA jitanI hI ucca koTi kI hogI, karma kI UrjAzakti bhI utanI hI adhika hogii| yaha tathya homyopaithI kI davAiyoM kI "poTeMsI" evaM tarala auSadhiyoM kI kSamatA se prakaTa hotA hai| mUrtika karmoM kI itanI adhika sUkSmatA unheM amUrta ke samakakSa banAtI pratIta hotI hai| karmabandha : bandhanaguNa aura prakriyA mUrta jIva evaM mUrta karma-paramANuoM meM yoga kaSAyAdi pravRttiyoM ke kAraNa AkarSaNa aura saMyoga hotA hai / hamArA sazarIrI jIva, bhagavatI ke anusAra, karma ke sAtha anyonyabaddha aura spaSTa hai aura aisA lagatA hai jaise isa prakriyA meM vizeSa prakAra kA sneha yA cipakAvaka (snigdhatA) kAma kara rahA ho| 14 jIvita tantra ke sAtha vijAtIya nirjIva karma-dravya ke saMyoga Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 : nandalAla jaina ke sambandha meM zAstroM meM paryApta carcA hai aura Adhunika vidvAnoM ne bhI isa para vicAra kiyA hai| yahI nahIM, isa saMyoga ke prAthamika evaM dvitIyaka kAraNoM ko lekara aneka varSoM se vicAroM kI aspaSTatA banI huI hai / yadi Agama aura Agama tulya granthoM ko kAlakrama se vyavasthita kara usa prakriyA kA adhyayana kiyA jAya, to aneka paramparAyeM prApta hotI haiM jo ekaka-dUsare kA sUkSma aura sthUla rUpa pratIta hotI haiN| yaha mAnA jAtA hai ki do baMdhanIya mUrta padArthoM meM kucha bandhanakArI guNa hone cAhiye / udAharaNArtha, paramANuoM meM bandha, snigdhatA yA rukSatA usake parimANa para nirbhara karatA hai| 15 isI prakAra sazarIrI jIva aura karma yUniToM meM bhI ye guNa hone cAhiye / saMyoga yA bandha ina guNoM kI paraspara virodhitA evaM guNAtmaka AkarSaNIyatA ke kAraNa hotA hai| sAtha hI yaha bhI spaSTa hai ki bandhatA ke guNa bandhanIya sabhI ghaTakoM meM hone caahiye| kisI eka ghaTaka meM bhI (jIva, karma ) ina guNoM ke abhAva meM baMdhana nahIM hogaa| sAmAnyataH yaha spaSTa hai ki jIva bhI sakarma hai aura prAyogya karma bhI karmayogya haiN| eka ghaTaka jIva ke sAtha rahatA hai aura dUsarA ghaTaka usake bAhara cAroM ora rahatA hai| ina donoM ghaTakoM meM hI bandhana - guNa honA cAhiye / cAroM ora phaile hue karma - paramANuoM meM to svAbhAvataH snigdhatA- rukSatA pAI jAtI hai / para jIva- sahacarita karmadravyoM meM yaha guNa kahA~ se AtA hai ? pratyeka jIvita tantra gatizIla, pariNamanazIla evaM UrjAmitra hotA hai| isameM sadaiva rAga, dveSa Adi bhAvAtmaka pravRttiyA~ hotI rahatI hai| ina bhAvAtmaka pravRttiyoM ko bhAvakarma kahate haiN| aisA mAnA jAtA hai ki acche bhAvoM kI guNAtmakatA, azubha bhAvoM se bhinna hotI hai / bhagavatI 16, pravacanasAra 17 aura meM isa dviSayaka vivaraNa kA sAra nimna hai -- 8 paramAtmaprakAza 1. mohabhAva, dveSabhAva - azubhakarma / pApakarma bhArIkarma, RNAtmaka, rukSa * zubha/azubhakarma halkA / bhArI RNa/ dhana, rukSa, snigdha 3. ananta sukha Adi- cAra zubhakarma halkAkarma dhanAtmaka, snigdha 2. rAgabhAva - isase spaSTa hai ki hamArI zubha-azubha bhAvAtmaka pravRttiyoM ke guNa bhinna-bhinna hote haiM / phalataH ina pravRttiyoM se sahacarita paramANuoM meM bhI bandhana- guNa pAye jAte haiN| bhAvakarmoM ke samAna dravyakarmoM meM to ye guNa aura bhI spaSTa hote haiM / vastutaH bhAvakarma aura dravyakarmoM kI anyonyaprabhAvitA kA eka avirata cakra hai- bhAvakarma dravyakarma isa cakra ko bhUta, bhaviSya aura vartamAna ke rUpa meM vistArita bhI kiyA jA sakatA hai| pUrva-arjita dravyakarma vartamAna bhAvakarma bhAvakarma vartamAna dravyakarma (bhAvI) ---- -- phalataH karma kA eka rUpa dUsare rUpa meM cakrIya rUpa se prabhAvita hotA rahatA hai| ina donoM meM janma-janaka yA nimitta - naimittika sambandha pAyA jAtA hai| bhAvakarma mukhyataH mAnasika, w Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 antaraMga aura cetanAjanya pravRttiyoM kA pratIka hai| ise cetanavat bhI mAnA jAtA hai| ' dravya karma bhautika karmoM ke pratIka haiN| bhAvakarma sAmAnyataH adRzya haiM para inakA prabhAva dravyakarma ke rUpa meM dRzya aura adRzya donoM prakAra kA ho sakatA hai| isa prakAra ye donoM karma rUpa jIva ke mano- daihika tantra ko nirUpita karate haiN| ye rUpa hI vividha rUpoM meM bandhaka kA kAma karate haiM / inake paramANu samuccayoM meM parimANAtmaka tathA prakRtigata bhinnatAoM ke kAraNa bandhana guNoM meM tara - tamatA pAI jAtI hai| sAmAnyataH bhAvakarma dravyakarma se sUkSmatara hote haiN| snigdha- rukSa guNa ke atirikta bandhanIya karmoM meM Antarika prAkRtika UrjA bhI honI caahiye| yaha to unameM hotI hI hai, nahIM to karmabala, karmazakti Adi zabdoM ke prayoga kyoM hote ? 'karama bar3A balavAna, karamagati TArai nAhiM TarI" Adi kahAvateM kaise prasAra pAtIM ? zuddha Atmatatva meM isakA mAna ananta hotA hai para bhAvakarma aura dravyakarmoM meM yaha UrjA kAphI kama hotI hai kyoMki cetanIbhUta bhAvakarmoM athavA acetana dravya karmoM kI paryApta UrjA svayaM unake karmarUpa samuccayana kI prakriyA meM samApta ho jAtI hai| phira bhI, yaha itanI avazya hotI hai ki karma aura sazarIrI jIva kA bandha nirantara hotA rahe / bandhanakArI ghaTakoM kI prakRti, parimANa kI bhinnatA, UrjAmayatA evaM guNAtmaka bhinnatA ke kAraNa karma aura jIva meM bandha sambhava hai / inhIM bandhana guNoM ko zAstroM meM avyAkhyAta rUpa se tela, goMda, sneha yA cipakAvaka ke rUpa meM batAyA gayA hai| bandhanIya ghaTakoM meM bandhana - guNa hone para bandha kI prakriyA kI ora dhyAna denA svAbhAvika hai| usa viSaya meM bhI yaha mAnyatA hai ki karma kI dvirUpatA ke samAna bandha bhI do prakAra kA hotA hai bhAvabandha aura dravya bandha / jIva ke pUrvopArjita karma evaM anya bAhya kArakoM dvArA utpanna hone vAle darzana - cAritra - moha rUpa pariNAmoM ke kAraNa jo karma-paramANu AkRSTa hote haiM, saMzliSTa hote haiM, vaha bhAva bandha hai| isIlie kundakunda ne bhAvoM kI pariNati ko jIva bandha kahA hai| unhoMne jIva aura pudgala ke bandha ko jIvAjIvabandha kahA thA / dravya karmoM ke kAraNa jo bandha hotA hai, use dravyabandha kahate haiM / pravacanasAra meM dravya karma-dravya karma (pudgala) jIva-bhAvakarma (jIva bandha) evaM bhAvakarma dravyakarma (jIva- pudgala bandha) ke bheda se bandhako tIna prakAra kA bhI batAyA hai| 20 -- zAstroM meM yaha bhI batAyA gayA hai ki bandha yogAtmaka aura bhAvAtmaka kAraNoM se, kriyAoM aura pravRttiyoM se hotA hai| inase sarvatra vyApta karma-paramANu AkRSTa hokara karma-yogya vargaNAoM kA nirmANa kara bandha yogya karma ke rUpa meM parivartana hote haiM jo sazarIrI jIva ke sAtha ba~dha jAte haiN| isa bandha ke tIvra-manda svarUpa ke liye atirikta kAraNa bhI ho sakate haiN| samagrataH karmabandha eka paMca-caraNI prakriyA hai- karma aura karmabandha : 15 sazarIrI jIva bhAvakarma (yoga) sthiti - anubhAgabandha kaSAyAdibhAva -- bhAvAsava karma - vargaNA -- karmaprakRti - (pradeza) -- Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 : nandalAla jaina karmabaMdha kI zAstrIya prakriyA ko Adhunika vaijJAnika bhASA meM kisa prakAra vyakta kiyA jA sakatA hai ? yadi yaha kevala mUrta-mUrta baMdha hotA, to Aja ke bhautika evaM rasAyanazAstrI isakI vyAkhyA isake yogAtmaka aura pratisthApanAtmaka AdhAra para krte| ve snigdhatA-rukSatA yA Aveza bhinnatA ke AdhAra para bhautika aura rAsAyanika saMyogoM kI vyAkhyA to karate hI haiM lekina karmabaMdha kI yaha vizeSatA hai ki yaha baMdha kevala jIvita taMtra aura acetana taMtra ke bIca hotA hai| phira bhI, yaha baMdha zarIra para vastra aura sA~pa para keMculI ke samAna nahIM hotaa| inake bandhana ke liye aneka kArakoM ke sAtha kaSAyoM kA nAma pramukhatA se liyA jAtA hai| phira bhI, aisA pratIta hotA hai ki paramANuoM ke karmavargaNA aura karma rUpa meM pariNata hone kI prakriyA saMbhavataH rAsAyanika ho sakatI hai kyoMki isameM paramANu antarnibaddha hokara sUkSmatA ko prApta karate haiM lekina karma aura jIva ke baMdha kI prakriyA ke anyAnupravezana evaM eka kSetrAvagAhI hone ke kAraNa isakI prakRti bhautika adhika pratIta hotI hai| isIliye yaha bandha aMtaraMga evaM bahiraMga tapa aura dhyAna kI prakriyA se hone vAlI Antarika UrjA kI vRddhi se vicchinna ho sakatA hai| eka rasAyanazAstrI ne bhAva-kriyAtmaka vRttiyoM se sarvatravyApta karma paramANuoM meM uttejanapUrvaka samuccayana eka sakriyaNa kI bAta to avazya kahI hai21 para usakI bhautika-rAsAyanika prakRti ke viSaya meM mauna rakhA hai| unakA yaha kathana sahI hai ki baMdha dazA meM karma-vargaNAyeM apanI prAthamika dazA meM rahatI haiN| bandha ke kAraNa Asrava dara jaina darzana ne do AdhAroM para tattvoM kA vargIkaraNa kiyA hai| AdhyAtmika vikAsa kI dRSTi se sAta tattva hai| bhautika vivaraNa kI dRSTi se chaH dravya haiN| karmavAda adhyAtmazAstra kA eka anivArya aMga hai| isake antargata saMsAra hetuoM ke rUpa meM Asrava aura baMdha tatvoM kA nirUpaNa hai| karma ke Agamana yA AkarSaNa dvAroM ko Asava kahate haiM aura karmoM ke jIva pradezoM meM anupravezAna ko baMdha kahate haiN| sAmAnya dRSTi se aisA pratIta hotA he kI ina donoM meM nimitta-naimittika sambandha hai lekina Asrava aura baMdha ke kAraNa samAna hI batAye gaye haiN| saMsArI jIvoM ke yogAtmaka Asrava iMdriya, kaSAya, avirati aura kriyAyeM yoga ke rUpa meM kahe gaye hai| baMdha ke kAraNa bhI yahI haiM kyoMki kriyAoM meM mithyAtva aura mithyAdarzana samAhita hai|22 yahI nahIM, Asrava kAraNoM ko pratiniyata anubhAga bandha meM bhI hetu batAyA gayA hai|23 sAtha hI mahAprajJa kA kathana hai ki pravRtti aura karmabandha kA kAla samakSaNika hai| Asava mUlaka karmArjana aura karmabandha ke kAla meM koI antara nahIM hotaa| vaha bAta alaga hai ki bandha kA paripAka aura sthAyitva kaisA hotA hai| isa taraha karma-bandha ke do caraNa hote haiM-- prathama caraNa meM anupraveza mAtra hotA hai aura dvitIya caraNa meM usake sthiti anubhAga mizrita hote haiN| dvitIya caraNa kArakoM kI tIvratA, maMdatA ke AdhAra para tulanAtmakataH adhika sthAyI hotA hai| prathama caraNa kI samakSaNikatA kI dRSTi se AsavakAraka aura bandhakArakoM meM koI antara nahIM hai kyoMki yoga bhI kaSAya spa hai aura kaSAya bhI yoga spa hai| hA~, dvitIya caraNa meM kaSAya ko atirikta pramukhatA dI jA sakatI hai yadyapi kaSAya zabda kI vyAkhyA meM vibhinna zAstroM aura aneka vidvAnoM meM Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matabheda dikhatA hai| 1 Asrava dvAroM yA bandha hetuoM ke viSaya meM zAstroM meM saMkSepa aura vistAra se carcA hai / aisA pratIta hotA hai ki moha aura yoga ke vividha rUpa hI bhAvAtmaka haiN| ye pariNAma hI lokavyApI karma - paramANuoM ko karmarUpa meM pariNata kara bandhita hote haiN| phira bhI vibhinna granthoM meM ina bandha hetuoM ko vividha prakAroM se vyakta kiyA gayA hai| zvetAmbara granthoM meM inheM AsravadvAra kahA gayA hai- saMdarbha, gAthA 1 2 3 4 5 6 7 moha - - pravacanasAra, 187 dhavalA, 12, 28825 - - * rAgadveSa