Pind Niryukti

Author(s): Manekyashekharsuri, Kanchanvijay
Publisher: Devchand Lalbhai Pustakoddhar Fund

Page 316

क्षमारत्ननीया वर्युपेता
श्री
पिण्डनिर्युक्तिः ।
॥१३८॥
Jain Education Intern
सेवादीनां खण्डपाकादेश्व परस्परं सम्यक् सङ्घाते, पिण्डनाशब्दस्तु तत्रैव केवलं सीलनमात्ररूप सङ्घाते, समवायशब्दस्तु वणिगादीनां सङ्घाते, समवसरणशब्दस्तु जिनसमवसरणरूपे सङ्खाते, निचयशब्दस्तु धान्यादिसङ्घाते, उपचयशब्दस्तु सुवर्णादिसङ्घाते, युग्मशब्दस्तु भाण्डानामक्षादीनां वा युगलरूपे सङ्घाते, अन्यस्य वा कस्यचित्पदार्थस्य राशौ राशिशब्दस्तु पूगफलादिसङ्घाते रूढः, ननु युग्मशब्दस्य द्विख्यावाचित्वपक्षे त्रिप्रभृतिक पदार्थसङ्घाताभावेन पिण्डत्वं न घटत ! इत्युच्यते त्रिप्रभृतिक पदार्थसङ्घातः पिण्ड इति सामान्यलक्षणं, विशेषतस्तु काप्याजन्मावियोगिनोरेकशरीरयोर्द्वयोरपि भारुण्डयोः पिण्डः स्यादेवेत्येके, अन्ये स्वाहुर्मुख्यवृत्त्या तावत् त्रिप्रभृतिकपदार्थसङ्घात एव पिण्डः स्याद्वौणवृत्त्या तु भिन्नशरीरयोरपि द्वयोः कपर्दादिकयोरेकत्र स्थाने मिलितयोर्मीलनमात्रमङ्गीकृत्य पिण्डत्वं स्यादेव, इहैकार्थिकप्रतिपादनेनैकान्तिकमेदाभेदौ व्युदस्येते, तत्रैकान्तभेदपक्षे तावनैकार्थिकाः शब्दा युज्यन्ते, कथं यस्य कान्तेनैव सर्वे भावाः सर्वथा भिन्ना वर्त्तन्ते, तस्य यथा घटशब्दस्य पटशब्दो भिन्न एव, एवं कुटशब्दोऽपि तत्कथं घटशब्दस्य कुटशब्द एकार्थिको युज्यते !, एवमेकान्ता
दक्षेऽपि यस्य हि सर्वथैवामेदेन सर्वे एव भावा व्यवस्थिताः तस्य यथा घटशब्दस्य घटशब्दो अभिन्न एकार्थिको न भवत्येवं कुटादयोsये कार्थिका न युज्यन्त एव, अभिन्नत्वात्तस्माद्भेदाभेदयोरेव ते युज्यन्ते, तत्र मेदे पिण्डनलक्षणमर्थमाश्रित्य प्रवृत्तिः, एवं निकायादीनामपि स्वं स्वमर्थभिन्नमाश्रित्य प्रवृत्तिर्जायते, असे वे (!) तु सर्वेऽप्येव एकस्मिन्नेव सङ्घातलक्षणेऽर्थे प्रवृत्ता इति गाथार्थः ॥ २ ॥ अथ मेदानाद
पिण्डस्स उ निक्खेो० ॥ ३ ॥ व्याख्या - पिण्डस्य प्रतीतस्य तु शब्दः पुनरर्थो भिन्नक्रमच, निक्षेपो नामादिभेदैर्न्यासः, पुनः शब्दोऽत्र सम्बध्यते, तस्य चैवं प्रयोगो, यथा पिण्डस्यैकार्थिकाः शब्दाः पिण्ड निकायादयस्तस्याऽपि निक्षेपः, पुनरिति तत्र पुनः शब्दो वैलक्षण्यस्य द्योतकस्तच पूर्ववाक्यार्थापेक्षयोत्तरवाक्यार्थस्य ज्ञेयमेवं सामान्यतः सर्वत्र पुनः शब्दो ज्ञेयः कतिविध ! इत्याह- चत्वारः
परि० ९
वीराचार्य
कुतटीका
याराद्यभागः ।
॥१३८॥
w.jainelibrary.org