Book Title: Anekant 1948 02
Author(s): Jugalkishor Mukhtar
Publisher: Jugalkishor Mukhtar
Catalog link: https://jainqq.org/explore/527252/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta pharavarI, san 1648 saMsthApaka-pravartaka vIrasevA-mandira, sarasAvA IBN 2 pra tatra citratatra ta sampAdaka - maNDala jugala kizora mukhtAra muni kAntisAgara daravArIlAla nyAyAcArya ayodhyAprasAda 'goyalIya' varSa 8 pradhAna sampAdaka DAlamiyAMnagara (bihAra) kiraNa 2 ZSI ESI FZSZ R7 76 pra 1170 samala saJcAlaka-vyavasthApaka bhAratIya jJAnapITha, kAzI SKYKYKYRSKYKS KYRY lekhoMpara pAritoSika 'anekAnta' ke isa pUre varSameM prakAzita sarvazreSTha lekhoM para Der3hasau 150), sau 100) aura pacAsa 50) ko pAritoSika diyA jaaygaa| isa pAri toSika-spardhA meM sampAdaka, vyavasthApaka aura prakAzaka nahIM raheMge / bAhara ke vidvAnoMke lekhoMpa hI yaha pAritoSika diyA jAyegA / lekhoM kI jAMca aura tatsambandhI paritoSikakA nirNaya 'anekAnta' kA sampAdaka-maNDala karegA / vyavasthApaka 'anekAnta' BSNI SZA 7 7 SIN 7 225 Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 1 samantabhadra bhAratIke kucha namUne ( yuktyanuzAsana) - [pra0 sampAdaka 45 50 2 saMjaya velaTThiputta aura syAdvAda - nyA0 paM0 darabArIlAla koThiyA 3 ratnakaraNDake kartRtva viSaya meM merA vicAra aura nirNaya / - [ pra0 sampAdaka 56 4 sAhitya- paricaya aura samAlocana 60 (gha) 5 vimala bhAI [ - ayodhyAprasAda goyalIya 64 6 hindI - gaurava (kavitA) - 1 paM0 hariprasAda vikasita 63 7 somanAthakA mandira - [ bA0 choTelAla jaina 64 8 adbhuta bandhana (kavitA) - [paM0 anUpa canda jaina 71 zrI bhArata jaina mahAmaNDalakA 28 vAM vArSika adhivezana vyAvara ( rAjapUtAnA ) meM tA0 27, 28. 26 mArca san 1648 ko zrImAn seTha amRtalAlajI jaina sampAdaka 'janmabhUmi' bambaI ke sabhApatitva meM hogA / isa adhivezana meM samAja ke hitake kaI prastAvoM para vicAra kiyA jAvegA / ataeva Apase nivedana hai ki isa zubha avasarapara padhArane kI kRpA kareM, tathA samAjakA hita kina kina bAtoM meM hai isakA lekha, tathA nibandha va prastAva vardhA bhejeM / nivedakaciraJjIlAla bar3ajAtyA sahAyakamantrI, zrI bhArata jaina mahAmaNDala, vardhA. prAcIna mUrtiyAM - alavara zahara meM moholA jatIkI bagIcI meM (pUrjana vihAra ke samIpa) eka mahAjanake makAnakI nIMva khudate samaya dakSiNakI ora jidhara kabaristAna hai tA0 16 2- 48 kI dasa baje subaha cAra mUrtiyAM jamonase 6 karanIkA phala (kathA kahAnI) ayodhyAprasAda goyalIya 72 10. kyA samyagdRSTi aparyAptakAlameM strIvedI ho sakatA hai ? - | bA0 ratanacanda jaina mukhtAra 73 11 salakA bhAgyodaya - paM0 ke0 bhujabalI zAstrI 75 12 caturtha vAgbhaTTa aura unakI kRtiyAM - paM0 paramAnanda jaina zAstrI 76 13 mahAtmA gAMdhI ke nidhanapara zoka prastAva 81 14 gAMdhI kI yAda ( kavitA ) . - [ mu0 phajalularahamAna jamAlI para 15 sampAdakIya vicAradhArA - [ goyalIya 83 4. 5 phuTakI gaharAI meM nikliiN| ye jaina pratimA haiM aura inapara sthAnIya jainasamAjane apanA adhikAra kara liyA hai| ina cAroM mUrtiyoMmeMse 3 pratimAyeM khaNDita haiM jinameM se ekapara jo lekha hai usase prakaTa hotA hai ki vaha bhagavAna pArzvanAthakI hai aura vaha vIra saM0 1302 meM pratiSThita kI gaI thii| zeSa do khaMDita mUrtiyoM para koI cihna nahIM haiM isaliye unake sambandha meM nizcita rUpa se kucha nahIM kahA jAsakatA ki ve kabakI nirmANa kI huI haiN| cauthI pratimA bhagavAna RSabhadevakI 2 phuTa UMcI hai / isapara cihna spaSTa hai / yaha cauthe kAlakI jAna par3atI hai| saMgamUsAkI banI huI hai / yaha vizAla hone ke alAvA bahuta sundara anupama cittAkarSaka hai / ise dekhaneko jaina tathA ajaina darzaka sahasroMkI saMkhyArme nityaprati Arahe haiM aisA anumAna hai ki kabaristAna ke nIce kabhI prAcIna jainamandira thA / khudAIkA kAma jArI hai / sthAnIya jaina samAjane asthAI rUpa se ina pratimAoMko nikaTa hI virAjamAna kara diyA hai / -- jaina samAja, alavara For Personal & Private Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArSika mUlya 5) & varSa kiraNa 2 'vizva tattva-prakAzaka OM am nItivirodhadhvaMsI lokavyavahAravartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // tu tattva-saMghotaka vIra sevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji0 sahAranapura mAgha, vIranirvANa - saMvat 2473, vikrama saMvat 2004 samantabhadra - bhAratI ke kucha namUne yuktyanuzAsana madyAGgavadbhuta - samAgame jJaH ityAtma- ziznodara - puSTi - tuSTainiMhIM-bhayairhA ! mRdavaH pralabdhAH ||35|| zaktyantara- vyakridaiva- sRSTiH / For Personal & Private Use Only Fickla ****** 0: eka kiraNakA mUlya // ) 'jisa prakAra madyAGgoM ke madya ke aGgabhUta piSTodaka. guDa, dhAtakI Adi ke samAgama ( samudAya) para madazaktiko utpatti athavA AvirbhUti hotI hai usI taraha bhUtoMke - pRthvI, jala, agni, vAyu tattvoM ke samAgamapara caitanya utpanna athavA abhivyakta hotA hai - vaha koI judA tatva nahIM hai, unhIMkA sukha-duHkha harSa-viSAdavivarttAtmaka svAbhAvika pariNAma vizeSa hai| aura yaha saba zaktivizeSako vyakti hai, koI daiva-sRSTi nahIM hai / isa prakAra yaha jinakA -- kAryavAdI viddhakarNAdi tathA abhivyaktivAdI purandarAdi cArvAkoMkA - siddhAnta hai una apane zizna (liGga) tathA udarakI puSTimeM hI santuSTa rahanevAle nirlajjoM tathA nirbhayoMke dvArA hA ! komalabuddhi - bhole manuSya -- Thage gaye haiM! !' vyAkhyA--yahAM stutikAra svAmI samantabhadrane una cArvAkoMkI pravRttipara bhArI kheda vyakta kiyA hai| jo apane liGga tathA udarakI puSTimeM hI santuSTa rahate haiM - usIko saba kucha samajhate haiM; 'khAo, pIo, mauja u' yaha jinakA pramukha siddhAnta hai; jo mAMsa khAne, madirA paune tathA cAhe jisase - mAtA, bahina, putrI se pharavarI 1648. Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ varSa bhI-- kAmasevana (bhoga) karane meM koI doSa nahIM dekhate; jinakI dRSTimeM puNya pApa aura unake kAraNa zubha-azubha karma koI cIja nahIM; jo paralokako nahIM mAnate, jIvako bhI nahIM mAnate aura aparipakkabuddhi bhole jIvoMko yaha kaha kara Thagate haiM ki - 'jAnanevAlA jIva koI judA padArtha nahIM hai, pRthvI, jala, agni aura vAyu cAra mUla tatva athavA bhUta padArtha haiM, inake saMyogase zarIra-indriya tathA viSaya-saMjJAkI utpatti yA abhi vyakti hotI hai aura ina zarIra indriya viSaya saMjJAse caitanya utpanna athavA abhivyakta hotA hai| isa taraha cAroM bhUta caitanyakA paramparA kAraNa haiM aura zarIra, indriya tathA viSayasaMjJA ye tInoM eka sAtha usake sAkSAt kAraNa haiM / yaha caitanya garbhase maraNa- paryanta rahatA hai aura una pRthvI Adi cAroM bhUtoMkA usI prakAra zaktivizeSa hai jisa prakAra ki madya ke aGgarUpa padArthoM (ATA milA jala, guDa aura dhAtakI Adi) kA zaktivizeSa mada (nazA) hai| aura jisa prakAra madako utpanna karanevAle zaktivizeSako vyakti koI devakRta sRSTi nahIM dekhI jAtI balki madya aGgabhUta asAdhAraNa aura sAdhAraNa padArthoMkA samAgama honepara svabhAvase hI vaha hotI hai usI prakAra jJAnake hetubhUta zaktivizeSako vyakti bhI kisI daivasRSTikA pariNAma nahIM hai balki jJAnake kAraNa jo asAdhAraNa aura sAdhAraNa bhUta (padArtha) haiM unake samAgamapara svabhAvase hI hotI hai / athavA harItakI (harar3a ) Adi meM jisa prakAra virecana (julAba) kI zakti svAbhAvikI hai - kisI devatAko prApta hokara harItakI virecana nahIM karatI hai-usI prakAra ina cAroM bhUtoM meM bhI caitanyazakti svAbhAvikI hai / harItakI yadi kabhI aura kisIko virecana nahIM karatI hai to usakA kAraNa yA to harItakI Adi yogake purAnA ho jAne ke kAraNa usakI zaktikA jIrNa-zIrNa ho jAnA hotA hai aura yA upayoga karanevAlekI zaktivizeSakI 46 anekAnta pratIti usakA kAraNa hotI hai / yahI bAta cAroM bhUtoM kA samAgama honepara bhI kabhI aura kahIM caitanyazaktikI abhivyakti na hone ke viSaya meM samajhanA cAhiye / isa taraha jaba caitanya koI svatantra padArtha nahIM aura cAroM bhUtoMko zaktivizeSake rUpa meM jisa caitanyakI abhivyakti hotI hai vaha maraNaparyanta hI rahatA hai - zarIrake sAtha usakI bhI samApti ho jAtI hai-taba paraloka meM jAnevAlA koI nahIM banatA / paralokI ke abhAva meM paralokakA bhI abhAva ThaharatA hai, jisake viSaya meM narakAdikA bhaya dikhalAyA jAtA tathA svargAdikakA pralobhana diyA jAtA hai| aura daiva (bhAgya) kA abhAva hone se puNya pApa karma tathA unake sAdhana zubha-azubha anuSThAna koI cIja nahIM rahate - saba vyartha Thaharate haiN| aura isa liye loka-paraloka ke bhaya tathA lajjAko chor3akara yatheSTa rUpa meM pravartanA cAhiye - jo jImeM Ave vaha karanA tathA khAnA-pInA caahiye| sAtha hI, yaha bhI samajha lenA cAhiye ki ' tapazcaraNa to nAnA prakAra kI korI yAtanAe~ haiM, saMyama bhogoMkA vaJcaka haiM aura agnihotra tathA pUjAdika karma baccoMke khela haiM - ina sabameM kucha bhI nahIM dharA hai / " isa prakArake ThagavacanoM dvArA jo loga bhole jIvoMko Thagate haiM- pApa aura lokake bhayako hRdayoM se nikAlakara tathA loka-lAja ko bhI uThAkara unakI pApa meM niraMkuza pravRtti karAte haiM, aise logoM ko zrAcAryaimahodane jo 'nirbhaya' aura 'nirlajja' kahA hai vaha ThIka hI hai| aise loga viveka-zUnya hokara svayaM viSayoM meM andhe hue dUsaroMko bhI una pApoMmeM pha~sAte haiM, unakA adhaHpatana karate haiM aura usameM Ananda manAte haiM, jo ki eka bahuta hI nikRSTa pravRtti hai / yahAM bhole jIvoMke ThagAye jAnekI bAta kahakara zrAcArya - mahodayane prakArAntara se yaha bhI