kaSAya - yoga pravacanasAra, 188 moha rAga dveSa kaSAya - yoga - 4 samayasAra 109 mithyAtva avirati samayasAra, 190 miyAtva avirati yoga ajJAna tattvArthasUtra, 8.126 mithyAtva avirati pramAda kaSAya - yoga - 5 samayasAra, 132 mithyAtva avirati kaSAya- yoga ajJAna samayasAra, 8727 moha avirati pramAda krodhAdika - yoga ajJAna 6 -- karma aura karmabandha : 17 -- saMkhyA 1 - 2 2 3 4 6 aisA pratIta hotA hai ki umAsvAti ne bhagavatI, sthAnAMga aura samavAyAMga 28 ke Asrava-dvAroM kA anusaraNa kara bandhakAraNoM ko pA~carUpya diyA hai| unhoMne kundakunda kI vividhatA ko sapta tattvoM ke samAna paMca hetuoM meM sthira kiyaa| ise uttaravartI AcAryoM ne bhI mAnA hai| ina prakAroM meM moha yA mithyAtva ko prathama sthAna prApta hai| isakA pUrNa vilopana sambhava nahIM dikhatA, isake hone para anya pratyaya hote haiN| uttaravartI dvirUpatA kI vyAkhyA isa samaya carcA meM hai| isa carcA meM prathama sadasya miyAtva (70 koDAkoDI sAgaropama Ayu, prabalatama bhAva yogAtmaka) kI sthiti dayanIya ho gaI hai| usakA nAmalevA parezAnI meM hai kyoMki avirati aura pramAda to kaSAya meM garbhita ho jAte haiM (yadyapi bhagavatI meM prasAda ko kriyA yA yoga mAnA hai ) 29 aura yoga kA svatantra astitva mAnA jAtA hai| isameM mithyAtva kyoM garbhita nahIM mAnA jAtA, yaha samajha meM nahIM AyA / tattvArthasUtra 8.1 kI TIkA meM mithyAdarzana ko kriyAsU aMtarbhUta kahA hai 30 chaThaveM adhyAya ke pA~caveM sUtra meM ise sAMparAyika Asrava kI sakaSAyI yogapravRttiyoM meM parigaNita kiyA hai| 31 ajIva mithyAtva ko kundakunda ne bhI karma mAnA hai / 32 yogAtmaka pravRtti ke atirikta, isakI bhAvAtmakatA to prasiddha hI hai kyoMki kundakunda ne sabhI Asrava dvAroM ko bhAva evaM dravya. yA cetana-acetana rUpa mAnA hai| mUlAcAraTIkA 168 meM bhI mithyAtva ko bhAvAtmaka rUpa meM batAkara use sthiti anubhAga bandhaka batAyA hai| ye bhAva-pratyaya hI dravyapratyaya meM kAraNa hote haiN| bhAskaranandi ne bhI sUtra 8.1 kI TIkA meM 33 "tatrakaSAyaparyatA" sthityanubhAgahetavaH kahakara Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 : nandalAla jaina mithyAtva ko kaSAya meM hI garbhita kara diyA hai| vidyAnanda to isase bhI Age jAte haiN| ve pA~coM kArakoM ko kasAyaikArthasamavAyI mAnate haiN|34 pUjyapAda aura akalaMka bhI ina kArakoM ko samagra yA vyastarUpa se bandha hetu mAnate haiN|35 muni kanakanandi bhI "kaSAya" zabda ko 8.2 meM abheda-vivakSita evaM aMtadIpaka mAnakara usase sabhI kArakoM kA artha grahaNa karate haiN| yahI nahIM prathama guNasthAna meM solaha prakRtiyoM kA bandhamUla mithyAtva hI hai|37 ___ dhavalA 12 sUtra 8-10 meM bhI rAga, dveSa aura moha ko vedanA pratyayoM meM mAnA hai|38 vahA~ moha zabda se darzanamoha mithyAtva ke grahaNa kI bAta arthApatti se to AtI hai para jayasena ne use bhI spaSTa kiyA hai|39 yahI nahIM, dhavalA ke praznottara meM yaha bhI batAyA gayA hai ki dravyArthika naya kI apekSA sabhI kAraka bandha pratyaya haiM parantu riju-sUtranaya kI apekSA vartamAna kAla kI dRSTi se yoga aura kaSAya bandhakara haiN| isase jaina anekAntavAda kI puSTi to hotI hI hai, mithyAtva kI sAmAnya baMdhakaratA ( kama se kama pradeza-prakRtibandha) bhI siddha hotI hai| tattvArthasUtra meM yoga-kaSAya-sambandhI rijasatranayI carcA hI nahIM hai| isIliye akalaMka Adi ne pA~caspya ke dvirupa samAharaNa kI koI yukti nahIM dI hai| aisA pratIta hotA hai ki sambhavataH usa samaya isa viSaya meM do paramparAyeM -- dhavalAgata aura Agamika paramparAyeM rahI hoN| umAsvAti ne Agamika paramparA svIkRta kI jabaki anya AcAryoM ne dhavalA paramparA maanii| isase bhUtakAla meM to tattva bheda nahIM huaa| vartamAna kI AMdhI bhI chaTa jAyegI, aisA lagatA hai| yadyapi TIkAkAroM ne tattvArthasUtra 8.2 ke "sakaSAyatvAt"40 pada ko lekara vivakSAviSayaka prazna to nahIM uThAyA para kaSAya zabda kI punarAvRtti viSayaka praznottara meM pAcana meM jaTharAgni ke samAna kaSAya kI kiMcit mahattA avazya siddha kI hai| isake viparyAsa meM kundakunda ne jaTharAgni kI carcA karake bhI kaSAya kA nAma hI nahIM liyA hai| isa mahattA ko mithyAtva hetuka nakArAtmakatA meM kaise pariNata kiyA jA sakatA hai ? mujhe lagatA hai ki bhAskaranandi ke yuga meM isa taraha kA prazna avazya uThA hogA, tabhI to unhoMne 8.1 va 2 kI TIkA meM sArI bAteM spaSTa kara dI haiN| paM0 ToDaramala bhI mithyAtva evaM kaSAya ko anyonya samAhArI mAnate haiN| mithyAtva pada kaI rUpoM meM prayukta huA hai| mithyAtva bhAva, mithyAtva kriyA, mithyAtva prakRti, mithyAtva guNasthAna, mithyAdarzana aadi| isake upayoga meM vivakSAgata kAraka hotA hai| mithyAtva guNasthAna meM mithyAtva hotA hai| yahA~ eka hI pada ke liye do kArakoM kA prayoga hai| mithyAtva guNasthAna adhikaraNa ho, isameM kyA Apatti hai, para mithyAtva bhAvasAdhana yA karaNasAdhana na ho, yaha saMgata lagatA hai| bhAskaranandi ne isa viSaya meM bhI spaSTa kiyA hai| phalataH kriyA aura karmAtmaka mithyAtva ko yogarUpa meM aura mithyAtvabhAva ko kaSAya meM garbhita kara ise sabhI bandhoM meM bandhaka mAnanA caahiye| uparokta zAstrIya AdhAroM para karmabandha aura usakI prakriyA ke pRSTha 17, 19 evaM 40 meM varNita isa Azaya ke vAkya 3 sahI nahIM Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma aura karmabandha : 19 lagate ki mithyAtva cAroM prakAra ke bandhoM meM kAraNa nahIM hai| kucha vidvAnoM dvArA likhI gaI etadviSayaka TippaNiyoM tathyoM kA sahI rUpa meM vizleSaNa karatI pratIta nahIM hotii| vividha prakAra ke karmabandha jIvita taMtra aura karma-vargaNAoM ke bIca bandha kI sambhAvanA se yaha prazna svAbhAvika hai ki yaha kisa rUpa meM prakaTa hotA hai| zAstroM meM isakI cAra koTiyA~ batAI gaI haiN| kundakunda kA krama inake liye susaMgata lagatA hai-- pradeza, prakRti, sthiti aura anubhaag| 4 anya granthoM meM inakA krama bhinna hai| isa krama-bhinnatA para TIkAkAroM aura vidvAnoM kA dhyAna gayA hai, aisA nahIM lgtaa| ise kundakunda ke krama ke anurUpa honA caahiye| pratyeka karma-yUniTa anantAnanta karmavargaNAoM kA samUha hotA hai| karma-yUniTa meM vidyamAna pradezoM meM samuccayana yA saMkhyAna ko pradeza bandha kahate haiN| ina pradeza samuccayoM ke AdhAra para hI karma kI prakRti nirbhara karatI hai| pratyeka samuccaya kI apanI-apanI UrjA hotI hai| yaha pAyA gayA hai ki sabhI prakAra ke pradeza samuccaya ATha prakAra ke rUpa grahaNa karate haiM jinheM ATha karma kahate haiN| ina karmoM ke jJAna-darzana Adi ke AvaraNa yA avarodhana ke kArya hote haiN| ina kAryoM ke AdhAra para banane vAlI karma-prakRti ko prakRtibandha kahate haiN| yaha bandha dravya karma kA rUpa grahaNa karatA hai| zarIrI jIva ke vibhinna prakAra ke rAga-dveSa-mithyAtvAdika bhAva evaM pravRttiyA~ apanI UrjA evaM yogyatA ke anusAra karma pradezoM ko AkRSTa kara jJAnAvaraNAdika karmoM meM pariNata hotI haiN| phalataH pradeza aura prakRti bandha pUrvakriyAyeM haiM aura Asava ke samakSaNika haiN| inheM mAnasika (bhAva), vAcika aura kAyika pravRttiyoM ke samuccaya yA vyaSTi se-yoga se-niSpanna kahA gayA hai| para jaisA pahale kahA gayA hai, yoga pada meM mithyAtvAdi bhAva aura pravRttiyA~ samAhita haiN| samayasAra, gAthA 262 bhI isa tathya kA samarthana karatI hai|45 yaha bhI dhyAna meM rakhanA cAhiye ki yoga bhI tIvra aura maMda Adi nyUnAdhika UrjA vAle hote haiN| jaTharAgni ke samAna kaSAyoM kI tIvratA aura maMdatA se pravRttiyoM meM dRr3hatA evaM zithilatA AtI hai| karmabandha bhI tadanurUpa hotA hai| isase yaha nizcaya hotA hai ki karmabandha kA sthAyitva (jaghanya, madhyama aura utkRSTa ) kyA hai ? kitane samaya taka yaha apane kArya karegA ? viziSTa karma ke apane svabhAva se avicalita hokara kArya karate rahane kI samaya-sImA ko sthiti kahate haiN| isa samaya-sImA se sambandhita bandha sthiti bandha kahalAtA hai| vibhinna karmoM kI isIliye bhinna sthiti hotI hai| hai yaha sthiti bandha, karma prakRti ke anusAra usake vipAka meM kAraNa banatA hai| vastutaH sthitibandha hI bandha kI dRr3hatA evaM usake vipAka kI tIvratA/maMdatA kA anumAna detA hai| vipAka se karma udaya para AtA hai aura karmaphala prApta hotA hai| baMdhe hue karma tatkAla phaladAyI nahIM hote| pratyeka karma kA vipAka, pazuoM ke dUdha kI prakRti ke samAna, bhinna-bhinna hotA hai| isa vipAka-janita baMdha ko, phaladAna kSamatA kI pravRtti ko anubhava yA anubhAga (donoM nAma pracalita hai) baMdha kahate haiN| yaha bhI tIvra, maMda aura madhyama koTi kA hotA hai| ise jIrNa roSa ke paripAka ke samAna samajhanA caahiye| Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 : nandalAla jaina bandhoM ke liye sAmAnya ke atirikta viziSTa kAraka bhI hote haiN| pahale do bandhoM kI tulanA meM baMdha adhika sthAyI aura kAryakArI hote haiN| inake niyama bhI isIliye viziSTa hai| dhavalA meM rijusUtranayI dRSTi se viziSTa kAraka ko "kaSAya" kahA hai, tathApi vahIM dravyArthikanayI dRSTi se anya kArakoM ko bhI isa bandha meM bhI sAmAnyataH samartha batAyA hai| phira, hamArA dharma to bhUta aura bhaviSya para nirbhara karatA hai| usameM isa prakaraNa meM vartamAna kAla kI aikAntikatA kI guMjAiza hI kahA~ hai ? yadi dhavalA ke anusAra, mithyAtva aura kaSAya kI mohAtmakatA na bhI mAnI jAve, to bhI pUjyapAda, vidyAnanda, vasunandi, jayasena aura bhAskaranandi ne anubhAga vizeSa niyama kI utpatti hetu kaSAya pada ke antargata na kevala mithyAtva ko hI, apitu yoga ko bhI samAhita kara diyA hai| akaSAyI guNasthAnoM meM to yoga ko hI sarvasamartha mAnanA hogaa| sAtha hI, mithyAtva ko kaSAyoM kI apekSA vizeSa antaraMga bahiraMga kAraNa bhI batAyA gayA hai| nahIM to akalaMka darzanamoha ke upazama se aupazamika cAritra kaSAyAdi ke hone kI bAta kaise kahate 246 puSpadaMta-bhUtabali se lekara paM0 ToDaramala taka kaSAya ko mithyAtva meM kaise garbhita karate ? aisI sthiti meM kaSAya zabda ko vyApaka artha meM lenA cAhiye ? phalataH aneka zAstroM meM varNita hogA paryADapadesA, didi aNubhAgA kasAyayo hoti kI aikAntika dhAraNA punarvicAra cAhatI hai| aise punarvicAra bhUtakAla meM bhI kiye gaye haiN| akalaMka ne pratyakSa ke do virodhI se bheda kiye aura anuyogadvAra ne paramANu ke do bheda kiye| nayA yuga bhI sAmaMjasya ke liye nayI vyAkhyAyeM cAhatA hai| Agama cakSu kA artha zabdaparakatA nahIM hai, tattvArthaparakatA hai| sandarbha 1. vipinabihArI, "okalTa iMDiyA", janavarI 1987 2. esa0 ohIrA, "sTaDIja ina jainijma". AI0 pI0 pI0 pablikezana, panA, 1984 3. AcArya puSpadaMta bhUtabali, "SaTkhaNDAgama-1", jIvarAja granthamAlA, zolApura, 1985 4. kArlI je0 nikalsana, iMDiyana thyosophisTa, vArANasI, 1987 5. yuvAcArya mahAprajJa, "karmavAda", jaina vizvabhAratI, lADanUM, 1985, pR0 12, 42 6. jaina, ena0 ela0, "jaina jarnala", apraila, 1988, pR0 120-139 7. (a) kumAra, e0, kai0 ca0 zAstrI