Pind Niryukti

Author(s): Manekyashekharsuri, Kanchanvijay
Publisher: Devchand Lalbhai Pustakoddhar Fund

Page 321

Jain Education
तकः, अन्यच्चतुर्थमित्यर्थः, अपिशब्दः हुशब्दो वाक्यालङ्कारे, अस्ति-विद्यते, लौकिकं - लोकरूढं नाम - अभिधानं, आत्मनो नाम मातृपित्रादेरभिप्रायेण मयैतस्य बालस्यैतत्सिहकादिनामदातव्यमिति, मनोभिसन्धिनाकृतं विहितं यत्तत्, तदेवोदाहरणेन समर्थयन्नाह यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, सिंहकदेवदत्तावादिर्यस्य यज्ञदत्तादेर्नाम्नस्तद्यस्य हि सुतादेः पित्रादिसिंहको देवदत्तो वेति नाम ददाति, न तस्य हिनस्तीति सिंहक इति, संस्कृतलक्षणभावेन ककारेण जातुं प्राकृतलक्षणभावेन तु सिंह इति स्याद् एमन्यत्रापि ककारो ज्ञेयः नापि देवा एनं देयासुरिति देवदत्त इति चान्वर्थो नियमेनऽस्ति, तथाभूतस्यापि तथाभूतनामदानादिति, न तावद्गौणं नापि समयकृतं समये अरूढत्वात् नापि तदुभयं गौणत्वसमयकृतत्वयोः पृथग्निदर्शित्वेना विद्यमानत्वात् किं तर्हि ?, गौण समय कुतोभयलक्षणहीनत्वेनोमयातिरिक्तामत्युच्यतेति नाम्नः, कस्यचिद् पुनर्वरप्रदानतया सुरैर्दत्तत्वमङ्गीकृत्य 'देवदत्त' इति नाम्नो गौणत्वं संभव तदपेक्षया गौणं, किमिति नोभयता ? इति उच्यते, न नामदातुरित्थं विवक्ष्या भवति, अथ भवति तर्हि प्रायिकत्वेन नैतद्विवक्षितम्, एवं यज्ञदत्तादिष्वपि भावनीयमिति गाथार्थः || ४ || आह नेदं " गोण्णं समये " ( गा० ६ ) त्यादि नियुक्तिगाथायामुपात्तमिति कुतो माष्यकृताकृतमिति, उच्यते नोपाचमित्यसिद्धं, " वावि " ( गा० ६) शब्दाभ्यां तत्र सूचितत्वात् तथा चाह भाष्यकार:
गोण समयाइरितं ॥ भा० ५ ॥ व्याख्या - गौणं पूर्वोक्तं, समयति सूचनात्समयकृतं पूर्वोक्तमेव तयोरतिरिक्तं-भिन्नंउभयातिरिक्ताख्यमित्यर्थः, इदं युक्तं सिंहकादिवक्ष्यमाणं वा डिम्भरूपं द्वयोरप्यात्माभिप्रायकृतत्वेन तुल्यत्वात्, अन्यच्चतुर्थमित्यर्थः, वाविसूचितं-वा-अपिभ्यां ज्ञापितं नामा - अभिधानं ज्ञातव्यमिति शेषः, माकृताभिधानापेक्ष योदाहरणमाह-यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, पिण्डउति इति पिण्डयतीति पिण्ड इत्येवं क्रियते विधीयते, कस्यचिन्नियतस्य नामं - अभिधानं मनुष्यस्य - मानवस्य, मनुष्यग्रहणं
परि० ९ वीराचार्यकृतटीकायाराद्यभागः ।