sUcita kiyA hai ki jo prauDha buddhike dhAraka vicAravAn manuSya haiM ve aise Thaga vacanoM ke dvArA kabhI ThagAye nahIM skte| ve jAnate haiM ki paramArthase jo anAdi nidhana upayoga lakSaNa caitanya svarUpa AtmA hai vaha pramANa * " tapAMsi yAtanAzcitrAH saMyamo bhogavaJcakaH / agnihotrAdikaM karma bAlakrIDeva lakSyate // 35 For Personal & Private Use Only Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] samantabhadra bhAratIke kucha namUne se prasiddha hai aura pRthivyAdi bhUtoMke samAgamapara caitanyakA sarvathA utpanna athavA abhivyakta honA vyavasthApita nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki zarIrAkAra-pariNata pRthivyAdi bhUtoMke saGgata, avikala aura anupahata vIya honepara bhI jisa caitanyazaktike ve abhivyaJjaka kahe jAte haiM use yA to pahalese sat kahanA hogA yA asat athavA ubhyruup| ina tIna vikalpoMke sivAya dUsarI koI gati nahIM hai| yadi abhivyakta honevAlI caitanyazaktiko pahalese satarUpa (vidyamAna) mAnA jAyagA to sarvadA satrUpa zaktikI hI abhivyakti siddha honese caitanyazaktike anAditva aura anantatvakI siddhi tthhregii| aura usake liye yaha anumAna sughaTita hogA ki- caitanyazakti kathaMcit nitya hai, kyoMki vaha satarUpa aura akAraNa hai, jaise ki pRthivI Adi bhuutsaamaany|' isa anumAnameM sadakAraNatva hetu vyabhicArAdi doSoMse rahita hone ke kAraNa samIcIna hai aura isaliye caitanyazaktiko anAdi-ananta athavA kathaJcit nitya siddha karane meM samartha hai| ___yadi yaha kahA jAya ki piSTodakAdi madyAMgoMse abhivyakta honevAlI madazakti pahalese satarUpa hote hue bhI nitya nahIM mAnI jAtI aura isaliye usa sat tathA akAraNarUpa madazaktike sAtha hetukA virodha hai, to yaha kahanA ThIka nahIM; kyoMki vaha madazakti bhI kathaJcinnitya hai aura usakA kAraNa yaha hai ki cetanadravya ke ho madazaktikA svabhAvapanA hai, sarvathA acetanadravyoMmeM madazaktikA honA asambhava hai; isIse dravyamana tathA dravyendriyoMke, jo ki acetana haiM, madazakti nahIM bana sakatI-bhAvamana aura bhAvendriyoMke hI. jo ki cetanAtmaka haiM. madazaktikI sambhAvanA hai| yadi acetanadravya bhI madazaktiko prApta hove to madyake bhAjanoM athavA zarAba kI botaloMko bhI mada arthAt nazA honA cAhiye; aura unakI bhI ceSTA zarAbiyoM jaisI honI cAhiye; parantu aisA nahIM hai| vastuta: cetanadravyameM madazaktikI abhivyaktikA bAhya kAraNa madyAdika aura antaraGga kAraNa mohanIya karmakA udaya hai-mohanIyakarmake udaya binA bAhyameM madyAdikA saMyoga hote hue bhI madazaktikI abhivyakti nahIM ho sktii| cunAMce muktAtmAoMmeM donoM kAraNoMkA abhAva honese madazaktikI abhivyakti nahIM bntii| aura isaliye madazaktike dvArA ukta sadakAraNatva hetumeM vyabhicAra doSa ghaTita nahIM ho sakatA , vaha caitanyazaktikA nityatva siddha karane meM samartha hai / caitanyazaktikA nityatva siddha honepara para paralokAdi saba sughaTita hote haiN| jo loga paralokIko nahIM mAnate unheM yaha nahIM kahanA cAhie ki 'pahalese satarUpameM vidyamAna caitanyazakti abhivyakta hotI hai|' yadi yaha kahA jAya ki avidyamAna caitanyazakti abhivyakta hotI hai to yaha pratItike viruddha hai, kyoMki jo sarvathA asat ho aisI kisI bhI cIjako abhivya sarvathA asat ho aisI kisI bhI cIjako abhivyakti nahIM dekhI jaato| aura yadi yaha kahA jAya ki kathaJcita satarUpa tathA kathaMcita asatarUpa zakti hI abhivyakta hotI hai to isase paramatakI syAdvAdakIsiddhi hotI hai, kyoMki syAdvAdiyoM ko usa caitanyazaktikI kAyAkAra-pariNata-pudgaloMke dvArA abhivyakti abhISTa hai jo dravyadRSTise satrUpa hote hue bhI paryAyadRSTi se asat banI huI hai| aura isaliye sarvathA caitanya kI abhivyakti pramANa-bAdhita hai, jo usakA jaise taise vaMcaka vacanoMdvArA pratipAdana karate haiM una cArvAkoMke dvArA sukumArabuddhi manuSya niHsandeha ThagAye jAte haiN| ___ isake sivAya jina cArvAkoMne caitanyazaktiko bhUtasamAgamakA kArya mAnA hai unake yahAM sarve caitananda zaktiyoM meM avizeSakA prasaGga upasthita hotA hai-koI prakArakA vizeSa na rahanese pratyeka prANImeM buddhi AdikAta vizeSa (bheda) nahIM bntaa| aura vizeSa pAyA jAtA hai ata: unako ukta mAnyatA mithyA hai| isI bAtakoM agalI kArikAmeM vyakta karate hue prAcArya mahodaya kahate haiM For Personal & Private Use Only Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta . varSe hai dRSTe'viziSTe jananAdi-hetau viziSTatA kA pratisattvameSAm / svabhAvataH kiM na parasya siddhiratAvakAnAmapi hA! prapAtaH // 36 // _ 'jaba jananAdi hetu-caitanyakI utpatti tathA abhivyaktikA kAraNa pRthivI Adi bhUtoMkA samudAya aviziSTa dekhA jAtA hai- usameM koI vizeSatA nahIM pAI jAtI aura daivamRSTi (bhAgyanirmANAdi)ko asvIkAra kiyA jAtA hai- taba ina (cArvAkoM) ke prANi prANike prati kyA vizeSatA bana sakatI hai ? - kAraNameM viziSTatAke na honese bhUtasamAgamakI aura najjanya athavA tadabhivyakta caitanyakI koI bhI viziSTatA nahIM bana sakatI; taba isa dRzyamAna buddhayAdi caitanyake vizeSako kisa AdhArapara siddha kiyA jAyagA ? koI bhI AdhAra usake liye nahIM bntaa|' _ (isapara) yadi usa viziSTatAkI siddhi svabhAvase hI mAnI jAya to phira cAroM bhUtoMse bhinna pA~caveM AtmatatvakI siddhi svabhAvase kyoM nahIM mAnI jAya ?- usameM kyA bAdhA AtI hai aura ise na mAna kara 'bhUtoMkA kArya caitanya' mAnanese kyA natIjA, jo kisI taraha bhI siddha nahIM ho sakatA ? kyoMki yadi kAyAkAra-pariNata bhUtoMkA kArya honese caitanyakI svabhAvase siddhi hai to yaha prazna paidA hotA hai ki pRthvI zrAdi bhUta usa caitanyake upAdAna kAraNa haiM yA sahakArI kAraNa ? yadi unheM upAdAna kAraNa mAnA jAya to caitanyake bhUtAnvita honekA prasaMga AtA hai-arthAt jisa prakAra suNa ke upAdAna honepara mukaTa, kuMDalAdika paryAyoM meM suvarNakA anvaya (vaMza)calatA hai tathA pRthvI Adike upAdAna honepara zarIrameM calatA hai usI prakAra bhUtacatuSTayake upAdAna honepara caitanyameM bhUtacatuSTayakA anvaya calanA cAhie- una bhUtoMkA lakSaNa usameM pAyA jAnA caahiye| kyoMki upAdAna dravya vahI kahalAtA hai jo tyaktA'tyakta-AtmarUpa ho, pUrvA'pUrvake sAtha vartamAna ho aura trikAlavartI jisakA viSaya ho / parantu bhUtasamudAya aisA nahIM dekhA jAtA ki jo apane pahale acetanAkArako tyAga karake cetanAkArako grahaNa karatA huA bhUtoMke dhAraNaIraNa-drava-uSNasAlakSaNa svabhAvase anvita (yukta) ho| kyoMki caitanya dhAraNAdi bhUtasvabhAvase rahita jAnane meM AtA hai aura koI bhI padArtha atyanta vijAtIya kArya karatA huA pratIta nahIM hotaa| bhUtoMkA dhAraNAdi-svabhAva aura caitanya (jIva)kA jJAna-darzanopayoga-lakSaNa donoM eka dUsarese atyanta vilakSaNa evaM vijAtIya haiN| ata: acetanAtmaka bhUtacatuSTaya atyanta vijAtIya caitanyakA upAdAna kAraNa nahIM bana sakatA donoMmeM upAdAnopAdeyabhAva saMbhava nhiiN| aura yadi bhUtacatuSTayako caitanyakI utpattimeM sahakArI kAraNa mAnA jAya to phira upAdAna kAraNa koI aura batalAnA hogA kyoMki binA upAdAnake koI bhI kArya saMbhava nhiiN| jaba dUsarA koI upAdAna kAraNa nahIM aura upAdAna tathA sahakArI kAraNase bhinna tIsarA bhI koI kAraNa aisA nahIM jisase bhUtacatuSTayako caitanyakA janaka svIkAra kiyA jA sake, taba caitanyakI svabhAvase hI bhUtavizeSakI taraha tattvAntarake rUpameM siddhi hotI hai| isa tatvAntara-siddhiko na mAnanevAle jo atAvaka haiM- daraunamohake udayase pAkulita citta hue Apa vIra jinendrake matase bAhya haiM- una (jIvikAmAtra tantravicArakoM)kA bhI hAya ! yaha kaisA prapatana huA hai, jo unheM saMsAra samudrake AvatameM girAne vAlA hai !!' svacchandavRtejegataH svabhAvAduccairanAcAra-patheSvadoSam / nighaSya dIkSAsamamuktimAnAstvadRSTi-bAhyA bata vibhramante // 37 // * 1 "tyaktA tyaktAtmarUpa ya pUrvA'pUrveNa vartate / kAlatraye'pi tadravyamupAdAna mati smRtam // " For Personal & Private Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] samantabhadra bhAratIke kucha namUne 46 'svabhAvase hI jagatakI svacchanda-vRtti--yatheccha pravRtti-hai isaliye jagaptake U~ce darjeke anAcAramArgomeM-hiMsA. jhUTha, corI, kuzIla (abrahma) aura parigraha nAmake pA~ca mahApApoM meM bhI koI doSa nahIM, aisI ghoSaNA karake- unake anuSThAna jaisI sadoSa pravRttiko nirdoSa batalAkara- jo loga dIkSAke samakAla hI muktiko mAnakara abhimAnI ho rahe haiM -sahajagrAhya hRdayameM mantravizeSAropaNa ke samaya hI mukti ho jAne (muktikA sarTiphikeTa mila jAne)kA jinheM abhimAna hai-athavA dIkSAkA nirAsa jaise bane vaise (dIkSAnuSThAnakA nivAraNa karanekeliye) muktiko jo (mImAMsaka) amAnya kara rahe haiM aura mAMsabhakSaNa, madirApAna tathA maithunasevana jaise anAcArake mArgoM ke viSayameM svabhAvase hI jagatakI svacchanda pravRttiko hetu batAkara yaha ghoSaNA kara rahe haiM ki usameM koI doSa nahIM hai + ve saba (he vIra jina !) ApakI dRSTise-bandha, mokSa aura tatkAraNa-nizcaya ke nibandhanasvarUpa Apake syAdvAdadarzanase-bAhya haiM aura (sarvathA ekAntavAdI honese) kevala vibhrama meM par3e hue haiM- tattvake nizcayako prApta nahIM hote- yaha bar3e hI kheda athavA kaSTakA viSaya hai !!' vyAkhyA- isa kArikA meM 'dIkSAsamamuktimAnAH' pada do arthoM meM prayukta huA hai / eka arthameM una mAntrikoM (mantravAdiyoM) kA grahaNa kiyA gayA hai jo mantra-dIkSAke samakAla hI apaneko mukta huA samajha kara abhimAnI bane rahate haiM, apanI dIkSAko yama-niyama rahitA hote hue bhI anAcArako kSayakAriNI samarthadIkSA mAnate haiM aura isa lie bar3ese bar3A anAcAra-hiMsAdika ghora