grantha, rIvA, 1980, pR0 207 (ba) paoNla mAreTa, jainijma eksaplenDa, lesTara, 1988 (sa) marDiyA, ke0 vI0, "sAiNTiphika phAuNDezana Apha jainijma" dillI, 1990 8. paoNla mAreTa, jainijma eksaplenDa, lesTara, 1988 9. AcArya kundakunda, pravacanasAra, pATanI granthamAlA, mAroTha 1950, pR0 74, 221 10. upAdhyAya kanakanandi, karma kA dArzanika vaijJAnika vivecana, dharmadarzana vijJAna zodha prakAzana, bar3auta, 1990, pR0 70, 79, 10, xii 11. AcArya kundakunda "niyamasAra" sI0 je0 pI0 eca0, lakhanaU, 1931, pR0 13 12. akalaMka, rAjavArtika - 2, bhAratIya jJAnapITha, dillI, 1957, pR0 497, 532, 561, Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karma aura karmabandha : 21 564-565 13. bhagavatI sUtra ( aMgrejI anuvAda ), jainabhavana, kalakattA, 1975, pR0 57, 98, 124 14. puSpadaMta bhUtabali, SaTakhaNDAgama (dhavalA - 12), amarAvatI, 1955, pR0 283-285, 288 15. AcArya kundakunda, samayasAra, kundakunda bhAratI, dillI, 1978, pR0 88, 122, 139, 211, 192 16. bhagavatI ( aMgrejI anuvAda ), pR0 57, 98, 124 17. upAdhyAya, karma kA dArzanika vaijJAnika vivecana, pR0 70, 79 18. vahI / 19. vhii| 20. pravacanasAra, pR0 221, 74 21. upAdhyAya, karma kA dArzanika vaijJAnika vivecana, pR0 70-79 22. akalaMka, rAjavArtika, pR0 508, 532, 561, 564-565, 585 23. vahI / 24. kundakunda, samayasAra, pR0 66, 88, 99, 122, 139, 192, 211 25. SaTkhaNDAgama, (dhavalA -12), pR0 283-285, 288 26. rAjavArtika-2, pR0 497, 508, 532, 561-565 27. SaTkhaNDAgama, pR0 283-285, 288 28. sudharmA, svAmI (ka) ThANAMga, jaina vizvabhAratI, lADanUM, 1976, pR0 580 (kha ) samavAyAMga, vahI, 1984, pR017 29. "bhagavatI sUtra ( aMgrajI anuvAda ), jainabhavana, kalakattA, 1975, pR0 57, 98, 124 30. akalaMka, "rAjavArtika-2" bhA0 jJAnapITha, dillI, 1957, pR0 585, 497, 532, 561, 508, 564-565. 31. vahI / 32. AcArya, kundakunda, samayasAra, kundakunda bhAratI, dillI 1978, phU0 88, 122, 139, 66, 99, 133, 211, 192 33. bhASkaranandi, tattvArthasUtra TIkA, maisUra, 1944, pR0 183-187 34. zAstrI phUlacandra, "Arkicitkara : eka anuzIlana", kAzI, 1990, pR0 93, 43 35. akalaMka, "rAjavArtika-2", bhA0 jJAnapITha, dillI, 1957, pR0 585, 497, 532, 561, 508, 564-565 36. upAdhyAya kanakanandi, "karma kA dArzanika vaijJAnika vivecana", dharma darzana vijJAna zodha prakAzana, var3auta, 1990, pR0 70, 79, 10,XI. 37. zAstrI, phUlacandra, "akiMcitkaraH eka anuzIlana", kAzI, 1990, pR0 93, 43 38. puSpadanta-bhUtabali, AcArya, "SaTkhaNDAgama (dhavalA-12)", amarAvatI, 1955, pR0 288, 283-285 39. zAstrI, phUlacandra, "akiMcitkara : eka anuzIlana", kAzI, 1990, pR0 93, 43 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 : nandalAla jaina 40. akalaMka, "rAjavArtika-2", bhA0 jJAnapITha, dillI, 1957, pR0 585, 497, 532, 561, 508, 564-565 41. vahI / 42. AcArya, kundakunda, samayasAra, kundakunda bhAratI, dillI, 1978, 10 88, 122, 139, 66, 99, 133, 211, 192 43. zAstrI, jagamohanalAla, "karmabaMdha aura usakI prakriyA", satanA, 1993 44. AcArya, kundakunda, samayasAra, kundakunda bhAratI, dillI, 1978, pR0 88, 122, 139, 66, 99, 133, 211, 192 45. vhii| 46 bhaTTa akAmaka, "rAjavArtika-1", bhA0 jJAnapITha, dillI, 1953, pR0 105 jaina kendra, rIvA~ ( ma0 pra0 ) Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAvIra nirvANa-bhUmi pAvA : eka samIkSA ___ - DaoN0 jagadIzacandra jaina [ sva0 DaoN0 jagadIza candra jaina, apanI vidvattA, spaSTavAditA aura taTastha dRSTi ke kAraNa jaina vidyA ke kSetra meM sadaiva sammAna se dekhe jAte rahe haiN| unakA nAma kisI paricaya kA mohatAja nahIM hai| saMsthAna se prakAzita bhagavAna mahAvIra nirvANa-bhUmi pAvA : eka vimarza, lekhaka-- bhagavatI prasAda khetAna para unakI samIkSA hameM unakI mRtyu ke pazcAt prApta huI jise hama yahA~ jyoM kA tyoM prakAzita kara unake prati zraddhAMjali arpita karate haiN| ] sampAdaka jaina samAja apane tIrtha sthAnoM ke prati sajaga nahIM rahA, zAyada yaha sambhava bhI nahIM thaa| saikar3oM-hajAroM varSoM se itihAsa ko jyoM kA tyoM surakSita rakha sakanA AsAna nhiiN| aneka tIrtha aise haiM jo paramparA meM kAyama nahIM rahe, aneka tIrtha vicchinna ho gaye unheM bhulA diyA gayA, kitane hI tIrtha sthAnAMtarita ho gaye unake sthAnoM para naye tIrthoM kI kalpanA kara lI gii| nadiyoM kI bhISaNa bAr3ha ke kAraNa bhI purAtattva sambandhI sAmagrI ko kama kSati nahIM phuNcii| gaNDaka nadI kI bAr3ha se vaizAlI ke bauddha-stUpa, acirAvatI ( rAptI) nadI kI bAr3ha se suprasiddha cetavana vihAra evaM azoka stambha tathA bUr3hI gaMgA kI bAr3ha se hastinApura jaise nagaroM kA dhvasta ho jAnA isake udAharaNa haiN| elekjeNDara kaniMghama kA san 1831 I0 meM bhArata Agamana huaa| ve itane pratibhAzAlI vyakti the ki apane Agamana kAla se hI apane sainika kArya-kalApa ke atirikta unheM jo samaya milatA usakA pratyeka kSaNa bhAratIya purAtattva kI khoja meM lagAne ke lie juTe rhe| bhAratIya purAtattva vidyA ke ve janaka kahe jAne lge| yaha unhIM kI preraNA kA phala thA ki bhArata sarakAra dvArA bhAratIya purAtatva vibhAga kI sthApanA kI gii| apane kAryakAla meM unhoMne kitane hI aise durlabha sthAnoM kI pahacAna kI jinase hama aparicita the| sana 1862 se 1864 I0 taka aneka bAra unhoMne vaizAlI kA daurA kiyA aura apane tarkapUrNa khojoM se siddha kara dikhAyA ki phAhayAna aura havenasAMga ke vivaraNoM meM ullikhita vaizAlI nagarI yahI hai jise mahAvIra bhagavAn ne apane janma se pavitra kiyA thaa| dhyAna rahe ki isake pUrva ke jaina dharmAnuyAyI nAlandA ke samIpa sthita kuNDagrAma athavA muMgera jile ke lachuAr3a athavA vizAlA nAma se ullikhita ujjayinI ko mahAvIra kA janmasthAna svIkAra karate the| Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 : DaoN0 jagadIza candra jaina Ajakala cAroM ora jaMgala se ghirI huI zrAvastI (jilA balarAmapura, goMDA, u0 pra0) kA jainoM aura bauddhoM ke granthoM meM viziSTa sthAna rahA hai| acirAvatI ( rAptI) nadI kI bAr3ha se yahA~ ke nivAsI atyanta saMtrasta the| nagarI ke suprasiddha dhanI anAthapiMDaka, jinhoMne jetavana ke vihAra ke nirmANa meM battIsa karor3a svarNa-mudrAe~ vyaya kI thIM, kA mAla-khajAnA isa nadI meM baha gayA / AvazyakacUrNI meM isa bAr3ha kA ullekha milatA hai| jainoM ke tIsare tIrthakara saMbhavanAtha ke janma se yaha nagarI pAvana huii| Azcarya hai ki phira bhI ise vicchinna mAnA gayA hai -- jaina dharmAnuyAyI tIrthayAtrA ke liye yahA~ nahIM aate| vizeSarUpa se rallekhanIya hai ki cauthI zatAbdI I0 ke "aMgavijjA" nAmaka prAcIna jaina grantha meM zrAvastI kI pahacAna sahita mahalA nAmaka sthAna se kI gaI hai| Age calakara suprasiddha purAtattvavettA kaniMghama ne apanI "eMzyeNTa jyographI oNpha iMDiyA" meM ise sAheta-mAheta athavA maheThi ke nAma se pratiSThita kiyaa| unhoMne san 1862-63 meM aura punaH 1876 I0 meM isa nagarI ko utkhanana karAyA aura ghoSita kiyA ki jaina aura bauddhakAlIna kozaladeza kI rAjadhAnI zrAvastI yahI hai jahA~ mahAvIra aura buddha ne vihAra kiyA thaa| kitanI bar3I trAsadI hai ki bhagavAn mahAvIra ke janma-sthAna kI bhA~ti unakI nirvANa bhUmi ko bhI unake anuyAyiyoM ne bhulA diyaa| jabaki bhagavAn buddha ke sambandha meM yaha bAta nahIM huii| ullekhanIya hai ki digambara aura zvetAmbara donoM hI sampradAyoM meM rAjagRha ke nikaTa lagabhaga 10 mIla ke phAsale para sthita pAvA ko hI mahAvIra kI nirvANa-sthalI pAvA mAnA jAtA rahA hai| yahA~ dIpAvalI ke avasara para bar3A melA lagatA hai jisameM jainayAtrI dUra-dUra se Akara zarIka hote haiN| yahA~ ke jalamandira meM gautama gaNadhara aura sudharmA kI pAdukAe~ nirmita lekina purAtattva sambandhI Adhunika khojoM se niSkarSa nikalatA hai ki vastutaH yaha pAvA bhagavAna mahAvIra kI nirvANasthalI nahIM hai| paDaraunA (jilA - devariyA. u.pra.) ke nivAsI zrI bhagavatI prasAda khetAna ne apanI "mahAvIra nirvANa- bhUmi pAvA : eka vimarza" (1992 ) nAmaka vidvattApUrNa kRti meM isa viSaya ke akATya pramANa prastuta kiye haiN| kahanA na hogA ki bukanana ne sarvaprathama apanI "hisTrI ainTikviTIja, TopograiphI, sTaiTisTiksa oNpha IsTarna iMDiyA" (pa0 354) meM paDaraunA (pAvA) kA paricaya diyA hai| yaha pradeza gaMDakI nadI ke kinAre sthita thA aura prati varSa bAr3ha se AplAvita rahA thaa| yaha bukanana ke prayAsa kA hI pariNAma thA ki san 1844 I0 meM yahA~ ke prAcIna TIle kA utkhanana karAyA gyaa| yahA~ tIna pratimAoM kI upalabdhi vizeSa rUpa se ullekhanIya hai jinakA vivaraNa vidvAn lekhaka ne apanI ukta pustikA meM (pR0 186-191) diyA hai| ina pratimAoM meM pahalI spaSTa rUpa se pAdapITha para sthita caturbhuja bhagavAn viSNu kI khaDgAsanadhArI pratimA hai| dUsarI pratimA padmAsanadhArI kRSNa pASANa kI 22veM tIrthaMkara neminAtha kI mAnI jAtI hai| pahalI pratimA khaDgAsana meM hai| nAbhi ke nIce puruSa kI AkRti hai kintu Upara kI ora usakA vakSasthala vastra se AvRtta hai| yaha vizAla mUrti khaMDita hai, gardana aura bhujArahita hai| koI ise buddha kI pratimA Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAvIra nirvANa-bhUmi pAvA : eka samIkSA : 25 mAnate haiM aura koI ardhavastradhArI jina bhagavAna kI prtimaa| Age calakara bukanana se preraNA prApta kara san 1861-62 I0 meM kaniMghama kA yahA~ Agamana huaa| unhoMne apanI "ArkiyolaoNjikala sarve oNpha iMDiyA riporTa" (pR0 74) meM yahA~ ke pUrva se pazcima 220 phITa lambe, uttara se dakSiNa 120 phITa caur3e tathA bhagna IMToM aura kUr3e-kacare se DhaMke 14 phITa UMce isa vizAla TIle kA utkhanana karavAkara vistRta vivaraNa prastuta kiyaa| isa utkhanana meM unheM bahuta sI mahattvapUrNa sAmagrI prApta huii| kaniMghama isa paDaraunA gA~va ko hI pAvA mAnate haiM, jahA~ bhagavAna mahAvIra ne nirvANa prApta kiyA thaa| kaniMghama ne apane vivaraNa meM eka aura mUrti kA ullekha kiyA hai jise ve haTaThI bhavAnI ke nAma se sambodhita karate haiN| isa mUrti ke sira para tIna chatra lage haiM : mUrti nagna jAna par3atI hai, ataeva unakI mAnyatA ke anusAra yaha mUrti jaina honI caahie| san 1972 I0 meM bhagavatIprasAdajI khetAna ne isa mUrti ke darzana kiye| unake kathanAnusAra yaha adbhuta kAle patthara kI banI mUrti tIrthakara neminAtha kI hai jisakI sindUra Adi lagAkara sthAnIya loga pUjA karate haiN| mUrti ke vakSasthala para zrIvatsa aMkita hai| isa mUrti kA bhAga khaMDita hai, jo gosvAmI tulasIdAsa, paDaraunA meM rakhA huA hai| kalA premI khetAnajI isa kalAtmaka pratimA ko paDaraunA kI amUlya nidhi mAnate haiN| bar3e duHkhI hRdaya se unhoMne likhA hai "20 varSa ke antarAla meM khaMDita hokara yaha durlabha kalAkRti vikRta ho cukI hai aura yadi ise surakSita na rakhA gayA to yaha kRti mAtra itihAsa kI vastu banakara raha jaayegii|" khetAnajI ne ukta neminAtha kI mUrti ke nikaTa pAkar3a vRkSa kI jar3oM meM pha~sI huI aneka mUrtiyoM kA ullekha kiyA hai, jo vRkSa ke