________________
ધ બોધ-ગ્રંથમાળા
: ૩૬ :
: પુષ્પ
C
ધમાં થાય. ધર્મ એટલે કર્તવ્ય અથવા " ફરજ એમ કહેવાથી પણ ધર્મનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ રજૂ થતું નથી, કારણ કે મનુષ્યા કત્તવ્ય અને ફરજ વિષે ઘણી ચિત્ર-વિચિત્ર માન્યતાએ ધરાવે છે. કેટલાક એમ માને છે કે પશુઓનું બલિદાન આપવું તે કન્ય છે. કેટલાક એમ પણ માને છે કે દેવને નરઅલિ આપવા તે કર્તવ્ય છે. કેટલાક એમ માને છે કે કાર્યની સિદ્ધિ થતી હાય ! ગમે તેવા પ્રપંચ ખેલવા એ કત્તવ્ય છે. કેટલાક એમ પણ માને છે કે શ્રીમાને લૂંટીને ગરીને દાન આપવું તે કર્તવ્ય છે. કેટલાક એમ માને છે કે પ્રજા ઉત્પન્ન કરવી તે કર્તવ્ય છે. કેટલાક એમ પણ માને છે કે મદ્યપાન કરવું એ કર્તવ્ય છે. ધર્મ એટલે નીતિ ' એમ કહેવાથી પણ ધર્મનું સ્વરૂપ પૂરેપૂરુ ં વ્યક્ત થતું નથી, કારણ કે નીતિ, દેશ અને કાળ પરત્વે અનેક પ્રકારની હોય છે અને તેમાં સારી-ખાટી બધી બાબતાના સમાવેશ થઇ જાય છે. વળી નીતિના હેતુ વ્યવહારમાં સરલતા મેળવવા પૂરતા જ હાય છે, જ્યારે જીવનના ગૂઢ પ્રશ્નો સંબંધી તે કઈ જ પ્રકાશ પાડી શકતી નથી. • ધર્મ એટલે સદાચાર ' એ વ્યાખ્યા એકંદર ઠીક હાવા છતાં સદાચારના અર્થ શુ કરવા તે સ્પષ્ટ કરવાનું બાકી રહે છે, કારણ કે કેટલાક માણસે। વારંવાર ન્હાવું– ધાવું એને જ સદાચાર કહે છે, તેા કેટલાક માણસેા બ્રાહ્મણાને જમાડવા અને તેમને દક્ષિણા આપવી એને સદાચાર કહે છે. કેટલાક માણસો પીપળા વગેરેને પૂજવા તેને સદાચાર કહે છે તા કેટલાક માણસા ઉપવાસ કરીને કંદમૂળ કરવું તેને સદાચાર કહે છે. ધર્મ એટલે
વગેરેનું ભક્ષણ પ્રભુભકિત ’ એ
6