pApa-karate hae bhI usameM koI doSa nahIM dekhate-kahate haiM 'svabhAvase hI yatheccha pravRtti hone ke kAraNa bar3ese bar3e anAcArake mAga bhI doSake kAraNa nahIM hote aura isaliye unheM unakA AcaraNa karate hue bhI prasiddha jIvanmuktikI taraha koI doSa nahIM lgtaa|' dasare arthameM una mImAMsakoMkA grahaNa kiyA gayA hai jo karmoM ke kSayase utpanna anantajJAnAdirUpa muktikA honA nahIM mAnate. yama-niyamAdirUpa dIkSA bhI nahIM mAnate aura svabhAvase hI jagatake bhUtoM (prANiyoM) kI svacchanda-pravRtti batalAkara mAMsabhakSaNa, madirApAna aura yatheccha maithuna sevana-jaise anAcAroMmeM koI doSa nahIM dekhte| sAtha hI veda-vihita pazuvadhAdi Uce darje ke anAcAra mArgoMko bhI nirdoSa batalAte haiM, jabaki veda-bAhya brahmahatyAdiko nirdoSa na batalAkara sadoSa hI ghoSita karate haiN| aise saba loga vIra-jinendra kI dRSTi athavA unake batalAye hue sanmArgase bAhya haiM. Thoka tattvaka nizcayako prApta na honeke kAraNa sadoSako nirdoSa mAnakara vibhramameM par3e hue haiM aura isIliye AcArya mahodayane unakI ina dUSita pravRttiyoMpara kheda vyakta kiyA hai aura sAtha ho yaha sUcita kiyA hai ki hiMsAdika mahA anAcAroMke jo mAge haiM ve saba sadoSa haiM - unheM nirdoSa siddha nahIM kiyA jA sakatA, cAhe ve vedAdi kisI bhI Agamavihita hoM yA anAgamavihita hoN| + 1 "na mAMsabhakSaNe doSo na madye na ca maithune / " sadvicAra maNiyAM 1 jo apaneko jAnatA hai vaha sabako jaantaa| jo apaneko nahIM jAnatA vaha sabako nahIM jaantaa| -kunda kunda . 2 hamArI icchAe~ jitanI kama hoM, utane hI hama devatAoMke samAna haiN| -sukarAta 3 yaha bhI ho sakatA hai ki garIbI puNyakA phala ho aura amIro pApakA / - -ma0 gAMdhI 4 kuzAgrabuddhi mahAna kAryoko prArambha karatI hai; para parizrama unheM pUrA karatA hai| -emarsana For Personal & Private Use Only Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMjaya velaTThiputta aura syAdvAda ( lekhaka - nyAyAcArya paNDita darabArIlAla jaina, koThiyA) darzana syAdvAda siddhAntako kitane hI jaina vidvAna ThIka tarahase samajhane kA prayatna nahIM karate aura dharmakIrtti evaM zaGkarAcAya~kI taraha usake bAremeM bhrAnta ullekha athavA kathana kara jAte haiM, yaha bar3e hI khedakA viSaya hai| kAzI hindUvizvavidyAlaya meM saMskRta - pAlI vibhAga ke prophesara paM0 baladeva upAdhyAya ema0 e0 sAhityAcAryane san 1646 meM 'bauddha - darzana' nAmakA eka grantha hindImeM likhakara prakA zita kiyA hai, jisapara unheM ikkIsasau rupayekA DAlamiyAM puraskAra bhI milA hai| isameM unhoMne, buddha samakAlIna mata- pravartakoMke matoMko dete hue, saMjaya velaTThaputta anizcitatAvAda matako bhI bauddhoMke 'dIghanikAya ' ( hindI a0 pR0 22) pranthase upasthita kiyA hai aura antameM yaha niSkarSa nikAlA hai ki "yaha anekAntavAda pratIta hotA hai / sambhavataH aise hI AdhArapara mahAvIrakA syAdvAda pratiSThita kiyA gayA thA / " isI prakAra darzana aura hindIke khyAtiprApta bauddha vidvAn rAhula sAMkRtyAyana apane 'darzana-digdarzana' meM likhate haiM + - "Adhunika jaina darzanakA AdhAra 'syAdvAda' hai, jo mAlUma hotA hai saMjaya velaTThiputtake cAra aGgavAle anekAntavAdako (!) lekara use sAta aGgavAlA kiyA gayA hai / saMjayane tatvoM (paraloka, devatA) ke bAremeM kucha bhI nizcayAtmaka rUpase kahane se inkAra karate hue usa inkArako cAra prakAra kahA hai * 1 dekho, bauddhadarzana pR0 40 / + 2 dekho, darzana digdarzana pR0 466-67 / (1) hai ? -- nahIM kaha sakatA / (2) nahIM hai ? - nahIM kaha sakatA / (3) hai bhI nahIM bhI ? -- nahIM kaha sakatA / (4) na hai aura na nahIM hai ? - nahIM kaha sktaa| isakI tulanA kIjie jainoMke sAta prakArake. syAdvAda se - (1) hai ? - ho sakatA hai (syAd asti ) (2) nahIM hai ? - nahIM bhI ho sakatA ( syAnnAsti ) - (3) hai bhI nahIM bhI ? - hai bhI aura nahIM bhI ho sakatA hai (syAdasti ca nAsti ca ) ukta tInoM uttara kyA kahe jA sakate (vaktavya ) haiM ? isakA uttara jaina 'nahIM' meM dete haiM (4) syAd (ho sakatA hai) kyA yaha kahA jA sakatA (vaktavya ) hai ? -- nahIM, syAd a-vaktavya hai / (5) 'syAd asti' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAd asti' avaktavya hai / (6) 'syAd nAsti ' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAd nAsti' avaktavya hai / (7) 'syAd asti ca nAsti ca' kyA yaha vaktavya hai ? nahIM, 'syAd asti ca nAsti ca ' a vaktavya hai| ke pahalevAle tIna vAkyoM (prazna aura uttara donoM) ko donoM milAne se mAlUma hogA ki jainoMne saMjayaaura usake cauthe vAkya "na hai aura na nahIM hai" ko alaga karake apane syAdvAdako chai bhaGgiyA~ banAI haiM, chor3akara 'syAd' bhI avaktavya hai yaha sAtavA~ bhaGga taiyAra kara apanI saptabhaGgI pUrI kI / upalabhya sAmagrI se mAlUma hotA hai, ki saMjaya anekAntavAdakA prayoga paraloka, devatA, karmaphala, For Personal & Private Use Only Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] saJjaya velaTThaputta aura syAdvAda muktapuruSa jaise - parokSa viSayoMpara karatA thA / jaina saMjaya kI yuktiko pratyakSa vastuoMpara lAgU karate haiM / udAharaNArthaM sAmane maujUda ghaTakI sattAke bAremeM yadi jaina darzanase prazna pUchA jAya, to uttara nimna prakAra milegA (1) ghaTa yahAM hai ? - hosakatA hai (syAdasti ) / (2) ghaTa yahAM nahIM hai ? - nahIM bhI ho sakatA hai (syAd nAsti ) / (3) kyA ghaTa yahAM hai bhI aura nahIM bhI hai ? hai bhI aura nahIM bhI ho sakatA hai (syAd asti ca nAsti ca ) / - (4) 'ho sakatA hai' (syAd) kyA yaha kahA jA sakatA hai ? nahIM, 'syAd' yaha a vaktavya hai / (5) ghaTa yahAM 'ho sakatA hai' (syAdasti) kyA yaha kahA jA sakatA hai ? -nahIM, 'ghaTa yahAM ho sakatA hai' yaha nahIM kahA jA sakatA / (6) ghaTa yahAM 'nahIM ho sakatA hai' (syAd nAsti ) kyA yaha kahA jA sakatA hai ? - nahIM, 'ghaTa yahAM nahIM ho sakatA' yaha nahIM kahA jA sakatA / (7) ghaTa yahAM 'ho bhI sakatA hai', nahIM bhI ho sakatA hai', kyA yaha kahA jA sakatA hai ? nahIM, 'ghaTa yahAM ho bhI sakatA hai, nahIM bhI ho sakatA hai' yaha nahIM kahA jA sakatA / isa prakAra eka bhI siddhAnta (vAda ) kI sthApanA na karanA, jo ki saMjayakA vAda thA, usIko saMjaya ke anuyAyiyoM ke lupa ho jAnepara jainoMne apanA liyA, aura usakI caturbhagI nyAyako saptabhaGgImeM pariNata kara diyA / " mAlUma hotA hai ki ina vidvAnoMne jainadarzana ke syAdvAda - siddhAntako niSpakSa hokara samajhanekA prayatna nahIM kiyA aura apanI paramparAse jo jAnakArI unheM milI usI ke AdhAra para unhoMne ukta kathana kiyA hai| acchA hotA, yadi ve kisI jaina vidvAn athavA dArzanika jaina granthase jainadarzanake syAdvAdako samajhakara usapara kucha likhate / hameM Azcarya hai ki darzanoM aura unake itihAsakA apaneko adhikArI vidvAna mAnane .51 vAlA rAhulajI jaisA mahApaNDita jainadarzana aura usake itihAsako chipAkara yaha kaise likha gayA ki " saMjaya ke vAdako hI saMjaya ke anuyAyiyoM ke lupta ho jAne para jainoMne apanA liyaa|" kyA ve yaha mAnate haiM ki jainadharma va jainadarzana aura unake mAnanevAle jaina likhanA asambaddha aura bhrAnta hai| aura yadi mAnate saMjaya ke pahale nahIM the ? yadi nahIM, to unakA ukta haiM, to unakI yaha bar3I bhArI aitihAsika bhUla hai, jise svIkAra karake unheM turanta hI apanI bhUlakA parimArjana karanA caahiye| yaha atra sarva vidita hogayA hai aura prAya: sabhI niSpakSa aitihAsika bhAratIya tathA pAzcAtya vidvAnoMne svIkAra bhI kara liyA hai ki jainadharma va jainadarzana ke pravarttaka bhagavAn mahAvIra hI nahIM the, apitu unase pUrva ho gaye RSabhadeva Adi 23 tIrthaGkara unake pravarttaka haiM, jo vibhinna samayoMmeM hue haiM aura jinameM pahale tIrthaMkara RSabhadeva, 22 veM tIrthaGkara ariSTanemi (kRSNake samakAlIna aura unake cacerebhAI) tathA 23 veM tIrthaGkara pArzvanAtha to aitihAsika mahApuruSa bhI siddha ho cuke haiM / ataH bhagavAna mahAvIrake samakAlIna saMjaya aura usake anuyAyiyoM ke pUrva jainadharma va jainadarzana aura unake mAnanevAle jaina vidyamAna the, aura isaliye unake dvArA saMjayake vAdako apanAne kA rAhulajIkA AkSepa sarvathA nirAdhAra aura asaMgata hai| aisA hI eka bhArI AkSepa apane bauddha granthakAroM kI prazaMsAkI dhuna meM ve samagra bhAratIya vidvAnoMpara bhI kara gaye, jo akSamya hai / ve isI 'darzana digdarzana ' ( pRSTha 468) meM likhate haiM "nAgArjuna, asaMga, vasubandhu diGnAga, dharmakIrti, bhAratake apratima dArzanika isI dhArAmeM paidA hue the| unhIM ke hI ucchiSTa-bhojI pIcheke prAyaH sAre hI dUsare bhAratIya dArzanika dikhalAI par3ate haiM / " rAhulajI jaise kalamazUroMko hareka bAtako aura pratyeka padavAkyAdiko nApa-jokha kara hI kahanA aura likhanA cAhie / aba saJjayakA vAda kyA hai aura jainoMkA syAdvAda For Personal & Private Use Only Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta varSe kyA hai ? tathA ukta vidvAnoMkA ukta kathana kyA saMgata ina padArthoM ke bAre meM usase prazna karatA thA taba vaha evaM abhrAnta hai ? ina bAtoMpara sakSepameM prastuta lekhameM catuSkoTi vikalpadvArA yahI kahatA thA ki 'maiM jAnatA vicAra kiyA jAtA hai| hoU~ to batalAU~ aura isaliye nizcayase kucha bhI saMjaya velaTTiputtakA vAda (mata) nahIM kaha sktaa|' ata: yaha to vilkula spaSTa hai ki / bhagavAna mahAvIra ke samakAlameM aneka mata-pravartaka saMjaya anizcitatAvAdI athavA saMzayavAdI thA aura vidyamAna the| unameM nimna chaha mata-pravartaka bahata usakA mata anizcitatAvAda yA saMzayavAdarUpa thaa| prasiddha aura lokamAnya