vistAra ke kAraNa vahIM dabI raha gayIM, jinakA uddhAra kiye jAne kI atyanta AvazyakatA hai| apane sarvekSaNa meM unhoMne katipaya mUrtiyoM kA vivaraNa apanI bahumUlya racanA meM aMkita kiyA hai| hameM lagatA hai ki bhagavAn mahAvIra kI nirvANa- bhUmi "pAvA" kA aura adhika sunizcita rUpa se patA lagAne ke liye isa vizAla TIle kI vyavasthita khudAI nitAnta Avazyaka hai| isase nizcaya hI jJAna ho sakegA ki buddha kI. nirvANa-bhUmi kasiyA (kuzInagara) se kevala 12 mIla ke phAsale para sthita yaha pradeza kitanI mAtrA meM jaina, bauddha, zaiva evaM vaiSNava saMskRtiyoM kA milA-julA mahAna kendra rahA hai, jahA~ bhagavAn mahAvIra nirvANa ko prApta hue| ___ vArANasI ke pArzvanAtha zodhapITha ke adhikArI dhanyavAda ke pAtra haiM jo isa kRti ko unhoMne prakAzanArtha cunaa| Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya samrAT pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja : eka aMzumAlI - hIrAlAla jaina pUrva dizA meM sUrya kA udaya nahIM hotA hai| jahA~ sUrya kA udaya hotA hai, usa dizA ko pUrva dizA kahA jAtA hai| AcArya AtmArAmajI ma. sA. bhI eka aise hI aMzumAlI haiM, sUrya haiN| isa bhAskara kI bhavya kiraNeM Aja taka samasta bhUmaNDala ko bhAsvarita, Alokita va prakAzita karatI rahI haiN| kahA bhI hai-- dUra sahasra kiraNa kuste prabhava, padmAkareSu jalajAni vikaasbhaajji| sUrya cAhe dUra ho parantu usakI kiraNeM hI isa dharatI ko prakAzita aura sarovara ke kamaloM ko vikasita kara sakatI haiN| zramaNa saMgha ke apUrva sUrya AtmArAmajI mahArAja kI jIvana kiraNoM se saMgha sarovara ke aneka kamala Aja bhI vikasita ho rahe haiN| sUrya kI sabhI kiraNeM kabhI pakar3I nahIM jAtI phira bhI vizeSa prayoga se kucha kiraNoM ko pakar3akara anekAneka kArya ho sakate haiN| vaise hI AcAryazrI kA jIvana bhI aneka kiraNoM se maNDita hai, para isameM kucha kiraNoM ko ekatrita karake saMgha suzobhita ho sakatA hai| janma jinakA sampUrNa jIvana janma aura mRtyu se pare hone kI sAdhanA meM samAhita rahA, usa mahApuruSa ke janma kA saubhAgya paMjAba kI pAvana dharatI ko milaa| mahApuruSa tIrthoM meM hI janma leM yaha jarUrI nahIM, para mahApuruSoM kA jahA~ janma hotA hai| vaha bhUmi tIrtha bana jAtI hai| bhUle-bhaTake anekoM ko rAha dikhAne vAle rAhabara kA janma jAlandhara ke "rAho" nAmaka kasbe meM huA hai| bhadrapariNAmI una bhavya puruSa kI bhradrikamAtA ne bhAdrapada kA mahInA dUDhA aura saM. 1939 ke bhAdrazukla pakSa meM janma diyaa| AtmA ke rAma ko janma dene ke lie mana se rAma bananA aura paramAtmA ke rUpa ko AkAra dene ke lie svayaM Izvara svarupa rahanA jaise jarUrI hai, vaise pitA manasArAma aura mAtA paramezvarI devI ne unheM janma dene kA saubhAgya prApta kiyaa| do varSa kI avasthA meM ApakI mAtA ApakA dhyAna paramezvaratva kI ora agrasara karake svayaM paramezvara ko pyArI ho gayIM aura ATha varSa kI avasthA meM Apake pitAzrI Apako asIma manobala pradAna kara svarga sidhAra gye| kucha dina Apa apanI vRddha dAdIjI ke pAsa rahe, para vaha bhI zIghra hI paraloka sidhAra gyiiN| mAtA, pitA aura dAdI kI mRtyu ne Apako saMsAra kI nazvaratA kA AbhAsa dilA diyaa| kucha samaya anya svajanoM ke sAtha bitAne se Apako saMsAra kI svArthIvRtti kA anubhava huaa| Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya samrAT pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja : eka aMzumAlI : 27 pUrvajanmArjita puNya kI preraNA se Apa apane jIvana kI naI rAhoM ko DhUMDhane ke lie ludhiyAnA A gye| yahA~ para saMtacaraNAnuyogI zrI sohanalAlajI eDavokeTa kI preraNA se Apa parama pUjya AcArya zrI motIrAmajI ma. ke pAvana sAnnidhya meM A phuNce| aba ApakA mastaka saMta caraNoM para thA aura saMta hasta Apake mastaka pr| AtmArAmajI kI zraddhAbhakti se samanvita UrjA kA pravAha mastaka ke dvArA saMta caraNoM meM mila gyaa| saMyama, jJAna, darzana, caritra tathA tapa ke teja se udbhavita pUjya gurudeva zrI kI zAMta, dAnta, aura pAvana UrjA kA pravAha hAthoM ke mAdhyama se Apake mastiSka meM praveza karatA huA AtmArAma kI AtmA taka jA phuNcaa| isa prakAra UrjA kA aisA cakra banA jisane prathama sparza meM hI Apake jIvana cakra ko aisI gati pradAna kI ki Apake antara meM jJAna kA prakAza phaila gyaa| ApakI AtmA ne guru caraNoM meM apane Apako samarpita karate hue kahA-- "gurudeva, saMtatva sindhu kI gaharAiyoM se prApta jJAna-muktAoM se merI jholI bhI bharane kI kRpA kreN|" ___ garudeva zrI ne kahA -- " AtmArAma tumhArI jholI muktAoM ke anekAneka ratnoM se bharI par3I hai| gA~Tha kholo, gA~Tha kholate hI tumheM tumhAre ratna prApta ho jaayeNge|" "mahArAja ! vaha gA~Tha bahuta ulajhI hai, use ApakI zakti, tapobala aura ahaitukI kRpA hI sulajhA sakatI hai| jIvana ko granthI rahita nirgantha banAne ke lie sAdhanA kI jarUrata hotI hai|" "AtmArAma tumhArA Atmabala hI isa gA~Tha ko sulajhA sakatA hai, hama to kevala nimitta bana sakate haiN| AtmArAma apanI zakti ko pahacAno, uTho, jAgo, prabuddha bno|" "jo AjJA gurudev|" kahakara AtmArAma pUjya gurudeva zrI motIrAmajI ma. ke hI ho gae aura pUjya zrI motIrAmajI ne unheM apane sAnnidhya meM rahane kI AjJA de dii| virakti evaM bhakti ke sAtha saMyama kI rAhoM para zIghra hI Apa virakti kI kaThina rAhoM para calate hue saMyama ke mahAdvAra para A phuNce| pUjya zrI motIrAmajI ma0 ne Apako paMca parameSThI kI ArAdhanA ke yogya paayaa| ataH unhoMne gaNAvacchedaka zrI gaNapatirAmajI ma0, bAbA zrI jayarAmadAsajI ma0 evaM pUjya zrI zAligrAmajI mahArAja ke parAmarza se Apake lie saMtattva maMdira ke dvAra kholane kA nizcaya kiyaa| AtmArAmajI kI AtmA AnandollAsa se jhUma utthii| paTiyAlA ke pAsa "chata banUr3a" kasbe meM hajAroM zrAvaka-zrAvikAoM kI upasthiti meM pUjya zrI motIrAma jI ma ne saMtattva maMdira meM AtmArAmajI ko pravezArtha adhikAra de diyA aura 1951 meM ASAr3ha zuklA paMcamI ke dina dIkSA ho gyii| aba Apa mananazIla manasvI muni banakara apane dIkSA-guru zrI zAligrAmajI ma0 kI zaraNa meM saMyama-sAdhanA meM tallIna rahane lge| Apa choTI sI Ayu meM hI tejasvI bana ge| ApakI apUrva pratibhA-zakti saMsAra ko camatkRta karane lgii| Apa usakA pratyakSa udAharaNa the| agni parIkSA agni ke anekoM rUpoM meM se "kAmAgni" aniyantrita hokara sabhI prANiyoM ke Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 : hIrAlAla jaina yauvanakAla meM acAnaka hI bhar3aka uThatI hai| usa para niyantraNa vahI mahApuruSa kara sakatA hai jisakA "brahmacarya navabADoM ke nau morce banAkara usakI sadaiva rakSA karatA hai| kahA gayA hai "brahmacaryeNa tapasA devA mRtyumupAghnata", yAni ki brahmacarya aura tapa mahApuruSa ko mRtyu ko bhI mAra dene vAlA banA dete haiN| Apake brahmacarya ne kAmadeva ko sadA parAsta kiyaa| eka bAra Apa lagabhaga 25 varSa kI avasthA meM vihAra karate hae ropaDa pdhaare| Apake pravacanoM ne jana-jana ko kRtArtha kara diyaa| pravacana sabhA meM eka pAdarI ne pravacana va Apake zArIrika sauMdarya para mugdha hokara apanI sAta kanyAoM meM se kisI eka ko apanA lene kA prastAva rakhA aura kahA ki ApakI gRhasthI kA zeSa bhAra maiM saMbhAla luuNgaa| AcAryadeva pAdarI kI pApamayI vANI sunakara muskurAkara kahane lage ki ApakI kanyAe~ to merI choTI-choTI bahaneM haiM unake viSaya meM dharmopadezaka hokara Apako aisA socanA bhI zobhA nahIM detaa| pAdarI ne lajjita hokara kSamA mA~gate hue kahA - mahArAja maiM to ApakI parIkSA le rahA thaa| AcAryazrI ke brahmacarya ne usakI pApa bhAvanA ko mArakara use kSamA kara diyaa| DAyara kI krUratA kI parAjaya amRtasara ke jaliyA~ vAle bAga meM apanA bhaya va AtaMka phailAne vAlA khUnI darindA janarala DAyara jaba usa jaina sthAnaka ke karIba pahu~cA jisameM Apa pUjya zrI sohanalAla jI ma. ke darzanArtha padhAre hue the to Apane bar3I nirbhIkatA se usakA sAmanA kiyaa| vaha apane dasa-bIsa aMgreja sipAhiyoM kI phauja lekara jaina sthAnaka ke nIce pahu~cA aura vahA~ para baiThe naukara ko Adeza detA huA bolA ki jo loga Upara maMjila para haiM, unheM nIce Ane ko kho| naukara ne pUjya zrI sohanalAlajI ma. kI sevA meM jAkara DAyara kI bAta kahI to pUjya mahArAjazrI ne AtmArAmajI ma. kI tarapha dekhaa| taba Apa bole "AcAryadeva ! sUrya aMdhakAra ke pAsa kaise jA sakatA hai| na Apako nIce jAnA par3egA aura na hI koI Upara aaegaa|" yaha kahakara Apa apane dhyAna meM baiTha gae aura vaha aMgreja Aphisara apanA sA mu~ha lekara calA gyaa| AcAryazrI ke roma-roma se Apake lie zubha AzIrvAda barasane lge| sabhI sAdhujana Apake sAhasa evaM Atmabala ke Age nata-mastaka ho ge| amRta puruSa kA sparza pAte hI viSa bhI amRta ho jAtA hai eka dUsarI ghaTanA saM0 1960 meM ApakA cAturmAsa gaNAvacchedaka zrI gaNapatarAyajI mahArAja, zrI jayarAmadAsajI ma0 evaM pUjya zrI zAligrAmajI ma0 ke sAtha syAlakoTa meM thaa| usa samaya syAlakoTa meM plega phailA huA thA jisakA kuprabhAva AtmArAmajI ma0 para bhI pdd'aa| DaoN0 allAkhA~ ne ApakI bImArI ko lA-ilAja jAnakara Apako saMkhiyA nAmaka viSa de diyA lekina prabhu kI lIlA dekho Apake pAvana zarIra kA sparza pAte hI vaha viSa bhI amRta bana gyaa| do-cAra ulTiyA~ Ane para zArIrika vikAra ThIka ho gae aura viSa kA prabhAva bhI samApta ho gyaa| tatpazcAt Apane DaoN0 allAkhA~ ko kSamA karate hue rAvalapiMDI kI ora prasthAna kiyaa| Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya samrATa pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja : eka aMzumAlI : 29 jyeSTha ziSya ratna nau varSa meM hI ApakI niSThA, saMyamatA va yoga-prabalatA kI carcA dUra-dUra taka phaila gyii| rAvalapiMDI meM Apake pravacanoM se prabhAvita hokara osavAlavaMzI sarvazrI jJAnacandajI Apake ziSya bana gye| Apa jahA~ para bhI jAte janatA ApakI kartavya-parAyaNatA, brahmacarya, tejasvitA va nikitA se prabhAvita hokara mugdha ho jAtI thii| upAdhyAya pada itihAsa isa bAta kA sAkSI hai ki pUjya zrI AtmArAmajI ma0 se pUrva kisI munirAja ko upAdhyAya ke pada se vibhUSita nahIM kiyA gyaa| tIsa varSa kI alpAyu meM hI saMskRta evaM prAkRta bhASAoM, jaina AgamoM va darzanazAstra meM ApakI gaharI paiTha ko dekhate hue saM0 1968 meM pUjya zrI sohanalAlajI ma0 ne amRtasara nagara kI eka saMgoSThI meM Apako upAdhyAya pada se suzobhita kiyaa| jainadharma divAkara saM0 1990 meM ajamera meM hue dhArmika sammelana meM ApakI zAstra-marmajJatA se prabhAvita hokara Apako Agama-jJAtA ke pada se suzobhita kiyA gyaa| usake bAda ApakA cAturmAsa dillI ke mahAvIra bhavana meM huaa| vahA~ para Apane dasa dinoM kI alpAvadhi meM hI tattvArthasUtra va jainAgamasamanvaya kI racanAkara sabhI ko Azcaryacakita kara diyaa| ApakI prajJatA se prabhAvita hokara Apako jainadharma-divAkara pada pradAna kiyA gyaa| sAhitya ratna saM0 1993 meM jaba yuga-puruSa zrI lAlacandajI mahArAja kI svarNajayantI manAI gayI to saMskRta, prAkRta, pAlI Adi bhASAoM para Apake adhikAra ko dekhate hue paMjAba ke samasta zrIsaMghoM ne Apako sAhitya-ratna kI upAdhi se sammAnita kiyaa| AcArya pada paMjAba ke nivAsiyoM ne parama tejasvI AcAryazrI sohanalAla jI ma0 evaM pUjya zrI kAzIrAmajI ma0 ke AcArya pada kI garimA ko dekhA huA thaa| pUjya zrI kAzIrAmajI ma0 ke devalokagamana ke pazcAta jaba sabhI ne sarvatra dRSTi DAlI to unakI dRSTi ApazrI para jAkara ttikii| ataH zrI udayacandajI ma0 kI dekharekha meM saM0 2003 ke caitramAsa kI zuklatrayodazI ke dina mahAvIra jayantI ke mahotsava para sarvasammati se AcArya pada kA pratIka cAdara Apako or3hAte hue "namo AyariyANa" ke zabdoM se ApakA abhinandana kiyaa| zramaNa saMghIya AcArya pada saM0 2009 meM rAjasthAna ke sAdar3I nagara meM Ayojita eka sammelana meM Apako zramaNasaMghIya AcArya pada se alaMkRta kiyA gyaa| saMgha ke hita ke lie Apa sadA niDara hokara kArya karate rhe| yama (vrata) kI sAdhanA to koI bhI kara sakatA hai lekina saMyama kI sAdhanA Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 : hIrAlAla jaina Apake jaisA koI yogI puruSa hI kara sakatA hai| jJAna, saMyama, vinamratA Apake jIvana kI sabase bar3I vizeSatA rahI hai| bAhara aMdherA antara meM prakAza Apa jIvana meM sadaiva svAdhyAya aura tapa ko hI adhika mahattva dete the| ApakI bAhya jyoti motiyAbinda ke pIche chipa gaI kintu ApakA svAdhyAya Atmajyoti ke prakAza meM calatA rhaa| samudra kI laharoM ke sAtha aneka motI binA mA~ge taTa para Akara bikhara jAte haiM lekina samudra koI lekhA-jokhA nahIM karatA, isI taraha Apa ( taparUpI sAgara) se AzIrvAdoM ke motI bikharate rahate the| sahiSNutA kI parAkASThA AcAryazrI jI dhyAna yogI the aura jar3a zarIra se cetanA ko asampakta kara Atmakendra meM sthira kara dete the| usake pazcAt zarIra meM kisI bhI prakAra kI anubhUti nahIM hotI thii| san 1953 meM ludhiyAnA meM solaha phuTa kI UMcAI se girakara Apake kUlhe kI haDDI TUTa gii| aspatAla le jAne para DAkTaroM ne binA behoza kie tIna ghaNTe taka ApakA Aparezana kiyA aura solaha iMca lambI raoNDa ApakI jAMgha meM DAlI lekina dhairya aura saMyama ke isa yogI ne Aha taka na kI aura cAra ghaNTe bAda svayaM hI yaha pUchA ki Aparezana ho gyaa| DaoNkTara ne jIvana meM pahalI bAra aisI ghaTanA dekhI thI aura vaha kahe binA na raha sakA ki "IsA ke jIvana kI zAnti kI kahAniyA~ par3hA karate the para zAnti va dhairyazIlatA kI sAkSAt mUrti ke darzana maine Aja hI kie hai|" Apane dhyAna-yoga kI zakti se DaoNkTara ke beTe kI durghaTanA kA yathArtha vivaraNa de diyA thA aura sabhI bAteM satya pramANita huii| eka anya vivaraNa ke anusAra zrI kailAzacandra jI ne iMglaiNDa meM eka zrAvaka ke putra ke viSaya meM pUchA to Apane dhyAnastha hokara jo bAteM batalAI vaha bhI yathAtathya satya nikliiN| isa ghaTanA se prabhAvita hokara vaha Apake zrIcaraNoM meM natamastaka ho gayA, yahI thA ApakA dhyAna yog| plega sataluja ke taTa se hI lauTa gaI __ ApakA jIvana tapa, tyAga aura sAdhanA kI triveNI thA / Apako siddhiyA~ nahIM karanI par3atI thIM apitu siddhiyA~ svayaM hI ApakI sevA meM upasthita rahatI thiiN| eka bAra zrAvakoM dvArA plega kI sUcanA milane para Apane unheM yaha AzvAsana diyA ki cintA mata karo yaha bImArI sataluja kI laharoM ko pAra nahIM kara pAegI aura vAstava meM vaisA hI huaa| AjAdI kI bhaviSyavANI varSa 1935 meM neharUjI rAvalapiNDI meM ApakI pAvana gAthAe~ sunakara Apake darzanArtha Ae aura Apa se AjAdI ke lie mArgadarzana maaNgaa| Apane unheM ahiMsA, sadabhAvanA, sadvyavahAra, lakSya-prApti ke lie dRr3hatA va dhArmika zraddhA ye pA~ca sadguNa apanAne ke lie kahe, jinheM paMDitajI paMcazIla kahA karate the| Apane dhyAnastha hokara yaha bhI bhaviSyavANI kI thI ki 10/12 varSa ke prayatna se AjAdI svayaM hI Apake pAsa calI aaegii| ApakI bhaviSyavANI ke Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya samrAT pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja : eka aMzumAlI : 31 anusAra ThIka bAraha varSa pazcAt varSa 1947 meM bhArata svatantra ho gyaa| sAhitya sAdhanA jJAna kI garimA va buddhi kI prakharatA ne Apako sAhitya sRjana kI ora prerita kiyaa| Apane saMskRta bhASA se dUra rahane kI mAnyatA ko chor3akara pratyeka Agama ko saMskRta kI chAyA dekara use sAmpradAyikatA se vimukta kiyaa| kaI AgamoM kA hindI anuvAda kara unheM sarvajana sulabha banA diyaa| Apake vyAkhyAnoM meM jJAna kI gaMbhIratA, anubhava kI sahajatA va bhAva-preSaNa kI kuzalatA kA sammizraNa milatA hai| jaina tattva ko sahaja bhASA meM likhakara use sAmAnyajana taka pahu~cAne hetu Apane sATha ke karIba pustakeM likhiiN| ApakI smati bar3I prabala thii| yaha ApakI brahamacarya tapasyA kA hI pratiphala thA ki Apane saMskRta ke eka hajAra zloka ke grantha ko lagabhaga caubIsa ghaNToM meM hI kaNThastha kara liyA thaa| tattvArthasUtra va jainAgama samanvaya AcAryazrI jI ne saM0 1989 meM dillI meM kevala dasa dinoM meM digambara mAnya tattvArthasUtra kA battIsa AgamoM ke pATha se samanvaya kara yaha siddha kara diyA thA ki umAsvAti jI ke tattvArthasUtra kA jaina sAhitya meM vahI sthAna hai jo battIsa jainAgamoM kA hai| ApakA pUrA jIvana zrutajJAna ke lie samarpita rahA hai| upAdhyAya zramaNa zrI phUlacanda jI ma. evaM unake ziSya ratnamuni jI ma. ne unake aprakAzita granthoM ko prakAzita karavAne kA kArya kiyA hai| unake ziSya paM. hemacandrajI ne "sUtrakRtAMgasUtra" kI vyAkhyA likhI thI jise unake ziSya zrI padmacandra jI ma. ne antakRdadazAMgasUtra va zrI amaramunijI ma. ne praznavyAkaraNasUtra aura bhagavatIsUtroM kA sampAdana karane kA kArya kiyA hai| AcArya zrI dvArA likhita nirayAvalikAsUtra kA sampAdana va prakAzana karane kA prayAsa mahAsatI zrI svarNakAntA jI ma. kara rahI haiN| AcAryazrI jI kI ziSya-paramparA AcAryazrI jI kI ziSya-paramparA ke vartamAna ratna zrI jJAnamunijI ma0, zrI. ratnamunijI ma evaM upAdhyAya zrI manoharamunijI ma agAdha zraddhA evaM niSThA ke sAtha AcAryazrI ke apUrNa kAryoM ko pUrA karane kA prayAsa kara rahe haiN| upAdhyAya zramaNa zrI phUlacanda jI ma0 Apake jyeSTha ziSya ratna zrI khajAna caMda jI ma0 ke ziSya the| pravartaka bhaMDArI zrI padmacandra jI ma AcArya deva ke ziSya zrI paM0 vaiyAkaraNa hemacandra jI ma0 ke ziSya haiM, jinake ziSya zrI amaramuni jI ma0 pravacana prabhAvI saMta haiN| devalokagamana san 1961 meM lagabhaga tIna mAsa taka kaiMsara ne Apake zarIra ko ghere rkhaa| AcAryazrI ke zabdoM meM "mujhe karma roga se mukta karatA rhaa|" kaiMsara kI dussAdhya vedanA meM bhI Apa sadaiva zAnta rahate the| Apane apanI nitya kriyAoM meM kabhI bhI vyavadhAna nahIM Ane diyaa| Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 : hIrAlAla jaina san 1962 Arambha ho cukA thaa| Asa-pAsa vicarane vAle 104 sAdhu va lagabhaga 40 sAdhviyA~ Apake darzanoM ke lie ludhiyAnA pahu~ca cuke the| 30-01-62 ko prAtaHkAla dasa baje Apane apacchima maraNAntika saMlekhanA karake anazana dhAraNa kara caturvidha AhAra kA tyAga kara diyA aura antardhyAna meM lIna ho gye| 31 janavarI ko rAtri ke do bajakara bIsa minaTa para, mAgha kRSNa navamI ke dina Apa apane paudgalika zarIra ko tyAgakara ucca devaloka kI ora prasthAna kara ge| Aja Apa zArIrika dRSTi se hamAre bIca nahIM hai lekina ApakI divya racanAe~ prabhAvI, sAhasI evaM vinamra vyaktitva evaM ratnatraya kI sAdhanA Aja bhI Apako jIvita banAe hue hai| Ane vAlA yuga bhI ApakI kRtiyoM kA guNagAna kregaa| yahI bhAva unake caraNoM meM arpita karate haiN| anta meM zAsana deva ke caraNoM meM yaha prArthanA karate haiM ki yaha Atma dIkSA zatAbdI varSa bhArata kI akhaNDatA kA pratIka bane, vizva maitrI va zAMti ke lie varadAna sAbita ho evaM prANimAtra ke kalyANa ke lie hara jana ke mana meM bhAva utthe| jaya mahAvIra ! saMsthApaka : AcArya samrAT zrI AtmArAmajI ma0 jaina memoriyala TrasTa Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainamahApurANa : eka kalAparaka adhyayana ( zodha prabandha kA sAra saMkSepa ) DaoN0 kumudagiri purANoM kI racanA brAhamaNa evaM jaina donoM hI dharmoM meM pracara saMkhyA meM kI gii| ye purANa vastutaH bhAratIya saMskRti ke vizvakoza haiM, jinameM vibhinna kathAoM ke mAdhyama se dhArmika jIvana ke vividha pakSoM ke sAtha hI sAmAjika, rAjanaitika, sAMskRtika, Arthika aura kalAparaka viSayoM kI vistArapUrvaka carcA milatI hai| zvetAmbara paramparA meM aise granthoM ko carita yA caritra tathA digambara paramparA meM purANa kahA gayA hai| lagabhaga pA~cavIM zatI I0 se dasavIM zatI I0 ke madhya vibhinna prArambhika jaina purANoM kI racanA kI gaI jinameM prAkRta paumacariya (vimalasUrikRta 473 I0), padmabhUSaNa raviSeNakRta ( 678 I0 ), harivaMzapurANa ( jinasenakRta 783 I0 ), saMskRta mahApurANa ( jinasena evaM guNabhadrakRta 9vIM-10vIM zatI I0 ) tathA apabhraMza mahApurANa (puSpadantakRta-lagabhaga 690 I0) vizeSataH ullekhanIya haiN| jaina purANoM meM mahApurANa sarvAdhika lokapriya thA, jo AdipurANa aura uttarapurANa ina do vimAnoM meM vibhakta hai| Adi purANa kI racanA jinasena ne lagabhaga 9vIM zatI I0 ke madhya aura uttarapurANa kI racanA unake ziSya guNabhadra ne 9vIM zatI I0 ke anta yA 10vIM zatI I0 ke prArambha meM kii| mahApurANa meM jaina devakula ke 24 tIrthakaroM tathA 12 cakravartI, 9 balabhadra, 9 nArAyaNa aura 9 prati nArAyaNa sahita kula tirasaTha zalAkApuruSoM ( zreSThajanoM ) ke jIvana carita kA vistArapUrvaka varNana huA hai| vidvAnoM dvArA kisI vizeSa jaina purANa yA purANoM ke AdhAra para sAMskRtika adhyayana se sambandhita kaI mahatvapUrNa kArya kiye gaye haiM kintu abhI taka kisI carita yA purANa sAhitya ke AdhAra para kalAparaka adhyayana kA koI samucita prayAsa nahIM kiyA gayA hai| jaina granthoM meM sAMskRtika jIvana ke vibhinna AyAmoM kA sAhityika pRSThabhUmi kI dRSTi se vizeSa mahatva hai| jJAtavya hai ki mahApurANa evaM elorA kI jaina guphAyeM samakAlIna ( 9vIM - 10vIM zatI I0 ) aura digambara paramparA se sambaddha haiM, jisase mahApurANa kI kalAparaka sAmagrI ke elorA kI jaina guphAoM kI mUrtiyoM se tulanA kA mahatva aura bhI bar3ha jAtA hai| elorA kI mUrtiyoM meM bAhubalI kI kaThina sAdhanA ke prasaMga meM unake zarIra se mAghavI kA lipaTanA evaM sarpa, vRzcika, chipakalI tathA mRga jaise jIva jantuoM kA zarIra para yA samIpa vicaraNa karate hue aura Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 : DaoN0 kumudagiri pArzvanAtha kI mUrtiyoM meM zaMbara ( kamaTha yA meghamAlI ) ke vistRta upasargoM ke aMkana spaSTataH mahApurANa ke ullekhoM se nirdiSTa rahe haiN| isa prakAra prastuta adhyayana meM aitihAsika dRSTi se kAlakrama kI maryAdA kA dhyAna rakhate hue mahApurANa kI kalAparaka sAmagrI kA ekazaH vizada vivecana prastuta kiyA gayA hai aura AvazyakatAnusAra usa sAmagrI kI zvetAmbara evaM digambara paramparA ke anya jaina granthoM tathA