the rAhalajIne svayaM bhI likhA hai + ki "saMjayakA 1 ajitakeza kambala, 2 makkhali gozAla darzana jisa rUpameM hama taka pahuMcA hai usase to usake 3 pUraNa kAzyapa, 4 prakrudha kAtyAyana, 5 saMjaya vela. darzanakA abhiprAya hai, mAnavako sahajabuddhiko bhramameM TThiputta, aura 6 gautama buddha / DAlA jAye, aura vaha kucha nizcaya na kara bhrAnta dhAra___inameM ajitakeza kambala aura makkhali gozAla NAoMko apratyakSa rUpase puSTa kare / " ... bhautikavAdI, pUraNa kAzyapa aura prakrudha kAtyAyana jainadarzanakA syAdvAda aura anekAntavAdanityatAvAdI, saJjaya velaTriputta anizcitatAvAdI aura gautama buddha kSaNika anAtmavAdI the| ___parantu jainadarzanakA syAdvAda saMjayake ukta ani___prakRtameM hameM saJjayake matako jAnanA hai| ataH zcitatAvAda athavA saMzayavAdase ekadama bhinna aura nirNaya-koTiko liye hue hai / doMnomeM pUrva-pazcima unake matako nIce diyA jAtA hai| 'dIghanikAya' meM unakA mata isa prakAra batalAyA hai athavA 36 ke aMko jaisA antara hai / jahAM saMjayakA ___ "yadi Apa pUche,- 'kyA paraloka hai', to yadi vAha anizcayAtmaka hai vahAM jainadarzanakA syAdvAda nizca maiM samajhatA hoU~ ki paraloka hai to Apako batalAU~ yAtmaka hai| vaha mAnavakI sahaja buddhiko bhramameM nahIM ki paraloka hai| maiM aisA bhI nahI kahatA vaisA bhI DAlatA. balki usameM AbhAsita athavA upasthita nahIM kahatA, dUsarI tarahase bhI nahIM khtaa| maiM yaha virodhoM va sandehoMko dUra kara vastu-tattvakA nirNaya bhI nahIM kahatA ki 'vaha nahIM hai| maiM yaha bhI nahIM karAne meM sakSama hotA hai smaraNa rahe ki samagra (pratyakSa kahatA ki 'vaha nahIM nahIM hai| paraloka nahIM hai, para. aura parokSa) vastu-tattva anekadharmAtmaka hai-usameM loka nahIM nahIM / ' devatA (=aupapAdika prANI) haiN...| aneka (nAnA) anta (dharma-zakti-svabhAva) pAye jAte devatA nahIM haiM, haiM bhI aura nahIM bhI, na haiM aura na haiM aura isaliye use anekAntAtmaka bhI kahA jAtA nahIM haiN|...... acche bure karmaka phala haiM, nahIM haiM. hai| vastutattvakI yaha anekAntAtmakatA nisargata: hai, haiM bhI aura nahIM bhI, na haiM aura na nahIM hai| tathA aprAkRtika nhiiN| yahI vastumeM aneka dhokA gata (=muktapuruSa) marane ke bAda hote haiM, nahIM hote svIkAra va pratipAdana jainoMkA anekAntavAda hai| haiM ......? -yadi mujhase aisA paLe, to maiM yadi saMjayake vAdako, jo anizcitatAvAda athavA saMzayaaisA samajhatA hoU~.... to aisA Apako kii| maiM vAdake nAmase ullikhita hotA hai, anekAntavAda aisA bhI nahIM kahatA, vaisA bhI nahIM khtaa......|, kahanA athavA batalAnA kisI taraha bhI ucita evaM ___yaha bauddhoMdvArA ullekhita saMjayakA mata hai / isameM saGgata nahIM hai, kyoMki saMjayake bAda meM eka bhI siddhAMta saGgata nahIM hai, kyA pAThaka dekheMge ki saMjaya paraloka, devatA, karmaphala kI sthApanA nahIM hai; jaisAki usake uparokta mata-pradaaura muktapuruSa ina atIndriya padArthoM ke jAnane meM rzana aura rAhulajIke pUrvokta kathanase spaSTa hai| kintu asamartha thA aura isaliye unake astitvAdike bAre. anekAntavAda meM astitvAdi sabhI dharmokI sthApanA meM vaha koI nizcaya nahIM kara skaa| jaba bhI koI + 1 dekho, 'darzana-digdarzana' pR0 462 For Personal & Private Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] saMjaya velaTTiputta aura syAdvAda aura nizcaya hai| jisa jima apekSAse ve dhamai usameM anya zabda nahIM, jisakA artha hai kathazcit . kizcit, vyavasthita evaM nizcita haiM una sabakA nirUpaka syA- kisI apekSA, koI ekadRSTi, koI eka dharmako vivakSA. dvAda hai| anekAntavAda vyavasthApya hai to syAdvAda koI eka ora / aura 'vAda' zabdakA artha hai mAnyatA usakA vyavasthApaka hai| dUsare zabdoM meM anekAntavAda athavA kathana / jo syAt (kathaJcit) kA kathana vastu (vAcya-prameya) rUpa hai aura syAdvAda nirNAyaka karanevAlA athavA 'syAt' ko lekara pratipAdana karanevAcaka-tattvarUpa hai| vAstava meM anekAntAtmaka vastu- vAlA hai vaha syAdvAda hai| arthAt jo sarvathA ekAtattvako ThIkaThIka samajhane-samajhAne, pratipAdana karane. ntakA tyAgakara apekSAse ghastusvarUpakA vidhAna karatA karAne ke liye hI syAdvAdakA AviSkAra kiyA gayA hai vaha syAdvAda hai| kathaJcidvAda, apekSAvAda Adi hai, jisake prarUpaka jainoMke sabhI (24) tIrthaMkara haiN| isIke dUsare nAma haiM-ina nAmoMse bhI usIkA bodha antima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIrako usakA prarUpaNa hotA hai| jaina tArkikaziromaNi svAmI samantabhadrane uttarAdhikArake rUpa meM 23 veM tIrthakara bhagavAna pAzva- AptamImAMsA aura svayambhUstotrameM yahI kahA hainAthase tathA bhagavAna pAzvanAthako kRSNa ke samakAlIna syAdvAdaH srvthaikaanttyaagaatkivRttcidvidhiH| 22 veM tIrthakara ariSTanemise milA thaa| isa taraha - saptabhaGganayApekSo heyAdeyavizeSakaH // 104 / / pUrva pUrva tIrthakara se agrima tIrthakarako paramparayA -AptamImAMsA syAdvAdakA prarUpaNa prApta huA thaa| isa yugake prathama sadekanityavaktavyAstadvipakSAzca ye nyaaH| tIrthaMkara RSabhadeva haiM jo isa yugake zrAdya syAdvAda. sarvatheti praduSyanti puSyanti syAditIhite // prarUpaka haiN| mahAn jaina tArkika samantabhadra + aura sarvathAniyamatyAgI ythaadRssttmpeksskH| akalaGkadeva jaise prakhyAta jainAcAryoMne sabhI tIrthaMkaroM syAcchabdastAvake nyAye nAnyeSAmAtmavidviSAm // ko spaSTataH syAdvAdI-syAdvAdapratipAdaka batalAyA hai -svayambhUstotra aura usa rUpase unakA guNa-kIrtana kiyA hai| jainoMkI ata: 'syAt' zabdako saMzayArthaka, bhramAthaka athavA yaha atyanta prAmANika mAnyatA hai ki unake hara eka anizcayAtmaka nahIM samajhanA caahiye| vaha avivatIrthakarakA upadeza 'syAdvAdAmRtagarbha hotA hai aura ve kSita dharmokI gauNatA aura vivakSita dharmakI pradhAnatA. 'syAdvAdapuNyodadhi' hote haiN| ata: kevala bhagavAna ko sUcita karatA huA vivakSita ho rahe dharmakA vidhAna mahAvIra hI syAdvAdake pratiSThApaka va pratipAdaka nahIM evaM nizcaya karAnevAlA hai| saMjayake anishcittaahaiN| syAdvAda jainadharmakA maulika siddhAnta hai aura vAdakI taraha vaha anirNIti athavA vastutattvakI vaha bhagavAna mahAvIrake pUrvavartI aitihAsika evaM sarvathA avAcyatAko ghoSaNA nahIM krtaa| usake prAgaitihAsika kAlase samAgata hai| ... dvArA jaisA pratipAdana hotA hai vaha samantabhadrake zabdoM meM sthAdvAdakA artha aura prayoga nimna prakAra hai'syAdvAda' pada syAt aura vAda ina do zabdoMse kathaJcitte sadeveSTaM kathaJcidasadeva tat / banA hai / 'syAt' avyaya nipAtazabda hai, kriyA athavA tathobhayamavAcyaM ca nayayogAnna savathA / / 14 / / sadeva sarva ko necchet svarUpAdicatuSTayAt / + 'bandhazcamokSazca tayozca hetU baddhazca muktazca phalaM ca muktH| asadeva viparyAsAnna cenna vyavatiSThate / / 1 / / syAdvAdino nAtha tavaiva yukta naikAntadRSTa tvamato'si kramAptidvayAd dvaitaM, sahAvAcyamazaktitaH / zAstA ||14 // " svayaMbhUstotragata zaMbhava jinastotra / avaktavyottarAH zeSAstrayo bhaGgAH svahetutaH / / 16 / / +2 "dharmatIrthakarebhyo'stu syAdvAdibhyo namo namaH / arthAt jainadarzanameM samagra vastutattva kathaJcit vRSabhAdimahAvIrAntebhya: svAtmopalabdhaye // 1 // " laghIyastraya sat hI hai, kathaMcit asat hI hai tathA kathaMcit ubhaya For Personal & Private Use Only Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 hai aura kathaMcita zravAcya hI hai, so yaha saba nayavivakSAse hai, sarvathA nahIM / svarUpAdi (svadravya, svakSetra, svakAla, svabhAva ina) cArase use kauna sat hI nahIM mAnegA aura pararUpAdi ( paradravya, para kSetra, parakAla, parabhAva ina) cArase kauna sahI nahIM mAnegA / yadi isa taraha use svIkAra na kiyA jAya to usakI vyavasthA nahIM ho sakatI / kramase arpita donoM (sat aura asat ) kI apekSAse vaha kathaMcit ubhaya hI hai, eka sAtha donoM (sat aura asat) ko kaha na sakanese avAcya hI hai| isI prakAra zravaktavya ke bAdake anya tIna bhaGga (sadavAcya, asada vAcya, aura sadasadavAcya ) bhI apanI vivakSAoM se samajha lenA cAhie / yahI jainadarzanakA saptabhaGgI nyAya hai jo virodhIvirodhI dharmayugalako lekara prayukta kiyA jAtA hai aura tattat apekSAoM se vastu- dharmokA nirUpaNa karatA hai / syAdvAda eka vijayI yoddhA hai aura saptabhaGgInyAya usakA astra-zastrAdi vijaya sAdhana hai / athavA yoM kahie ki vaha eka svata: siddha nyAyAdhIza hai aura saptabhaMgI usake nirNayakA kae sAdhana hai / jainadazanake ina syAdvAda samabhaGgInyAya, anekAntavAda AdikA vistRta aura prAmANika vivecana prAptamImAMsA, svayambhUstotra, yuktyanuzAsana, sanmatisUtra, aSTazatI, aSTasahasrI, anekAntajaya patAkA, syAdvAdamaJjarI Adi jaina dArzanika granthoM meM samupalabdha hai / anekAnta Upara rAhulajIne saMjayakI caturbhaGgI isa prakAra batalAI hai - (1) hai ? - nahIM kaha sakatA / (2) nahIM hai ? - nahIM kaha sakatA / [ varSa 6 sakatA' javAba diyA hai aura isaliye use anizcitatAvAdI kahA gayA hai / (3) hai bhI nahIM bhI ? -- nahIM kaha sktaa| (4) na hai aura na nahIM hai ? - nahIM kaha sakatA / saMjayane sabhI parokSa vastuoMke bAremeM 'nahIM kaha jainoMkI jo saptabhaGgI hai vaha isa prakAra hai - (1) vastu hai ? - kathaJcit (apanI dravyAdi cAra apekSAoM se) vastu hai hI -- syAdastyeva ghaTAdi vastu / (2) vastu nahIM hai ? kathaJcit (paradravyAdi cAra apekSAoMse) vastu nahIM hI hai - syAnnAstyeva ghaTa vastu / (7) vastu 'hai - nahIM - avaktavya hai' ? - kathaJcit syAdvAda meM antara-- saMjaya ke anizcitatAvAda aura jainadarzana ke kramase arpita eka para dravyadise aura eka sAtha arpita paradravyAdikI apekSAse kahI na jA sakanese) vastu 'hai nahIM aura avaktavya hI hai' - syAdasti nAstyavaktavyameva ghaTAdi vastu / jainoMkI isa saptabhaGgImeM pahalA, dUsarA aura cauthA ye tIna bhaGga to maulika haiM aura tIsarA, pA~cavA~, aura chaThA dvisaMyogI tathA sAtavA~ trisaMyogI bhaGga haiM aura isa taraha anya cAra bhaGga mUlabhUta tIna bhaGgoM ke saMyogaja bhaGga haiM / jaise namaka, mirce aura khaTAI ina tIna saMyogaja svAda cAra hI bana sakate haiM (3) vastu hai, nahIM (ubhaya) hai ? -kathaJcit (kramase arpita donoM - svadravyAdi aura paradravyAda cAra apekSAoM se) vastu hai, nahIM (ubhaya) hI haisyAdasti nAstyeva ghaTAdi vastu / (4) vastu avaktavya hai ? - kathaJcit (eka sAtha vivakSita svadravyAdi aura paradravyAdi donoM apekSAoMse kahI na jA sakanese) vaH tu avaktavya hI haisyAdavaktavyameva ghaTAdi vastu / (5) vastu 'hai - - avaktavya hai' ?