vibhinna purAsthaloM, vizeSataH elorA kI mUrta sAmagrI se tulanA bhI kI gaI hai, jisase mahApurANa kI kalAparaka sAmagrI kA svarupa evaM vyAvahArika mahatva donoM spaSTa ho ske| prastuta zodha prabandha 9 adhyAyoM meM vibhakta hai| prastAvanA viSayaka prathama adhyAya meM pUrva kAryoM kI vivecanA evaM adhyayana ke sAtha hI mahApurANa kI viSaya- sAmagrI tathA usake racanAkAra jinasena evaM guNabhadra ke jIvana paricaya, sAMskRtika pRSThabhUmi aura samaya para vicAra kiyA gayA hai 1 dUsare adhyAya meM jaina devakula kA adhyayana huA hai jisameM mukhyataH 8vIM zatI se 12 vIM zatI I0 ke madhya jaina devakula meM sammilita 63 zalAkApuruSoM evaM anya devoM ke nAmoM evaM unake lAkSaNika svarupoM kA ullekha huA hai| prastuta adhyayana dvArA mahApurANa meM jaina devakula ke vikAsa kI pRSThabhUmi ko adhika spaSTataH samajhA jA sakatA hai| pUrNavikasita jaina devakula meM 63 zalAkApuruSoM ke atirikta 24 tIrthaMkaroM ke yakSa - yakSI yugaloM, vidyAdhara, aSTadikpAla, navagraha, lakSmI, sarasvatI, naigameSa, indra, brahmazAnti evaM karpadI yakSa aura gaNeza jaise devI- devatA sammilita the / lagabhaga 12 vIM zatI I0 taka jaina devakula ke devatAoM ke vistRta lakSaNa bhI niyata kiye jA cuke the aura tadanurUpa devagar3ha, khajurAho, mathurA, bilaharI, khaNDagiri, ur3IsA, rAjagira, elorA, humcA, halebiDa, asikerI, zravaNabelagola jaise digambara evaM osiyA~, dilavAr3A, kumbhAriyA, tAraMgA jaise zvetAmbara sthaloM para vibhinna deva svarupoM kA nirupaNa huA / sAhitya aura zilpa ke AdhAra para 24 tIrthaMkaroM ke bAda yakSI, vidyAdevI, lakSmI, sarasvatI Adi ke rupa meM deviyoM ko hI sarvAdhika pratiSThA dI gayI, jo zakti aura tAMtrika pUjana se prabhAvita pratIta hotA hai| tIsare se chaTheM adhyAyoM meM jaina mahApurANa ke AdhAra para 24 tIrthaMkaroM evaM anya zalAkApuruSoM, yakSa-yakSI aura vidyAdevI tathA anya devI-devatAoM kA ullekha kiyA gayA hai aura elorA tathA AvazyakatAnusAra khajurAho, devagar3ha, dilavAr3A, kumbhAriyA~ evaM kucha anya sthaloM kI mUrtiyoM se unakI tulanA bhI kI gayI hai| tIrthaMkaroM se sambandhita tIsare adhyAya meM krama se 24 tIrthaMkaroM kA ullekha huA hai| 24 tIrthaMkaroM meM RSabhanAtha ko sarvAdhika mahatva diyA gayA hai, jinake bAda pArzvanAtha aura tatpazcAt neminAtha aura mahAvIra kA vistArapUrvaka ullekha huA hai| anya tIrthaMkaroM kI carcA saMkSepa meM kI gayI hai| tIrthaMkaroM ke sandarbha meM mukhyataH paMcakalyANakoM ( cyavana, janma, dIkSA, kaivalya aura nirvANa ) evaM RSabhanAtha, pArzvanAtha, neminAtha aura mahAvIra ke sandarbha meM unake Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainamahApurANa : eka kalAparaka adhyayana : 35 jIvana kI kucha viziSTa ghaTanAoM kA bhI vistArapUrvaka ullekha huA hai| RSabhanAtha ke prasaMga meM bharata aura bAhubalI ke yuddha, bAhubalI kI kaThina sAdhanA aura kAlAntara meM bharata cakravartI ke bhI saMsAra tyAgane, neminAtha ke sandarbha meM kRSNa kI AyudhazAlA meM nemi ke zaurya-pradarzana tathA pijar3e meM banda vibhinna pazuoM kI bhojana ke liye Asanna hiMsA ke phalasvarupa avivAhita rupa meM saMsAra tyAgane evaM pArzvanAtha kI tapasyA ke samaya pUrvajanma ke vairI kamaTha (zaMbara) dvArA upasthita upasargoM aura mahAvIra kI tapazcaryA ke samaya saMgamadeva, zUlapANi yakSa Adi ke upasargoM se sambandhita ullekha kalAparaka adhyayana kI dRSTi se vizeSataH mahattvapUrNa haiN| pA~cavA~ adhyAya yakSa- yakSI evaM vidyAdevI se sambandhita hai| yaha sarvathA Azcaryajanaka hai ki mahApurANa meM yakSa-yakSI kA koI ullekha nahIM huA hai| kevala mahApurANa hI nahIM varana digambara paramparA ke anya purANoM meM bhI yakSa yakSI kA anullekha dhyAtavya hai| dUsarI ora zvetAmbara paramparA ke 63 zalAkApuruSoM se sambandhita caritra granthoM meM yakSa-yakSI yugaloM ke pratimA-nirupaNa se sambandhita vivaraNa milate haiM, jisameM hemacandra triSaSTizalAkApuruSacaritra sarvapramukha hai| paumacariya evaM harivaMzapurANa jaise pUrvavartI granthoM ke samAna hI uttara purANa meM bhI vidyAdeviyoM ke aneka ullekha milate haiN| uttarapurANa meM kaI alaga-alaga prasaMgoM meM lagabhaga 50 vidyAdeviyoM kA nAmollekha huA hai| jinameM adhikAMza rAma, lakSmaNa, rAvaNa, sugrIva aura hanumAna dvArA siddha yA prApta hai| lagabhaga dasavIM zatI I0 ( saMhitAnusAra evaM zobhanastuti ) meM aneka vidyAoM meM se 16 pramukha mahAvidyAoM ko lekara eka sUcI niyata huI, jisameM uttarapurANa meM ullikhita rohiNI, garur3avAhinI ( apraticakrA ), siMhavAhinI ( mahAmAnasI ), mahAjvAlA, gaurI, manovegA jaisI mahAvidyAoM ko sammilita kiyA gyaa| digambara sthaloM para khajurAho ke AdinAtha jaina maMdira ke ekamAtra apavAda ke atirikta mahAvidyAoM kI mUrtiyA~ nahIM banIM, jabaki gujarAta va rAjasthAna ke zvetAmbara sthaloM para ina mahAvidyAoM kA aMkana sarvAdhika lokapriya viSaya thaa| mahApurANa meM nArada, kAmadeva, vAmana, lakSmI, sarasvatI, dikkumAriyoM evaM nAgadevoM ke bhI ullekha milate haiN| elorA kI jaina guphAoM meM lakSmI aura pArzvanAtha kI mUrtiyoM meM nAgarAja dharaNendra ke zilpAMkana ke atirikta ikSudhanu aura puSpazara se yukta kAmadeva kI eka mUrti milI / sAtaveM adhyAya meM mahApurANa meM varNita sthApatyagata sAmagrI kA saMkSepa meM ullekha kiyA gayA hai, jisake antargata jinamandiroM, samavasaraNa, rAjaprAsAda evaM sAmAnya bhavanoM kI carcA kI gayI hai| AThaveM adhyAya meM mahApurANa meM varNita sAMskatika jIvana ke vividha pakSoM se sambandhita sAmagrI kA sAMgopAMga vivecana kiyA gayA hai| sAMskRtika jIvana ke vividha pakSoM, yathA -- zRMgAra, nRtya, gAyana-vAdana, vastra evaM dainika upayoga kI sAmagriyoM kA vistRta ullekha Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 : DaoN0 kumudagiri bhautika jIvana ke prati unake sArthaka anurAga aura jJAna donoM ko prakaTa karatA hai| uttarapurANa meM kulavatI nAriyoM dvarA alaMkaraNa dhAraNa karane kA ullekha hai, jabaki vidhavA striyA~ inakA parityAga kara detI thiiN| AbhUSaNoM se sajjita hone ke lie "alaMkaraNagRha" evaM "zrIgRha" kA ullekha AyA hai| pUrvavartI grantha tiloyapaNNati kI bhA~ti mahApurANa meM bhI bhogabhUmi kAla meM bhUSaNAMga tathA mAlAMga jAti ke aise vRkSa kA ullekha huA hai jo kramazaH napura, bAjUbandha, rucika, aMgada, mekhalA, hAra va mukuTa tathA vividha RtuoM ke puSpoM se banI mAlAe~ evaM karNaphUla Adi pradAna karate the| AdipurANa kI yaha avadhAraNA spaSTataH bhAratIya paramparA kI pUrvavartI kalpavRkSa kI parikalpanA tathA zuMga kuSANakAlIna (sAMcI, mathurA) aise kalpavRkSoM ke zilpAMkana se prabhAvita haiM jinameM vividha prakAra ke AbhUSaNoM aura vastroM ko kalpavRkSa se laTakate hue dikhAyA gayA hai| mahApurANa meM zirobhUSaNa, karNAbhUSaNa, kaNThAbhUSaNa, hAra, karAbhUSaNa, kaTi-AbhUSaNa, pAdAbhUSaNa, prasAdhana evaM keza-sajjA Adi ke vividha prakAroM kA ullekha milatA hai| jainamahApurANa meM nRtya ke vibhinna prakAra evaM svaspoM kA jo ullekha milatA hai vaha vibhinna apsarAoM ( nIlAMjanA ) evaM indra dvArA kiye gaye the| jainapurANoM meM ziva ke sthAna para indra dvArA natyoM kA kiyA jAnA dhyAtavya hai| sAtha hI kaI natya loka zailI ke bhI pratIta hote rIDara, kalA itihAsa vibhAga kalA saMkAya, kA0 hi0 vi0 vi0 vArANasI Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pustaka lekhaka zrI vijaya janaka candra sUri - samatA-dhyAna-sAdhanA evaM abhiprAya prakAzaka - vijayasamudrasUri smRti prakAzanamAlA, rAnI pAlI, rAjasthAna / saMskaraNa pustaka-samIkSA mUlya jaina zramaNa, zramaNiyoM kI dinacaryA meM Avazyaka kriyAoM ke sAtha-sAtha svAdhyAya aura dhyAna-sAdhanA kI pramukhatA rahI hai / kintu dhIre-dhIre dhyAna-sAdhanA aura usakI AmnAyeM batAne vAle zramaNa ghaTa rahe haiM / prakAzaka saMskaraNa isa pustaka ke mAdhyama se zrI vijaya janaka candra sUri jI dhyAna-sAdhanA evaM usake abhiprAya Adi para vistRta prakAza DAlA hai / yaha pustaka dhyAna-sAdhanA karane vAle sAdhakoM ke lie atyanta upayogI siddha hogI / pustaka upayogI hai| saMgrahaNIya hai / prathama (1993) dhyAnAbhyAsa pustaka- amIdhArA lekhikA - sAdhvI akSaya jI 'AkhA ' - prastuta pustaka meM lekhikA ne apane jIvana ke saMsmaraNoM ko ekatra kara prastuta kiyA hai| isameM tIna ghaTa haiM, jisameM se prathama ghaTa lekhikA ne svayaM taiyAra kiyA hai, jisameM unhoMne apanI anubhUtiyoM ko citrita kiyA hai / dUsarA ghaTa anya ziSyAoM evaM bhaktagaNoM ne taiyAra kiyA tathA tRtIya ghaTa meM vibhinna patra-patrikAoM meM Apake sambandha meM chape samAcAra Adi haiM / isa pustaka kA nAma 'amIdhArA' ( amRtadhArA ) atyanta sundara hai / isameM amRta se bhare tIna ghaTa ( kalaza ) haiM jo nIrasa, durbala evaM udAsa jIvanoM meM caitanya se bhare jIvana rasa kA saMcAra kreNge| ke0 jJAnacanda jaina eNDa kampanI, 231 sadara bAjAra dillI / prathama ( 1994 ) kRti kI bhASA sarala evaM subodha hai / sAja-sajjA AkarSaka hai| graMtha paThanIya evaM Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 : zramaNa pustaka - jainadRSTi se vipazyanA lekhaka - AcArya vijaya janaka candra sUri jI prakAzaka - zrI pAlanapura jaina, zvetAmbara mUrtipUjaka saMgha, pAlanapura (gujarAta) saMskaraNa - prathama ( 1993 ) mUlya - 4.00 rupaye lekhaka ne isa pustaka meM vipazyanA ke bAre meM vistAra se carcA kI hai| isameM lekhaka ne jaina dRSTikoNa se vipazyanA kA abhiprAya, isa kriyA dvArA hone vAle anubhavoM ko prastuta kiyA hai| jaina siddhAntAnusAra dhyAna kI prakriyA jo prAya: lupta ho gaI use vidvAna lekhaka ne apanI isa pustaka ke mAdhyama se puna: astitva meM lAne kA prayatna kiyA hai| pustaka dhyAna sAdhanA ke sAdhakoM ke sAtha hI sAmAnya jana ke lie bhI atyanta upayogI hai| pustaka - samAjabhUSaNa seTha zrI campAlAlajI bA~ThiyA smRti graMtha sampAdaka - zrI udaya nAgorI prakAzaka - zrI javAhara vidyApITha, bIkAnera ( rAjasthAna ) pRSTha - 244 mUlya - 101 rupaye seTha campAlAlajI bA~ThiyA ke vyaktitva evaM kRtitva kA saMkalana isa graMtha meM bar3e hI sundara DhaMga se prastuta kiyA gayA hai| pArivArika, sAmAjika, dhArmika kriyAkalApoM kA citraNa citra-vIthI ke mAdhyama se huA hai jo prastuta pustaka kI vizeSatA hai| samAja ke dhArmika evaM sAmAjika vibhUtiyoM ke bAre meM jAnakArI cAhane vAloM ke lie yaha eka atyanta mahatvapUrNa graMtha mAnA jA sakatA hai| mudraNa evaM bAiNDiMga kArya kAphI acchA hai| prakAzaka aura saMpAdaka isa pustaka ke prakAzana ke lie badhAI ke pAtra haiN| pustaka - merA bhAI lekhikA - sAdhvI akSaya jI 'AkhA' prakAzaka - jaya nArAyaNa jaina, jI-118, paTelanagara - 3, gAjiyAbAda / saMskaraNa - prathama (1994 ) mUlya - zubha saMkalpa parama viduSI sAdhvI akSaya jI 'AkhA jI dvArA likhita isa laghu upanyAsa meM tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke samaya unake bar3e bhAI rAjA nandivardhana kI