- kathaJcit (svadravyAdise aura eka sAtha vivakSita donoM sva-paradravyAdikI apekSAoMse kahIM na jA sakanese) vastu 'hai - avaktavya hI hai' - syAdastya vaktavyameva ghaTAdi vastu | (6) vastu 'nahIM - avaktavya hai' ? - kathaJcit (paradravyAdi se aura eka sAtha vivakSita donoM sva-para dravyAdikI apekSA se kahI na jA sakane se) vastu 'nahIM - ava ktavya hI hai' - syAnnAstya vaktavyameva ghaTAdi vastu / For Personal & Private Use Only Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2 ] saMjaya velaTThiputta aura syAdvAda namaka-mirca, namaka-khaTAI, mirca-khaTAI aura namaka- (4) devadatta avaktavya hai- eka sAtha pitA-putrA. mirca-khaTAI-inase jyAdA yA kama nhiiN| ina saMyogI di donoM apekSAoMse kahA na jA sakanese- 'syAt cAra svAdoMmeM mUla tIna svAdoMko aura milA denese devadattaH zravaktavyaH / kula svAda sAta hI banate haiN| yahI saptabhaGgoMkI bAta (5) devadatta pitA 'hai- avaktavya hai'- apane hai| vastumeM yoM to anantadharma haiM. parantu pratyeka dharmako putrakI apekSA tathA eka sAtha pitA-putrAdi donoM lekara vidhi-niSedhakI apekSAse sAta hI dharma vyava- apekSAoMse kahA na jA sakanese- 'syAt devadattaH sthita haiM-sasvadharma, asatvadharma, satvAsatvobhaya, pitA astyavaktavyaH / avaktavyatva, satvAvaktavyatva, asatvAvaktavyatva aura (6) devadatta 'pitA nahIM hai-avaktavya hai'-apane satvAsatvAvaktavyatva / ina sAtase na kama haiM aura na pitA-mAmA AdikI apekSA aura eka sAtha pitA jyaadaa| ata eva zaGkAkAroMko sAta hI prakArake putrAdi donoM apekSAoMse kahA na jA sakanesesandeha, sAta hI prakArakI jijJAsAe~, sAta hI prakArake ___ 'syAt devadatta nAstyavaktavya: / prazna hote haiM aura isaliye unake uttara vAkya sAta hI (7) 'devadatta pitA' hai aura nahIM hai tathA ava namana yA saptabhaDIke nAmase kahA ktavya hai'- kramase vivakSita pitA-putrAdi donoMkI jAtA hai| isa taraha jainoMkI saptabhaGgI upapattipUrNa apekSAse aura eka sAtha vivakSita pitA-putrAdi donoM DhaGgase suvyavasthita aura sunizcita hai| para saMjayakI apekSAoMse kahA na jA sakanese- 'syAt devadattaH uparyukta caturbhaGgImeM koI bhI upapatti nahIM hai| usane pitA asti nAsti caavktvyH| cAroM praznoMkA javAba nahIM kaha sakatA' meM hI diyA hai yaha dhyAna rahe ki jainadarzanameM pratyeka vAkyameM aura jisakA koI bhI hetu upasthita nahIM kiyA, aura usake dvArA pratipAdya dharmakA nizcaya karAne ke liye isaliye vaha unake viSaya meM anizcita hai| 'eva' kArakA vidhAna abhihita hai jisakA prayoga rAhulajIne jo Upara jainoMkI saptamaGgI dikhAI hai vaha nayavizAradoMke liye yatheccha hai-ve kareM cAhe na kreN| bhramapUrNa hai| hama pahale kaha Aye haiM ki jainadarzanameM na karane para bhI usakA adhyavasAya ve kara lete haiM / 'syAdvAda' ke antargata 'syAt' zabdakA artha ho sakatA rAhulajI jaba 'syAt' zabda ke mUlAthake samajhanemeM hI. hai' aisA sandeha athavA bhramarUpa nahIM hai usakA to bhArI bhUla karagaye taba syAdvAdako bhaMgiyoMke mela-jola kathaJcit (kisI eka apekSAse) artha hai jo nirNayarUpa karane meM bhUleM kara hI sakate the aura usIkA pariNAma hai| udAharaNArtha devadattako lIjiye, vaha pitA-putrAdi hai ki jainadarzanake saptabhaMgoMkA pradarzana unho aneka dhamarUpa hai| yadi jainadarzanase yaha prazna kiyA taraha nahIM kiyaa| hameM AzA hai ki ve tathA syAdvAdajAya ki kyA devadatta pitA hai ? to jainadarzana syAdvAda ke sambandhameM bhrAnta anya vidvAna bhI jainadarzanake dvArA nimna prakAra uttara degA - syAdvAda aura saptabhaMgIko ThIka tarahase hI samajhane (1) devadatta pitA hai-apane putrakI apekSAse- aura ullekha karanekA prayatna kreNge| 'syAt devadattaH pitA asti| ___ yadi saMjayake darzana aura caturbhagIko hI jaina (2) devadatta pitA nahIM hai-apane pitA-mAmA darzanameM apanAyA gayA hotA to jainadArzanika usake AdikI apekSAse-kyoMki unakI apekSAse to vaha darzanakA kadApi Alocana na karate / aSTazatI aura putra, bhAnajA Adi hai-'syAt devadatta: pitA naasti| aSTasahasrImeM akalaMkadeva tathA vidyAnandane isa (3) devadatta pitA hai aura nahIM hai- apane putra- darzanakI jaisI kucha kar3I AlocanA karake usameM doSoMkI apekSA aura apane pitA-mAmA AdikI apekSA kA pradarzana kiyA hai vaha dekhate hI banatA hai| yathAse-'syAt devadattaH pitA asti ca nAsti c| 'tarhayastIti na bhaNAmi, nAstIti ca na bhaNAmi. For Personal & Private Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 anekAnta - . . / varSa yadapi ca bhaNAmi tadapi na bhaNAmIti darzanamastviti apane syAdvAdasiddhAnta, anekAntasiddhAnta, saptabhaGgI kazcit , sopi pApIyAn / tathA hi sadbhAvetarAbhyA siddhAnta saMjayase bahutapahalese pracalita haiM jaise usake manabhilApe vastunaH, kevalaM mUkatvaM jagata: syAt, ahiMsA-siddhAnta, aparigraha siddhAnta, karma siddhAnta vidhipratiSedhavyavahArAyogAt / na hi sarvAtmanAna- Adi siddhAnta pracalita haiM aura jinakeAdyapravartaka vabhAvaM bddhirdhyvsyti| na cAnadhyavaseyaM isa yagake tIrthaMkara RSabhadeva haiM aura aMtima mahAvIra pramitaM nAma, gRhItasyApi tAdRzasyAgRhItakalpatvAt / haiN| vizvAsahai ukta vidvAn apanI jainadarzana va syAmUrchAcaitanyavaditi / "- aSTasa0 pR0 126 / dvAdake bAremeM huI bhrAntiyoMkA parimArjana kareMge aura ___ isase yaha sApha hai ki saMjayakI sadoSa caturbhagI usakI ghoSaNA kara deNge| aura darzanako jainadarzanane nahIM apnaayaa| usake 21 pharavarI 1648] vIrasevA mandira, sarasAvA ratnakaraNDake kartRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya [sampAdakIya ] ( gatakiraNase Age) (1) ratkakaraNDako prAptamImAMsAkAra svAmI sama- prophesara sAhabane AptamImAMsAkArake dvArA abhi. ntabhadrako kRti na batalAne meM prophesara sAhabakI jo mata doSake svarUpakA koI spaSTa ullekha nahIM kiyAsabase bar3I dalIla hai vaha yaha hai ki 'ratnakaraNDake apane abhiprAyAnusAra usakA kevala kucha saMketa hI 'kSutpipAsA' nAmaka payameM doSakA jo svarUpa sama- kiyA hai| usakA pradhAna kAraNa yaha mAlUma hotA hai mAyA gayA hai vaha AptamImAMsa.kArake abhiprAyAnusAra ki mUla AptamImAMsAmeM kahIM bhI doSakA koI svarUpa ho hI nahIM sakatA-arthAt prAptamImAMsAkArakA doSa diyA huA nahIM hai| 'doSa' zabdakA prayoga kula pAMca ke svarUpa-viSaya meM jo abhimata hai vaha ratnakaraNDake kArikAoM naM046 56, 62, 80 meM huA hai jinaukta padyameM varNita doSa-svarUpake sAtha mela nahIM khAtA- meMse pichalI tIna kArikAoMmeM buddhayasaMcaradoSa, vRttiviruddha par3atA hai, aura isaliye donoM grantha eka hI doSa aura pratijJA tathA hetudoSakA kramazaH ullekha hai, AcAryakI kRti nahIM ho skte| isa dalIlako AptadoSase sambandha rakhanevAlI kevala 4thI tathA 6ThI tAthe karaneke liye sabase pahale yaha mAluma honekI kArikA hI hai| aura ve donoM hI 'doSa'ke svarUpa jarUrata hai ki AptamImAMsAkArakA doSake svarUpa kathanase rikta haiN| aura isaliye doSakA abhimata viSayameM kyA abhimata athavA abhiprAya hai aura use svarUpa jAnane ke liye AptamImAMsAkI TokAoM tathA prophesara sAhabane kahAMse avagata kiyA hai ?-mUla prAptamImAMsAkArakI dUsarI kRtiyoMkA Azraya lenA AptamImAMsAparase ? AptamImAMsAkI TIkAoMparase ? hogaa| sAtha hI granthake sandarbha athavA pUrvApara athavA AptamImAMsAkArake dUsare granthoMparase ? aura kathana sambandhako bhI dekhanA hogaa| usake bAda yaha dekhanA hogA ki ratnakaraNDake 'kSutpi. TIkAoMkA vicArapAsA' nAmaka padyake sAtha mela khAtA athavA saGgata prophesara sAhabane granthasandarbhake sAtha TokAoMkA baiThatA hai yA ki nhiiN| Azraya lete hue, aSTasahasrITIkAke AdhArapara, jisa For Personal & Private Use Only Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] ratnakaraNDake ketRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya meM akalaGkadevakI aSTazatI TIkA bhI zAmila hai, yaha hai| ghAtiyA karmake kSaya ho jAnepara ina donoMkI pratipAdita kiyA hai ki 'doSAvaraNayorhAniH' isa sambhAvanA bhI naSTa hojAtI hai| isa taraha ghAtiyA karmoMcaturtha-kArikA-gata vAkya aura 'sa tvamevAsi nirdoSaH' ke kSaya honepara kSutpipAsAdi zeSa chahoM doSoMkA abhAva isa chaThI kArikAgata vAkyameM prayukta 'doSa' zabdakA honA bhI aSTasahasrI-sammata hai, aisA samajhanA abhiprAya una ajJAna tathA rAga-dveSAdika ke vRttiyoM cAhiye / vasunandi-vRttimeM to dUsarI kArikAkA se hai jo jJAnAvaraNAdi ghAtiyA karmoMse utpanna hotI artha dete hue, "kSutpipAsAjarArujA'pamRtyvAdyabhAvaH haiM aura kevalImeM unakA abhAva honepara naSTa ho jAtI ityarthaH" isa vAkyake dvArA kSudhA-pipAsAdike abhAvahaiM + / isa dRSTise ratnakaraNDake ukta chaThe padyameM ko sApha taura para vigrahAdimahodayake antargata kiyA ullekhita bhaya, smaya, rAga, dveSa aura moha ye pA~ca hai, vigrahAdi-mahodayako amAnuSAtizaya likhA hai doSa to Apako asaGgata athavA viruddha mAlUma nahIM tathA atizayako pUrvAvasthAkA atireka batalAyA hai| par3ate; zeSa kSudhA, pipAsA, jarA, AtaGka(roga).janma aura chaThI kArikAmeM prayukta hae 'nirdoSa' zabdake arthameM aura antaka (maraNa) ina chaha doSoMko Apa asaMgata avidyA-rAgAdike sAtha judhAdike abhAvako bhI samajhate haiM- unheM sarvathA asAtAvedanIyAdi aghA- sUcita kiyA hai / yathAHtiyA karmajanya mAnate haiM aura unakA Apta kevalImeM, "nirdoSa avidyArAgAdivirahitaH cudAdiviraabhAva batalAnepara aghAtiyA karmokA satva tathA udaya bartamAna rahane ke kAraNa saiddhAntika kaThinAI mahasUsa / hito vA anantajJAnAdisambandhena ityarthaH / " ho karate haiN| parantu aSTasahasrImeM hI dvitIya kArikAke isa vAkyameM 'anantajJAnAdi sambandhena' pada'kSudA. antargata 'vigrahAdimahodayaH' padakA jo artha divirahita:' padake sAtha apanI khAsa vizeSatA evaM 'zazvannisvedatvAdiH' kiyA hai aura use 'ghAtikSayajaH' mahatva rakhatA hai aura isa bAtako sUcita karatA hai ki batalAyA hai usapara pro0 sAhabane pUrI taurapara dhyAna jaba AtmAmeM anantajJAna, anantadarzana, anantasukha diyA mAlUma nahIM hotaa| 'zazvaniHsvedatvAdiH padameM aura anantavIryakI AvirbhUti hotI hai taba usake una 34 atizayoM tathA 8 prAtihAryoM kA samAveza hai sambandhase kSudhAdi doSoMkA svata: prabhAva ho jAtA hai jo zrIpUjyapAdake 'nityaM ni:svedatvaM' isa bhaktipATha- arthAt unakA abhAva ho jAnA usakA AnuSaGgika gata arhatstotrameM varNita haiN| ina atizayoMmeM arhat- phala hai-usake liye vedanIya karmakA abhAva-jaise svayambhUkI deha-sambandhI jo 10 atizaya haiM unheM kisI dUsare sAdhanake juTane-juTAnekI jarUrata nahIM dukhata hue jarA bhAra rogake liye koI sthAna nahIM rhtii| aura yaha ThIka hI hai| kyoMki mohanIyakarmake rahatA aura bhojana tathA upasargake abhAvarUpa (bhuktyu- sAhacarya athavA sahAyake vinA vedanIyakamai apanA pasargAbhAva:) jo do atizaya haiM unakI upasthitimeM kArya karanemeM usI taraha asamartha hotA hai jisa taraha kSudhA aura pipAsAke liye koI avakAza nahIM miltaa| jJAnAvaraNakarmake kSayopazamase utpanna huA jJAna vIryAzeSa 'janma' kA abhiprAya punarjanmase aura 'maraNa' kA tarAyakarmakA anukUla kSayopazama sAthameM na honese abhiprAya apamRtyu athavA usa maraNase hai jisake ana- apanA kArya karane meM samartha nahIM hotA; athavA cAroM ntara dUsarA bhava (saMsAraparyAya) dhAraNa kiyA jAtA ghAtiyA karmokA abhAva ho jAnepara vedanIyakarma * "doSAstAvadajJAna-rAga-dveSAdaya uktaaH"| kaa"| apanA duHkhotpAdanAdi kArya karanemeM usIprakAra asamartha / (aSTasahasrI kA0 6, pR0 62) hotA hai jisa prakAra ki miTTI aura pAnI Adike + anekAnta varSa7 , ki0 7-8, pR0 62 vinA bIja apanA aMkurotpAdana kArya karane meM * anekAnta varSa 7, ki0 3-4, pR0 31 asamartha hotA hai| mohAdikake abhAvameM vedanIyakI For Personal & Private Use Only Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 sthiti jIvita zarIra-jaisI na rahakara mRta zarIra-jaisI ho jAtI hai, usameM prANa nahIM rahatA athavA jalI rassIke samAna apanA kArya karanekI zakti nahIM rahatI / isa viSaya ke samarthanameM kitane hI zAstrIya pramANa AptasvarUpa, sarvArthasiddhi tattvArthavArtika, lokavArtika, AdipurANa aura jayadhavalA - jaise granthoMpara se paNDita daravArIlAlajIke lekhoMmeM uddhRta kiye gaye haiM jinheM yahAM phirase upasthita karane kI jarUrata mAlUma nahIM hotI / aisI sthitimeM tulipAsA - jaise doSoM ko sarvathA vedanIya-janya nahIM kahA jA sakatA - vedanIyakarma unheM utpanna karane meM sarvathA svatantra nahIM hai / aura koI bhI kArya kisI eka hI kAraNa se utpanna nahIM huA karatA, upAdAna kAraNake sAtha aneka sahakArI kAraNoMkI bhI usake liye jarUrata huA karatI hai, una sabakA saMyoga yadi nahIM milatA to kArya bhI nahIM huA karatA / aura isaliye kevalI meM kSudhAdikA abhAva mAnane para koI bhI saiddhAntika kaThinAI utpanna nahIM hotI / vedanIyakA satva aura udaya vartamAna rahate hue bhI. AtmAmeM anantajJAna-sukha - vIryAdikA sambandha sthApita hone se vedanIya karmakA pudgala paramANu dhAdi doSoMko utpanna karane meM usI taraha asamartha hotA hai jisa taraha ki koI viSadravya, jisakI mAraNa zaktiko mantra tathA auSadhAdike balapara prakSINa kara diyA gayA ho, mAranekA kArya karane meM asamartha hotA hai / niHsatva hue viSadravya ke paramANuoM ko jisa prakAra viSadravyake hI paramANu kahA jAtA hai usI prakAra niHsatva hue vedanIyakamaike paramANuoM ko bhI vedanIyakarma ke ho paramANu kahA jAtA hai, aura isa dRSTise hI Agama meM unake udayAdikakI vyavasthA kI gaI hai| usameM koI prakArakI bAdhA athavA saiddhAntika kaThinAI nahIM hotI - aura isa liye prophesara sAhabakA yaha kahanA ki 'kSudhAdi doSoMkA abhAva mAnane para kevalI meM aghAtiyA karmoM ke bhI nAzakA prasaGga AtA hai" anekAnta * anekAnta varSa 8 kiraNa 4-5 pR0 156-161 * anekAnta varSa 7 kiraNa 7-8 pR0 62 [ varSa 6 usI prakAra yuktisaGgata nahIM hai jisa prakAra ki dhUmake abhAva meM agnikA bhI abhAva batalAnA athavA kisI auSadha prayoga meM viSadravyakI mAraNazaktike prabhAvahIna ho jAnepara viSadravyake paramANuoM kA hI abhAva prati pAdana karanA / pratyuta isake, ghAtiyA karmoMkA abhAva honepara bhI yadi vedanIyakamake udayAdivaza kevalI meM kSudhAdikI vedanAoM ko aura unake nirasanArtha bhojanAdi grahaNakI pravRttiyoMko mAnA jAtA hai to usase kitanI hI durnivAra saiddhAntika kaThinAiyAM evaM bAdhAe~ upasthita hotI haiM, jinameM se do tIna namUne ke taura para isa prakAra haiM: (ka) yadi asAtAvedanIyake udaya vaza kevalI ko bhUkha-pyAsako vedanAe~ satAtI haiM, jo ki saMkleza pariNAmako avinAbhAvinI haiM, to kevalI meM anaMta sukhakA honA bAdhita ThaharatA hai / aura usa duHkhako na saha sakane ke kAraNa jaba bhojana grahaNa kiyA jAtA hai to anantavIrya bhI bAdhita ho jAtA hai--usakA koI mUlya nahIM rahatA - athavA vIryAntarAyakarmakA abhAva usake viruddha par3atA hai / (kha) yadi kSudhAdi vedanAoMke udaya vaza kevalomeM bhojanAdikI icchA utpanna hotI hai to kevalI ke mohakarmakA abhAva huA nahIM kahA jA sakatA; kyoMki icchA mohakA pariNAma / aura mohake sadbhAvameM kevalitva bhI nahIM bntaa| donoM paraspara viruddha haiM / (ga) bhojanAdikI icchA utpanna honepara kevalI meM nitya jJAnopayoga nahIM banatA, aura nityajJAnopayogake na bana sakanepara usakA jJAna chadmasthoM (sarvajJoM) ke samAna kSAyopazamika ThaharatA hai - kSAyika nahIM / aura tatra jJAnAvaraNa tathA usake sAthI darzanAvaraNa nAmake ghAtiyA karmokA prabhAva bhI nahIM banatA / (gha) vedanIyakarma ke udayajanya jo sukha - duHkha hotA hai vaha saba indriyajanya hotA hai aura kevala ke indriyajJAnakI pravRtti rahatI nahIM / yadi kevalI meM kSudhA tRSAdikI vedanAe~ mAnI jAe~gI to indriya* saMkilesAviNAbhAvaNIe bhukkhAe dajjhamANassa (dhavalA ) For Personal & Private Use Only Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] ratnakaraNDa ke kartRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya 56 jJAnako pravRtti hokara kevalajJAnakA virodha upasthita nahIM pAyA jAtA jisase granthakArako dRSTimeM una hogA; kyoMki kevalajJAna aura matijJAnAdika yugapat atizayoMkA kevalI bhagavAnameM honA amAnya samajhA nahIM hote| jaay| granthakAra mahodayane 'mAyAviSvapi dRzyante' (Ga) sudhAdikI pIDAke vaza bhojanAdikI pravRtti tathA 'divyaH satyaH divaukassvapyamti' ina vAkyoM meM yathAkhyAtacAritrakI virodhinI hai| bhojanake samaya prayukta hue 'api' zabdake dvArA isa bAtako spaSTa ghoSita muniko pramatta (chaThA) guNasthAna hotA hai aura kevalI kara diyA hai ki ve ahatkevalImeM una vibhUtiyoM tathA bhagavAna 13 veM guNasthAnavartI hote haiM jisase phira vigrahAdi mahodayarUpa atizayoMkA sadbhAva mAnate haiM chaThemeM lauTanA nahIM bntaa| isase yathAkhyAtacAritra parantu itanese hI ve unheM mahAn (pUjya) nahIM samajhate; ko prApta kevalIbhagavAnake bhojanakA honA unakI cayoM kyoMki ye atizaya anyatra mAyAviyoM (indrajAliyoM) aura padasthake viruddha par3atA hai| tathA rAgAdi-yukta devoMmeM bhI pAye jAte haiM- bhale hI isa taraha kSudhAdikI vedanAe~ aura unakI prati unameM ve vAstavika athavA usa satyarUpameM na hA~ kriyA mAnanepara kevalImeM ghAtiyAkarmokA abhAva hI jisameM ki ve kSINakaSAya arhatkevalImeM pAye jAte haiN| ghaTita nahIM ho sakegA, jo ki eka bahuta bar3I saiddhA- aura isaliye unakI mAnyatAkA AdhAra kevala Agantika bAdhA hogii| isIse sudhAdike abhAvako mAzrita zraddhA hI nahIM hai balki eka dUsarA prabala 'ghAtikamaMkSayaja:' tathA 'anantajJAnAdisambandhajanya' AdhAra vaha guNajJatA athavA parIkSAkI kasauTI hai batalAyA gayA hai, jisake mAnanepara koIbhI saiddhAntika jise lekara unhoMne kitane hI prAptoMkI jAMca kI hai bAdhA nahIM rhtii| aura isaliye TIkAoMparase aura phira usa parIkSAke phalasvarUpa ve vIra jinendra ke sudhAdikA una doSoMke rUpameM nirdiSTa tathA phalita honA prati yaha kahane meM samartha hue haiM ki 'vaha nirdoSa prApta siddha hai jinakA kevalI bhagavAnameM prabhAva hotA hai| Apa hI haiN| (sa tvamevAsi nirdoSaH) / sAtha hI aisI sthitimeM ratnakaraNDake ukta chaThepadyako kSutpipAsAdi 'yuktizAstrAvirodhivAk' isa padake dvArA