mana:sthiti ko sundara DhaMga se prastuta kiyA gayA hai| __ yaha eka Adarzaparaka upanyAsa hai| yaha upanyAsa samAja meM vyApta burAiyoM ko dUra Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zramaNa : 39 karane evaM mAnavIya guNoM ke vikAsa meM sahAyaka siddha hogA, jisase samAja kA pratyeka varga lAbhAnvita hogaa| isa pustaka kI bhASA sarala evaM spaSTa hai| kRti paThanIya evaM saMgrahaNIya hai| pustaka - darzana bhAratI ( zodha patrikA ) saMpAdaka - DaoN0 kamalAcanda sogANI, DaoN0 zItalacaMda jaina prakAzaka - zrI digambara jaina AcArya (snAtakottara ) saMskRta mahAvidyAlaya, manihAroM kA rAstA, jypur| prakAzana varSa - 1994 mUlya - 25.00 ru0 zrI digambara jaina AcArya saMskRta mahAvidyAlaya dvArA prakAzita zodha-patrikA darzana bhAratI ke Izvara vizeSAMka meM aneka viziSTa vidvAnoM ke Izvara sambandhI lekha prakAzita kiye gaye haiN| isa patrikA meM na kevala jaina vicArakoM ke Izvara sambandhI lekhoM kA saMkalana hai apitu anya paramparAoM meM Izvara sambandhI vicAra kisa rUpa meM pAye jAte haiM isakA ullekha huA hai| yaha grantha Izvara sambandhI vicAraNA ke sabhI pakSoM aura sabhI paramparAoM kA saMgrAhaka hone se zodhArthiyoM ke liye upayogI evaM saMgrahaNIya hai| pustaka - zrI pravacanasAra vidhAna lekhaka - zrI rAjamala pavaiyA prakAzaka - tArAdevI pavaiyA graMthamAlA, 44, ibrAhimapurA, bhopAla / saMskaraNa - prathama (1994 ) mUlya - 16.00 rupaye AcArya kundakunda kI adhyAtma pradhAna kRtiyoM meM pravacanasAra bhI eka mahatvapUrNa kRti hai| isa grantha meM jJAtA, jJAna aura jJeya svarUpa kI triveNI kA anupama saMgama hai| isakI antima ba~ki ko jainAcAra kA bhI vivecana hai| isa prakAra jaina sAhitya meM isa grantha kI mUlyavattA aura usakA mahatva to nirvivAda hai| zrI rAjamalajI pavaiyA adhyAtma dRSTi pradhAna kavi haiM, unhoMne hindI padyoM ke mAdhyama se kRti ke hArda ko spaSTa karane kA prayAsa kiyA hai| ise pravacanasAra kA prAmANika, vyAkhyAtmaka padyAnuvAda kahA jA sakatA hai| nizcaya hI isake mAdhyama se janasAdhAraNa ko, jo prAkRta, saMskRta Adi prAcIna bhASAoM se anabhijJa haiM pravacanasAra ke marma ko samajhane meM saralatA hogii| kundakunda kI gUr3ha vANI ko itane sahaja aura sarala zabdoM meM abhivyakta kara dene kI kSamatA pavaiyA jI kI vizeSatA hai| jaina vidyA ke ina mahAna granthoM ke svAdhyAya ko preraNA mile aura jana sAdhAraNa isa ora AkRSTa ho aise prayAsa karanA hama sabhI kA kartavya hai aura zrI pavaiyA isa dizA meM granthoM ke sarala padyamaya hindI anuvAda kA jo bhI prayAsa kara rahe haiM ve prazaMsanIya hai| kintu yaha bAta Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 : zramaNa mere gale nahIM utara rahI hai ki granthoM ke svAdhyAya ke punIta kArya ko ve vidhAna banAkara karmakANDa meM kyoM jakar3a denA cAhate haiN| kyoMki Age calakara yaha karmakANDa banakara raha jAyegA aura grantha ke svAdhyAya kI pravRtti evaM tattva bodha kI ruci lupta ho jaayegii| paNDita ye vidhAna karate rheNge| dUsare yaha ki yaha sArA vidhAna hindU paramparA kA andhAnukaraNa. mAtra hai aura jainatattva jJAna kA virodhI bhI hai| yaha amRta meM viSa milAne ke sadRza hai, jisake pariNAma bhaviSya meM kaTu hoNge| isa spaSTokti ke lie pavaiyA jI se kSamA caahuuNgaa| pustaka - prAkRta racanA saurabha lekhaka - DaoN0 kamalacanda sogANI prakAzaka - apabhraMza sAhitya akAdamI, jaina vidyA saMsthAna, digambara jaina atizaya kSetra zrI mahAvIra jI, rAjasthAna prathama AvRtti - 1994, AkAra - Dabala DimAI mUlya - pustakAlaya saMskaraNa : 75.00 ru0, vidyArthI saMskaraNa : 50.00 ru0 prAcIna kAla se hI prAkRta bhASA kA bhAratIya Arya bhASAoM meM apanA eka viziSTa sthAna rahA hai| isakA jJAna hameM isake prakAzita aura aprakAzita sAhitya dvArA hotA hai| yaha nirvivAda satya hai ki apabhraMza ke adhyayana evaM adhyApana ko sazakta karane ke lie prAkRta bhASA kA adhyayana evaM adhyApana atyanta Avazyaka hai| isI tathya ko dhyAna meM rakhakara DaoN0 kamalacanda sogANI ne prAkRta racanA saurabha nAmaka pustaka ko apabhraMza racanA saurabha nAmaka pustaka kI paddhati para likhA hai| kisI bhI bhASA ko sIkhane yA samajhane ke lie usakI racanA prakriyA aura usake vyAkaraNa kA jJAna honA parama Avazyaka hai, isalie unhoMne ukta pustaka meM vyAkaraNa ke sabhI pahaluoM ko atyanta saralatA se samajhAyA hai| isase janasAmAnya kA upakAra to hogA hI sAtha hI una sabhI prAkRta bhASA ke jijJAsuoM kA upakAra hogA jo prAkRta bhASA ke vyAkaraNa kA jJAna prApta karanA cAhate haiN| pustaka - itihAsa ke adhakhule pRSTha lekhaka - zarada kumAra sAdhaka prakAzaka - jaya jagata prakAzana, vArANasI / saMskaraNa - prathama ( 1994 ), AkAra - DimAI solaha pejI mUlya - 30.00 ru0, ru0 40.00 ( pustakAlaya ) itihAsa atIta kI kahAnI kahatA hai aura bhAratIya itihAsa kA prAcIna kAla aneka rahasyoM se bharA par3A hai| yaha eka kaTu satya hai ki hamAre itihAsa kA adhikAMza bhAga anumAna para AdhArita hai| itihAsa ke usa aMdhakAramaya aMza ko jAnane ke lie hama paurANika kathAoM aura anuzrutiyoM kA sahArA lete haiN| purAtAttvika bhagnAvazeSoM, utkhanita TIle Adi apane andara atIta kI DheroM smRtiyoM ko chipAye par3e haiM jo Aja bhI banda panne kI taraha kisI khojI Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zramaNa : 41 kI pratIkSA meM haiN| isa pustaka ke lekhaka zrI zarada kumAra sAdhaka jI ne atIta ke unhIM adhakhule pRSThoM ko janasAmAnya ke sAmane lAne kA eka stutya prayAsa kiyA hai| eka itihAsa lekhaka ke lie tathyaparaka dRSTi aura pUrvAgraharahita honA Avazyaka hotA hai tAki vaha atIta meM ghaTI una tamAma ghaTanAoM ke vAstavika svarUpa ko samajha ske| itihAsakAra krose ke isa kathanAnusAra ki, 'itihAsa kevala dArzanikoM dvArA likhA jAnA cAhie', lekhaka ne itihAsa ko darzana ke sA~ce meM DhAlakara prastuta karane kA saphala prayAsa kiyA hai| - isa pustaka meM itihAsa ke sAtha sAtha jaina saMskRti kA pracuratA se ullekha hai jo jijJAsuoM aura dharma premiyoM ke lie mahatvapUrNa hai| pustaka aneka dRSTiyoM se upayogI hai| pustaka - jaina Agama sAhitya : eka anuzIlana lekhaka - AcArya vijaya jayantasena sUri prakAzaka - zrI rAja rAjendra prakAzana TrasTa/zrI rAjendra sUri jaina jJAna mandira, ratanapola, hAthIkhAnA, zrI rAjendra sUri cauka, ahamadAbAda pRSTha - ( bhUmikA, purovanikA, prAkkathana sahita ) 292, hArDa bAiMDiMga mUlya - 30.00 ru0, vikrama saM0 2051, zrI rAjendra sUri saM0 88 AcArya jayantasena sUri kI yaha kRti jainAgamoM ke saMkSipta paricayAtmaka vivaraNa kI dRSTi se atyaMta mahatvapUrNa mAnI jA sakatI hai| prastuta graMtha meM zvetAmbara paramparA se mAnya AgamoM kA paricaya diyA gayA hai aura ina aMga aura aMga bAhya AgamoM tathA Agamika vyAkhyAoM meM varNita viSaya para prakAza DAlA gayA hai| sAtha hI una Agamika graMthoM meM uddhRta sAmAjika, Arthika, dhArmika vyavasthA kA bhI vivaraNa diyA gayA hai| vaise to Agama sAhitya kA vivaraNa dene vAle aneka graMtha likhe gaye haiM parantu prastuta kRti ina sabase alaga haTakara sAmAnyajana ke lie bhI bodhagamya mAnI jA sakatI hai| AcAryazrI ne saMkSipta evaM sarala zailI meM isakA praNayana kiyAM hai| DaoN0 sAgaramala jaina dvArA likhita isa graMtha kI bhUmikA kA zodhArthiyoM ke lie vizeSa mahatva hai| jijJAsu sAmAnya pAThakoM ke lie yaha eka saMgrahaNIya evaM paThanIya graMtha hai| graMtha kA mudraNa evaM bAiMDiMga AkarSaka hai| aise sundara evaM upayogI graMtha ke lie prakAzaka evaM lekhaka badhAI ke pAtra haiN| pustaka - samAdhAna kI jyoti lekhaka - muni zrI jayAnaMda jI ma0 prakAzaka - guru rAmacandra prakAzana samiti, bhInamAla ( jAlora ) saMskaraNa - dvitIyAvRtti ( 1994 ) mUlya - paThana-pAThana Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 : zramaNa isa pustaka ke lekhaka muni jayAnanda vijaya jI ma0 ne AgamoM ke evaM anya pustakoM ke Atmahitakara pAThoM ko praznottara rUpa meM saMgrahIta kara pustakAkAra rUpa diyA hai| jisase vAcanA lene vAlA aura dharma zravaNa karane vAlA, dharma kA evaM dharmAcaraNa kA vAstavika svarUpa samajha ske| isa pustaka meM muni bhagavantoM ke jIvanopayogI Agamokta sUtroM evaM TIkAoM ko vizeSa sthAna diyA gayA hai| pustaka dharma sAdhakoM evaM sAmAnya janoM ke lie upayogI hai| pustaka kI bhASA sarala evaM subodha hai tathA sAja-sajjA AkarSaka hai / pustaka paThanIya hai| pustaka - dizAdarzaka ( praznottarI ) anuvAdaka - muni zrI jayAnanda vijaya jI ma0 prakAzaka - zrI guru rAmacandra prakAzana samiti, bhInamAla ( rAjasthAna ) mUlya paThana-pAThana lekhaka ne isa pustaka meM zrI bhadraMkara sUrIzvara jI ma0 kRta dazavaikAlika sUtra ke gujarAtI vivecana ko hindI meM bhASAMtarita karake praznottara rUpa meM prastuta kiyA hai. / dazavaikAlika sUtra meM mukhya rUpa se kAyA ko sadAcArI banAne hetu upadeza hai| jisameM prathama se SaSTha adhyayana taka gocarI hetu jAnA, gocarI grahaNa karanA, AcAroM kA pAlana karanA Adi bAteM pradhAnatA se haiN| saptam adhyayana meM vacana ko kuzala banAne kA mArga varNita hai| aSTam adhyayana meM AcAra kA varNana kiyA gayA hai| navam adhyayana manovijaya kA mukhyatA se vidhAna darzAtA hai| isa prakAra yaha kahA jA sakatA hai ki isa pustaka se sAdhakoM ko sadAcArI banAne kI preraNA milegI / kRti saMgrahaNIya evaM paThanIya hai| prakAzaka saMskaraNa pustaka - vizva ke kIrti stambha nava gaja ratha pradhAna sampAdaka bA0 bra0 zrI ajIta jI 'sauMraI' sarvodaya samiti, lalitapura ( u0 pra0 ) prathama (1993) mUlya - 151.00 rupaye jaina paramparA meM jina mUrtiyoM kI pratiSThA ke avasara para paMcakalyANakoM kI paramparA prAcIna hai| paMca kalyANakoM ke avasara para gajaratha arthAt hAthiyoM se cAlita rathoM para jina pratimAoM kI yAtrA kI paramparA hai| ise hI gajaratha mahotsava kahA jAtA hai| vastutaH paMcakalyANaka aura gajaratha Adi jaina dharma kI prabhAvanA ke mAdhyama mAne gaye haiM / kintu gajarathoM kI yaha paramparA vItarAga nirgrantha kI paramparA meM vaibhava pradarzana kI paramparA bana gayI hai| munijana va zrAvaka isa bAta meM AtmatoSa mAnate haiM ki hamane paMcakalyANaka ke avasara para kitane gajarathoM kA pradarzana krvaayaa| isI hor3a meM lalitapura meM Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zramaNa : 43 sampanna navagajaratha ke avasara para yaha smArikA graMtha prakAzita kiyA gayA hai| graMtha meM aneka mandiroM aura usameM sthApita jina pratimAoM kA sacitra varNana hai| yaha satya hai ki jaina mUrtikalA ke itihAsa meM lalitapura ke Asa-pAsa ke kSetra se eka samRddha paramparA prApta hotI hai| kRti meM devagar3ha kI mUrtiyoM kA paricaya bhI diyA hai kintu devagar3ha kI kSetra kI pratimAoM ke citra nahIM diye gaye haiN| hameM yaha jAnakara atyanta hI duHkha huA ki devagar3ha kI prAcIna aura AMzika rUpa se khaNDita pratimAoM para na kevala unake pUjanIya banAne kI dRSTi se unake aMgoM ko ukarA gayA apitu una saba para cihna bhI banA diye gye| yaha jaina kalA ke itihAsa kI dRSTi se atyanta hI durbhAgyapUrNa hai kyoMki ye pratimAe~ usa kAla kI haiM jaba tIrthaMkara pratimAoM ke nIce cihna banAne kI prathA nahIM thii| durbhAgya se isa graMtha meM bhI una cihnoM kA ullekha kiyA gayA hai, jo ghAtaka hai| isa sampUrNa graMtha meM muni zrI sudhAsAgara jI aura AyojakoM ke aneka citra haiN| sambhavata: yaha saba dhIre-dhIre vaibhava aura ahaM ke pradarzana kA hI mAdhyama banatA jA rahA hai| yadi isa graMtha kI apekSA kisI Agama kA uddhAra huA hotA to adhika saMtoSa kI bAta hotii| pustaka - AcArya jJAnasAgara kI sAhitya sAdhanA prakAzaka - zrI digambara jaina atizaya kSetra maMdira, saMghI jI jaina mandira roDa, sAMgAnera ( jayapura ), AkAra - Dabala DimAI mUlya - 50.00 ru0| jaina paramparA meM Adhunika yuga ke kaviyoM meM sarvAdhika prabhAvazAlI mAne jAne vAle mahAkavi parama pUjya AcArya zrI jJAnasAgara mahArAja hue haiN| inake 21 veM samAdhi-divasa ke saMsmaraNa ke rUpa meM prakAzita "AcArya jJAnasAgara kI sAhitya sAdhanA" nAmaka pustaka jitanI vidvajjanoM ke lie lAbhadAyI hai, usase kahIM adhika janasAmAnya ke lie upayogI hai| AcArya zrI ne jayodaya, vIrodaya, sudarzanodaya, zrI samudradattacaritra, dayodaya campU, muni manoraJjanazataka jaise kAvyoM ko likhakara unhoMne apanI sRjanA zakti kA sundara udAharaNa prastuta kiyA hai| yaha vidvAnoM ke lie eka Adarza sthApita karatA hai| jinheM unake mUla sAhitya ko par3hane kA avasara prApta nahIM huA hai, ve isa pustaka meM unakI racanAoM ke vibhinna AyAmoM para jo vibhinna vidvAnoM ke vividha lekha prakAzita hue haiM una lekhoM ko par3hakara unakI jJAnarUpI sAhitya sAdhanA kI amara jyoti se svayaM to prakAzita hoMge hI sAtha hI isa jJAna jyoti se auroM ko prakAzita karane meM bhI saphala hoNge| yaha pustaka sAhitya premiyoM ke lie varadAna siddha hogI aisA merA vizvAsa hai| pustaka - caitanya ciMtana lekhaka - zrI 108 muni virAgasAgarajI ma0 prakAzaka - zrI suvAlAla caturabhuja ajamerA, nAgaura ( rAjasthAna ) Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 : zramaNa saMskaraNa - prathama (1987 ) mUlya - pA~ca rupaye ( prathama ), dasa rupaye ( dvitIya ) caitanya ciMtana meM muni zrI virAgasAgara jI dvArA 1984 taka kI dainika DAyarI meM rUpa meM likhe gaye antara vicAra prastuta haiN| ina vicAroM meM savicAra, susaMskAra; adhyAta vRtti, anuzAsana, jJAnadAna, pratikramaNa, saMgati Adi kula 102 sadvicAra prathama bhAga meM haiN| dvitIya bhAga meM krodha ke prakAra, susaMskArita jJAna, ahiMsA, jJAna kA Ananda, karmaphala sahita 103 vicAra saMkalita haiN| - AzA hai isa pustikA se pAThakagaNa muni zrI ke vicAroM ke sArabhUta tatva ko samajhakara usase lAbhAnvita hoNge| pustikA upayogI hai| Book - First Steps to Jainism : Part II Writer - Sancheti & Bhandari, Publisher - M. Sujanmal Ugam Kanwar, Sancheti Trust, Jodhpur. First Edition - 1994, Pages - 156, Price - Rs. 100.00 The first and fourth chapter of this book deeply analyse the signigicant problems of Karma and the Central philosophy of Jainism - Anekantavada. Former is devoted to the concrete, realistic physical aspect of Karma which psychophysical hamers the progress of Jivatma and the later is concentrated on the synthesis of conflicting views and ultimately proves that the things which appear contradictory are not so in real nature but are complentary. Three more subsidiary problems were also discussed in the book, i.e., problem of Gunasthana, five bodies and five Samvays. What is most important aspect of the book is its five appendices which elaborately deal the Doctrine of Karma, Modern Physics and Syadvada, Jaina dialectic of Syadvada in relation to probability and system of prediction and Anekantavada. I would like to add further that the certain terms have diacritical marki while the same are missing in other terms. Not only this but in using diacritica marks a sound principle has not been adopted, e.g., on page II (a) and (b) does not have any affinity with (c) & (d); (1) with (e) and h. However, the book has opened new vistas to enlightened readers, scholars as well. It will be very useful to the common readers also. The lucid style and simplicity of language attracts our attention most. I must congratulate the writer for such splendid endevour.. Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAbhAra prApti 1. pustaka - Atma khoja, lekhaka - bI0 rameza jaina, saMskaraNa - tRtIya 1994, prakAzaka - gAdiyA madanalAla jJAnonmukha TrasTa, zrI bhIkamacanda jugarAja gAdiyA jaina, 2 pulIyAra koyala sTrITa (zUle ), azoka nagara, baiMgalora-560 025 / 2. Book - A Path to Self-Realisation, Compiled by B. Ramesh Jaina, Translation : Prof. Pratap Kumar J. Tolia, Edition : Second 1994, Price : Rs. 5.00, Publisher : Gadiya Madanlal Education Trust, Sri Bhikamchand Jugraj Gadia Jain, 2, Polyar Koil Street, Ashok Nagar, Bangalore - 560 025. 3. pustaka - 'amUrta zilpI AcArya zrI vidyAsAgara : vyaktitva aura vicAra, lekhakamuni kssmaasaagr| 4. pustaka - stuti saroja, lekhaka - AcArya zrI vidyAsAgara muni mahArAja, prakAzaka - siMghaI tArAcanda jaina bAMjhala, rAjeza dAla mila, pathariyA, damoha, madhya pradeza, saMskaraNa - prathama 1994 / prastuta kRti meM AcArya zrI vidyAsAgara jI mahArAja dvArA pathariyA cAturmAsa ke avasara para Ayojita trailokya tilaka mahAmaNDa vidhAna ke avasara para racita stutiyoM ko saMgrahIta kara stuti saroja' ke nAma se prakAzita kiyA gayA hai| ina stutiyoM meM AcArya zAntisAgara jI ma0, AcArya vIra sAgara jI ma0, AcArya zivasAgara jI mahArAja, AcArya jJAnasAgara jI ma0 ke prati lekhaka ne apanI zraddhAMjali arpita kI hai| isa kRti ke adhyayana se dharmAnurAgI jana lAbhAnvita hoNge| 5. pustaka - paMcakalyANa gajaratha samIkSA, lekhaka - muni zrI 108 saralasAgara mahArAja, prakAzaka - zrI kapUra jaina, devarI (sAgara), ma0 pra0, pina - 270 226, saMskaraNaprathama 1994, AkAra - ?, mUlya - svAdhyAya / 6. pustaka - Akhira hameM bhrAnti kyoM ? saMkalanakartA - ghevaracanda godIkA, prakAzaka- ghevaracanda godIkA, 639, siramaura hAusa, kizanapola bAjAra, jayapura-302 003, saMskaraNa -1994 / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina jagat vividha vizeSatAoM ke saMgama : AcArya samrATa zrI devendra muni jI ma sA ( janma jayantI para vizeSa ) jainadharma divAkara AcArya samrATa zrI devendra muni ma0 sA0 jJAnayoga, karmayoga aura bhaktiyoga ke durlabha triveNI saMgama haiM jo unheM jana-jana ke lie vaMdanIya aura zraddhA ke kendra bindu ke rUpa meM pratiSThita karatA hai| ApakA jIvana pratibhA, parizrama evaM prema kA akSaya nirbhara hai / ApakA janma dinAMka 7 navambara 1931 ko udayapura ke prasiddha jaina varar3iyA parivAra meM huA thA / bacapana meM hI pitA zrI jIvana siMha jI varar3iyA kA sAyA sira para se uTha jAne ke bAda mAtAzrI tIjAbAI ne Apake jIvana ko saMskAra evaM zikSA se anuprANita kiyA / pUrvajanmakRta sukRta kI preraNA se kevala nau varSa kI laghuvaya meM san 1941 meM Apane! khaNDapa jilA * bAr3amera ( rAjasthAna ) meM upAdhyAya pravara zrI puSkara munijI ma0 sA0 ke zrIcaraNoM meM ArhatI dIkSA dhAraNa kara sAdhanA ke asidhArA patha para calane kA saMkalpa kiyA aura Aja bhI anavarata rUpa se usa sAdhanA patha para agrasara haiM / hindI, saMskRta, prAkRta Adi bhASAoM ke jJAna ke sAtha jaina Agama sAhitya kA gaMbhIra adhyayana Apane kiyA aura tIkSNa prajJAbala va vyutpanna medhA zakti ke kAraNa zIghra hI Apane jaina tattvajJAna, Agama aura darzana meM adhikArika vidvattA prApta kara lii| jaina sAhitya kI Apane abhUtapUrva sevA kI hai| jaina kathA sAhitya para 111 pustakeM prakAzita ho cukI haiM, jo Apake 'dvArA sampAdita haiM / jaina kathAoM ke atirikta lagabhaga 50 anya pustakoM kA lekhana Apane kiyA hai jinameM khilatI kaliyA~ muskurAte phUla, pratidhvani, jalate dIpa, bU~da meM samAyA sAgara, par3he so paMDita hoya, jyoti se jyoti jale Adi mukhya haiM / isake atirikta dharma kA kalpavRkSa, zrAvaka dharma darzana, brahmacarya vijJAna, sAhitya aura saMskRti, cintana kI cA~danI, anubhUti ke Aloka meM Adi ApakI aisI racanAe~ haiM jo sAhitya kI aneka vidhAoM para Apake bahuAyAmI jJAna ko dyotita karatI hai / mahAmahima AcArya samrATa zrI AnandaRSi jI ke svargavAsa ke bAda Apa zramaNa saMgha ke tRtIya AcArya pada para AsIna hue haiN| ApakI preraNA se hajAroM vyakti vyasanamukta jIvana jIne ke lie prerita hue haiM / 1 navambara, 1994 ko Apa 64 varSa pAra kara 65 veM varSa meM praveza kara rahe haiM / Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hama sabhI kI hArdika maMgalakAmanA hai ki Apa pUrNa svastha rahakara jina zAsana kI garimA meM sadA abhivRddhi karate raheM / zramaNa : 47 - caMdanamala 'cA~da' kA nidhana prabuddha cintaka, sAhityakAra, kavi, bhArata jaina mahAmaMDala ke mahAmaMtrI evaM 'jaina jagata' mAsika ke sampAdaka zrI caMdanamala 'cA~da' kA dinAMka 2 sitambara 94 ko Akasmika nidhana ho gyaa| ApakA janma 28 akTUbara, 1936 ko rAjasthAna ke curU jilA sthita zrI DUMgaragar3ha meM huA thA / Apa eka jAne-mAne lekhaka, upanyAsakAra, kavi evaM prakhara vaktA the / ApakI lagabhaga 35 pustakeM prakAzita huI haiM, jinameM mArmika saMkalana, preraka lekha saMgraha, muktaka ekAMkI saMgraha evaM yAtrA saMsmaraNa Adi ullekhanIya haiN| Apa bhArata jaina mahAmaMDala ke pichale pandraha varSoM se lagAtAra maMtrI rhe| Apako 'samAja gaurava' evaM 'marudhara vIra' upAdhiyoM se alaMkRta kiyA gayA thaa| Apake nidhana se jaina samAja kI apUraNIya kSati huI hai / pArzvanAtha vidyApITha parivAra unheM apanI vinamra zraddhAMjali arpita karatA hai / zrI dineza muni jI ma0 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NO PLY NO BOARD, NO WOOD. ONLY NUWUD INTERNATIONALLY ACCLAIMED Nawud MDF is fast replacing ply, board and wood in offices, homes & industry. As ceilings, DESIGN FLEXIBILITY flooring, furniture, mouldings, panelling, doors, windows... an almost infinite variety of Asms Communications VALUE FOR MONEY woodwork. So, if you have woodwork in mind, just think NUWUD MDF. NUCHEMIN LIMITED NUWUD E-46/12, Okhla Industrial Area, Phase II, New Delhi-110 020 Phones: 532737, 633234 6827185, 5849679 Tix: 031-75102 NUWD IN Telefax: 91-11-6848748 Me sue wood for alle med mask MARKETING OFFICES: AHMEDABAD: 440672, 489242 * BANGALORE: 2219219 BHOPAL: 552760 * BOMBAY: 8734433, 4937522. 4952648 * CALCUTTA: 270540 * CHANDIGARH: 603771 604463 - DELHI: 632737. 633234, 6827185, 6849679 * HYDERABAD: 226607. JAIPUR: 312636. BALANDMAR: 52610, 221087 * KATHMANDU: 225504 224004 * MADRAS: B257589, 8275121