usa kasauTI doSoMkI dRSTise bhI AptamImAMsAke sAtha asaMgata kobhI vyakta kara diyA hai jisake dvArA unhoMne AptoM athavA viruddha nahIM kahA jA sktaa| ke vItarAgatA aura sarvajJatA jaise asAdhAraNa guNoMkI granthake sandarbhakI jAMca parIkSA kI hai, jinake kAraNa unake vacana yukti aura aba dekhanA yaha hai ki kyA granthakA sandarbha svayaM zAstrase avirodharUpa yathArtha hote haiM, aura Age saMkSepa isake kucha viruddha par3atA hai ? jahAM taka maiMne granthake meM parIkSAkI tafasIla bhI de dI hai| isa parIkSAmeM sandarbhakI jAMca kI hai aura usake pUrvA'para kathana-saMba- jinake Agama-vacana yukti-zAstrase avirodharUpa nahIM mdhako milAyA hai mujhe usameM kahIM bhI aisI koI bAta pAye gaye una sarvathA ekAntavAdiyoMko prApta na mAna nahIM milI jisake AdhArapara kevalImeM kSutpipAsAdi- kara 'AptAbhimAnadagdha' ghoSita kiyA hai| isa taraha ke sadbhAvako svAmI samantabhadrakI mAnyatA kahA jA nirdoSa vacana-praNayanake sAtha sarvajJatA aura vItarAsake / pratyuta isake, granthako prArambhika do kArikAoM- gatA-jaise guNoMko AptakA lakSaNa pratipAdita kiyA meM jina atizayoMkA devAgama-nabhoyAna-cAmarAdi hai| parantu isakA yaha artha nahIM ki AptameM dUsare vibhUtiyoM ke tathA antarbAhya-vigrahAdi-mahodayoMke rUpa- guNa nahIM hote, guNa to bahuta hote haiM kintu ve lakSameM ullekha evaM saMketa kiyA gayA hai aura jinameM NAtmaka athavA ina tIna guNoMkI taraha khAsa taurase ghAtikSaya-janya honese kSutpipAsAdike abhAvakA bhI vyAvartAtmaka nahIM, aura isaliye Aptake lakSaNameM ve * samAveza hai unake viSaya meM eka bhI zabda granthameM aisA bhale hI grAhya na hoM parantu Aptake svarUpa-cintanameM For Personal & Private Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa ] ha unheM nahIM kahA jAsakatA / lakSaNa aura svarUpameM bar3A antara hai- lakSaNa - nirdeza meM jahAM kucha asAdhAraNa guNoMko hI grahaNa kiyA jAtA hai vahAM svarUpake nirdeza athavA cintanameM azeSa guNoMke liye guJjAiza rahatI hai / ataH aSTasahasrIkArane 'vigrahAdimahodaya:' kA jo artha 'zazvannisvedatvAdiH ' kiyA hai aura jisakA vivecana Upara kiyA jA cukA hai usa para TippaNI karate hue pro0 sA0ne jo yaha likhA hai ki " zarIra-sambandhI guNa dharmoMkA prakaTa honA na honA Apta svarUpa cintanameM koI mahatva nahIM rakhate" vaha ThIka nahIM hai / kyoMki svayaM svAmI samantabhadrane apane svayambhUstotrameM aise dUsare kitane hI guNoMkA cintana kiyA hai jinameM zarIra-sambandhI guNa-dharmoM ke sAtha anya atizaya bhI Agaye haiM / aura isase yaha aura bhI spaSTa ho jAtA hai ki svAmI samantabhadra atizayoM ko mAnate the aura unake smaraNa - cintanako * anekAnta varSa 7, kiraNa 7-8, pR0 62 + isa viSayake sUcaka kucha vAkya isa prakAra haiM(ka) zarIrarazmiprasaraH prabhoste bAlArkarazmicchabirAlilepa 28 / yasyAGgalakSmIpariveSabhinnaM tamastamorekhi razmibhinnaM, nanAza bAhyauM' 37 / samantato'GgabhAsAM te pariveSeNa bhUyasA, tamo bAhyamapAkIrNamadhyAtmaM dhyAnatejasA 65 / yasya ca mUrtiH kanakamayIva svasphuradAbhAkRtapariveSA 107 / zazirucizucizuklalohitaM surabhitaraM virajo nijaM vapuH / tava zivamativismayaM yate yadapi ca vAGmanasIyamI hitam 113 / (kha) nabhastalaM pallavayanniva tvaM sahasrapatrAmbujagarbhacAraiH, pAdAmbujaiH pAtitamAradarpo bhUmau prajAnAM vijahartha bhUtyai 26 / prAtihAryavibhavaiH pariSkRto dehato'pi virato bhavAnabhUt 73 / mAnuSIM prakRtimabhyatItavAn devatAsvapi ca devatA yataH 75 / pUjye muhuH prAJjalidevacakram 76 / sarvajJajyotiSodbhUtastAvako mahimodayaH kaM na kuryAH praNamra te satvaM nAtha sacetanam 66 / tava vAgamRtaM zrImatsarvabhASAsvabhAvakaM prINayatyamRtaM yadvatprANino vyApi saMsadi 67 / bhUrapi ramyA pratipadamAsIjjAtavi kozAmbujamRduhAsA 108 / anekAnta 60 (ka) mahatva bhI dete the / aisI hAlata meM zrAptamImAMsA granthake sandarbhakI dRSTise bhI AptameM cutpipAsAdika ke abhAvako viruddha nahIM kahA jA sakatA aura taba ratnakaraNDakA ukta chaThA padya bhI viruddha nahIM tthhrtaa| hAM, prophesara sAhaba ne AptamImAMsAkI 63vIM gAthAko virodha meM upasthita kiyA hai, jo nimna prakAra hai: puNyaM dhruvaM svato duHkhAtpApaM ca sukhato yadi / vItarAgo munirvidvAMstAbhyAM yuJjyAnnimittataH // 63 // isa kArikAke sambandhameM pro0 sA0kA kahanA hai ki 'isameM vItarAga sarvajJa ke duHkhakI vedanA svIkAra kI gaI hai jo ki karma siddhAntakI vyavasthAke anukUla hai; jaba ki ratnakaraNDake ukta chaThe padyameM kSutpipAsAdikakA abhAva batalAkara duHkhakI vedanA asvIkAra kI gaI hai| jisakI saMgati karmasiddhAntakI una vyavasthAoMke sAtha nahIM baiThatI jinake anusAra kevalIke bhI vedanIya karma-janya vedanAe~ hotI haiM, aura isaliye ratnakaraNDakA ukta padya isa kArikA ke sarvathA viruddha par3atA hai-- donoM pranthoMkA eka kartRtva svIkAra karane meM yaha virodha bAdhaka hai' + / jahAM taka maiMne isa kArikA ke arthapara usake pUrvApara sambandhakI dRSTise aura donoM vidvAnoM ke UhApohako dhyAnameM lekara vicAra kiyA hai, mujhe isameM sarvajJakA kahIM koI ullekha mAlUma nahIM hotA / pro0 sAhabakA jo yaha kahanA hai ki 'kArikAgata 'vItarAgaH' aura 'vidvAna' pada donoM eka hI muni vyaktike vAcaka haiM aura vaha vyakti 'sarvajJa' hai, jisakA dyotaka vidvAn pada sAthameM lagA hai' : vaha ThIka nahIM hai / kyoMki pUrvakArikAmeM jisa prakAra acetana aura akaSAya ( vItarAga ) aise do prabandhaka vyaktiyoMmeM bandhakA prasaGga upasthita + anekAnta varSa 8, kiraNa 3, pR0 132 tathA varSa 6, ki0 1, pR06 / anekAnta varSa 7, ki0 3-4, pR0 34 pApaM dhruvaM pare duHkhAt puNyaM ca sukhato yadi / cetanAkaSAyau ca badhyeyAtAM nimittataH // 62 // For Personal & Private Use Only Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] ratnakaraNDake kartRtva viSayapara merA vicAra aura niNaya 60 (kha) karake parameM duHkha-sukhake utpAdanakA nimittamAtra pariNatike nimittase bandhako prApta nahIM hotA / vaha honese pApa-puNyake bandhakI ekAnta mAnyatAko sadoSa antarAtmA muni bhI ho sakatA aura gRhastha bhI; parantu sUcita kiyA hai usI prakAra isa kArikAmeM bhI vItarAga paramAtmasvarUpa sarvajJa athavA prApta nahIM * muni aura vidvAna aise do prabandhaka vyaktiyoMmeM bandhakA ataH isa kArikAmeM jaba kevalI Apta yA sarvajJaprasaGga upasthita karake sva (nija) meM duHkha-sukhake kA koI ullekha na hokara dUsare do sacetana prANiyoMkA utpAdanakA nimittamAtra honese puNya-pApake bandhakI ullekha hai taba ratnakaraNDake ukta chaThe padya ke sAtha ekAnta mAnyatAko sadoSa batalAyA hai; jaisA ki aSTa- isa kArikAkA savaithA virodha kaise ghaTita kiyA jA sahasrIkAra zrIvidyAnandathAcAyake nimna TIkA-vAkya sakatA hai ? nahIM kiyA jA sakatA-khAsakara usa se bhI prakaTa hai hAlatameM jaba ki mohAdikakA abhAva aura ananta__ "svasmin duHkhotpAdanAt puNyaM sukho- jJAnAdikakA sadbhAva honese kevalImeM duHkhAdikakI tpAdanAta pApamiti yadIpyate tadA vItarAgo vedanAe~ vastuta: banatI hI nahIM aura jisakA Upara kitanA hI spaSTIkaraNa kiyA jA cukA hai| mohanIvidvAMzca munistAbhyAM puNyapApAbhyAmAtmAnaM yAdi karmoke abhAvameM sAtA-asAtA vedanIya-janya yAnnimittasadbhAvAta, vItarAgasya kAyakle- sukha daHkhakI sthiti usa chAyAke samAna aupacArika zAdirUpaduHkhotsarviduSastatvajJAnasantoSalakSaNa- hotI hai-vAstavika nahIM-jo dUsare prakAzake sAmane sukhotpatta stannimittatvAta / " / Ate hI vilupta ho jAtI hai aura apanA kArya karane meM samartha nahIM hotii| aura isaliye prophesara sAhabakA __ isameM vItarAgake kAyaklezAdirUpa du:khako utpa. ttiko aura vidvAnake tattvajJAna-santoSa lakSaNa sukhakI yaha likhanA ki "yathArthata: vedanIyakamai apanI phalautpattiko alaga alaga batalAkara donoM (vItarAga dAyinI zakti meM anya aghAtiyA karmoM ke samAna sarvathA aura vidvAn ) ke vyaktitvako sApha taurapara alaga svatantra hai" samucita nahIM hai / vastuta: aghAtiyA kyA, koI bhI karma apratihatarUpase apanI sthiti tathA anughoSita kara diyA hai| aura isaliye vItarAgakA bhAgAdike anurUpa phaladAna kArya karane meM sarvathA svatantra abhiprAya yahAM usa chadmastha vItarAgI munise hai jo 'rAga dveSakI nivRttirUpa samyak cAritrake anuSThAnameM nahIM hai| kisI bhI karmake liye aneka kAraNoMkI jarurata ___ par3atI hai aura aneka nimittoMko pAkara karmoM meM saMkratatpara hotA hai- kevalIse nahIM- aura apanI usa / cAritra-pariNatike dvArA bandhako prApta nahIM hotaa| maNa-vyatikramaNAdi kArya huA karatA hai, samayase aura vidvAnakA abhiprAya usa samyagdRSTi antarAtmA pahale unakI nirjarA bhI ho jAtI hai aura tapazcaraNAdise hai jo tatvajJAnake abhyAsa-dvArA santoSa-sukhakA ke balapara unako zaktiko badalA bhI jA sakatA hai| ata: karmoko sarvathA svatantra kahanA ekAnta hai mithyAanabhava karatA hai aura apanI usa samyagjJAna- sva hai aura maktikA bhI nirodhaka hai| * antarAtmAke liye 'vidvAn' zabdakA prayoga . yahAM 'dhavalA'parase eka upayogI zaGkA-samAdhAna prAcArya pUjyapAdane apane samAdhitantrake 'tyaktvAropaM puna- uddhRta kiyA jAtA hai, jisase kevalImeM kSudhA-tRSAke vidvAn prApnoti paramaM padam' isa vAkyameM kiyA hai aura abhAvakA sakAraNa pradarzana honeke sAtha sAtha prophesara khAmI samantabhadrane 'stutyAnna tvA vidvAn satatamabhipUjyaM sAhabakI isa zaGkAkA bhI samAdhAna ho jAnA hai ki namijinam' tathA 'tvamasi viduSAM mokSapadavI'ina svayambhU- 'yadi kevatI ke sukha-duHkha kI vedanA mAne para unake stotrake vAkyoMdvArA jina vidvAnoMkA ullekha kiyA hai ve anantasukha nahIM bana sakatA to phira karma siddhAntameM bho antarAtmA hI ho sakate haiN| * anekAnta varSa 8,kiraNa 1, pRSTha 30 For Personal & Private Use Only Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 2 anekAnta . 60 (ga) kevalIke sAtA aura asAtA vedanIya karmakA udaya maiMne svayambhastotrAdi dUsare mAnya granthoM kI chAnabIna mAnA hI kyoM jAtA hai aura vaha isa prakAra hai- ko hai, mujhe unameM koI bhI aisI bAta upalabdha nahIM huI jo ratnakaraNDake ukta chaThe padyake viruddha jAtI ho mA varaNa-asATAvegI athavA kisI bhI viSayameM usakA virodha upasthita karatI ho| pratyuta isake, aisI kitanI. hI bAteM NamaNuppattIe Nipphalassa paramANupujassa samayaM dekhane meM AtI haiM jinase arhatkevalImeM sudhAdipADa parisadaM(Da)tassa kathamudaya-vavaeso ? Na, vedanAoM athavA doSoMke abhAvakI sUcanA milatI hai| jAva-kamma-vivega-metta-phalaM daTaThaNa udayassa yahAM unameMse do cAra namUneke taurapara nIce vyakta kI phlttmbhuvgmaado|" jAtI haiM:-vIrasevAmandira prati pR0 375 aArA prati pR0 741 (ka) svadoSa-zAntyA vihitAtmazAntiH' ityAdi zAnti-jinake stotrameM yaha batalAyA hai ki zAntizaGkA-apane sahAyaka ghAtiyA karmokA abhAva jinendrane apane doSoMkI zAnti karake AtmAmeM zAnti honeke kAraNa niHzaktiko prApta hue asAtA vedanIya- sthApita kI hai aura isIse ve zaraNAgatoMkeliye zAMtikarmake udayase jaba (kevalImeM) kSudhA-tRSAkI utpatti ke vidhAtA hai| cUMki kSudhAdika bhI doSa haiM aura ve nahIM hotI taba pratisamaya nAzako prApta honevAle AtmAmeM azAMtike kAraNa hote haiM-kahA bhI hai ki (asAtAvedanIyakarma ke) niSphala paramANu puJjakA kaise "nadhAsamA nAsti zarIravedanA" / ata: AtmAmeM udaya kahA jAtA hai ? zAntikI pUrNa pratiSThAke liye unako bhI zAnta kiyA samAdhAna-yaha zaGkA ThIka nahIM; kyoMki jIva kiyA gayA hai, tabhI zAntijina zAntika vidhAtA bane aura karmakA viveka-mAtra phala dekhakara udayake phalapanA haiM aura tabhI saMsAra-sambandhI klezoM tathA bhayoMse zAnti mAnA gayA hai| prApta karane ke liye unase prArthanA kI gaI hai| aura aisI hAlatameM prophesara sAhabakA vItarAga sarvajJake yaha ThIka hI hai jo svayaM rAgAdika doSoM athavA duHkhakI vedanAke svIkArako karmasiddhAntake anukUla sudhAdi vedanAoMse pIDita haiM-azAnta haiM -vaha aura asvIkArako pratikUla athavA asaGgata batalAnA dUsaroM ke liye zAntikA vidhAtA kaise ho sakatA haiM ? kisI taraha bhI yukti-saGgata nahIM Thahara sakatA aura nahIM ho sktaa| isa taraha pranthasandarbhake antargata ukta 63vIM kArikAko (kha) 'tvaM zuddhi-zaktyorudayasya kASThAM tulAdRSTise bhI ratnakaraNDake ukta chaThe padyako viruddha nahIM vyatItAM jina zAntirUpAmavApitha' isa yuktyanukahA jA sktaa| zAsanake vAkya meM vIrajinendrako zuddhi, zakti aura samantabhadrake dUsare granthoMkI chAnabIna zAntikI parAkASThAko pahuMcA huA batalAyA hai| jo aba dekhanA yaha hai ki kyA samantabhadrake dUsare zAntikI parAkASThA(caramasImA ko pahuMcA huA ho usa kisI granthameM aisI koI bAta pAI jAtI hai jisase meM sudhAdi vedanAoMkI sambhAvanA nahIM bntii| ratnakaraNDake ukta 'kSutpipAsA' padyakA virodha ghaTita (ga) 'zarma zAzvatamavApa zaGkaraH' isa dharmahotA ho athavA jo Apta-kevalI yA arhatparameSThImeM kSudhAdi doSoMke sadbhAvako sUcita karatI ho| jahAMtaka , jinake stavanameM yaha batalAyA hai ki dharmanAmake arhatparameSThIne zAzvata sukhakI prApti kI hai aura isIse ___* anekAnta varSa 8, kiraNa 2, pR0 86 / ve zaGkara-sukhake karanevAle haiN| zAzvatasukhako For Personal & Private Use Only Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] sAhitya paricaya aura samAlocana 60 (gha) avasthAmeM eka kSaNake liye bhI tudhAdi duHkhoMkA hai balki bahuta baDhI-caDhI hai, anantadoSa to mohanIyaudbhava sambhava nhiiN| isIse zrIvidyAnandAcAryane karmake ho Azrita rahate haiN| adhikAMza doSoMmeM mohakI zlokavArtikameM likhA hai ki "kSudhAdivedanodbhUtau puTa hI kAma kiyA karatI hai| jinhoMne moha karmakA nAza nAhato'nantazamaitA" arthAt kSudhAdi vedanAkI udbhUti kara diyA hai unhoMne anantadoSoMkA nAza kara diyA hai / honepara ahaMntake anantasukha nahIM bntaa| una doSoM meM mohake sahakArase honevAlI sudhAdikI (gha) 'tvaM zambhavaH sambhapatarogaiH santapya- vedanAe~ bhI zAmila haiM, isIse mohanIyake abhAva ho mAnasya janasya loke' ityAdi stavanameM zambhavajina jAnepara vedanIyakarmako sudhAdi vedanAoMke utpanna ko sAMsArika tRSA-rogoMse prapIDita prANiyoMkeliye una karane meM asamartha batalAyA hai| rogoMkI zAntike artha Akasmika vaidya batalAyA hai| isa taraha mUla prAptamImAMsA grantha, usake 13 vIM isase spaSTa hai ki arhajjina svayaM tRSA rogoMse pIr3ita kArikA sahita grantha sandarbha, aSTasahasrI Adi nahIM hote, tabhI ve dUsaroMke tRSA-rogoMko dUra karane meM TIkAoM aura granthakArake dUsare granthoMke uparyukta samartha hote haiN| isI taraha 'idaM jagajjanma-jarAnta- vi vivecanaparase yaha bhale prakAra spaSTa hai ki ratnakaraNDakA kAta niraJjanAM zAntimajIgamastvaM' isa vAkya ke ukta kSutpipAsAdi-padya svAmI samantabhadrake kisI bhI grantha tathA usake Azayake sAtha koI virodha nahIM dvArA unheM janma-jarA-maraNase pIDita jagatako niraJjanA rakhatA arthAta usameM doSakA kSutpipAsAdike abhAvazAntiko prApti karAnevAlA likhA hai, jisase spaSTa hai rUpa jo svarUpa samajhAyA gayA hai vahaAptamImAMsAke ki ve svayaM janma-jarA-maraNase pIDita na hokara hI nahIM; kintu AptamImAMsAkArakI dUsarI bhI kisI niraJjanA zAntiko prApta the| niraJjanA zAntimeM kRtike viruddha nahIM hai balki una sabake sAtha saGgata tudhAdi vedanAoMke liye avakAza nahIM rhtaa| hai| aura isaliye ukta padyako lekara prAptamImAMsA aura - (Ga) 'ananta doSAzaya-vigraho-graho viSa- ratnakaraNDakA bhinna-kartRtva siddha nahIM kiyA jA GgavAnmohamayazciraM hRdi' ityAdi anantajitke sktaa| ataH isa viSayameM prophesara sAhabako prathama stotrameM jisa mohapizAcako parAjita karanekA ullekha Apattike liye koI sthAna nahIM rahatA-vaha kisI hai usake zarIrako anantadoSoMkA AdhArabhata batAyA hai. taraha bhI samucita pratIta nahIM hotii| isasespaSTa hai ki doSoMkI saMkhyA kucha inIginI hI nahIM (zeSa agalI kiraNameM) sAhitya paricaya aura samAlocana 1 SaTkhaNDAgama-rahasyodghATana likhe tathA vidvatpariSadne 63 veM sUtrameM 'saMjada' padake lekhaka. vidvadvara paNDita pannAlAla sonI nyAya- rahanekA nirNaya diyA isIke sambandhameM prastuta pustakameM siddhAntazAstrI prakAzaka paM0 vardhamAna pArzvanAtha zAstrI sapramANa prakAza DAlA gayA hai| sonIjIne aneka jainabukaDipo, solApura / mUlya sdupyog| upapattiyoM aura pramANoM dvArA ukta sUtrameM 'saMjada' pada 'saMjada' padako lekara vidvAnoM meM jo carcA calI kI sthitiko siddha karake vidvatpariSadke nirNayakA thI aura jisake sambandhameM vividha vidvAnoMne lekhAdi samarthana kiyA hai| sonIjIkI isameM sthAna sthAnapara For Personal & Private Use Only Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 6 ] viziSTa vidvattA aura AgamajJAna to kitane hI vidvAnoM ke liye spardhAkI cIja hai| unake 'tahalakA macA rakkhA' 'mukhyanetA' 'moTe' jaise AkSepa naraka zabda aura antameM prakAzita pariziSTa isameM na hote to acchA thaa| pustakakA yogya sampAdana apekSita thA jisase bhASA sAhitya AdikI truTiyAM na rhtiiN| phira bhI samAja sonIjIkI vidvattA aura sevAbhAvanAkI niyahI kAyala hai / kAza ! aise vidvAna sAhityika kSetra meM Akara sAhityasevAmeM juTate to unase bar3I sAhitya sevA hotI / 2 reDiyo--- lekhaka, zrI rA0ra0 khADilakara | kAzI nAgarI-pracAriNI sabhA / mUlya || | ) | prastuta pustaka meM reDiyo sambandhI samasta prakAra kI jAnakArI dI gaI hai| reDiyokA pracAra, reDiyokA vijJAna, vetAra vidyA, jAr3oM meM reDiyo acchA kyoM sunAI detA hai ?, reDiyo ke vibhinna varana, reDiyo yaMtra meM kharAvI aura usake upAya ? reDiyo para khabareM, samayakA antara, briTenakA samaya, yUropakA samaya, bhAratIya samaya, amerikana samaya, bhAratIya reDiyokA bhaviSya jaise gahana vaijJAnika viSayoMko liye hue unapara paryApta aura sarala hindI meM prakAza DAlA gayA hai| Aja bhAratameM reDiyokA pracAra barAbara bar3hatA jA rahA hai| aise samaya meM yaha pustaka reDiyokA jJAna karaneke liye bar3I upayogI siddha hogii| saMyukta prAntake zikSA mantrI bA0 sampUrNAnandane 'do zabda ' vaktavya meM isa pustakakA svAgata karate hue likhA hai- 'isa choTI-sI pustakako paDhane se koI bhI zikSita vyakti, cAhe vaha bhautika vijJAnakA vizeSarUpa se vidyArthI na bhI ho, reDiyo sambandhI Avazyaka bAtoMkI kAma calAnebhara jAnakArI prApta kara sakatA hai'| ise ekabAra maMgAkara avazya par3hanA cAhie / 3 jaina isTiTaya zansa ina dehalI--- le0, ba0 pannAlAla jaina agravAla dehlii| prakAzaka jaina mitramaNDala, dharmapurA dehlii| mU0 cAra Ane / yaha aMgrejImeM dehalIkI sabhI jaina saMsthAoMkI prakAzaka, anekAnta 60 (Ga) saMkSipta paricaya - pustikA hai aura dehalI jaise bar3e zahara meM Ane vAle yAtriyoM ke liye jaina gAiDa ke rUpa meM acche kAma kI cIja hai - sAthameM eka nakzA bhI lagA huA hai jisane isakI upayogitAko bar3hA diyA hai / isake sahAre se koI bhI yAtrI sahaja meM hI yaha mAlUma kara sakatA hai ki digambara, zvetAmbara aura sthAnaka - vAsI sampradAyoMke kauna kauna mandira, sthAnaka, vidyAlaya, auSadhAlaya, skUla, pAThazAlA, dharmazAlA, zAstrabhaNDAra, lAyabrerI tathA sabhA sosAiTI Adi dUsarI saMsthAe~ kisa kisa muhalle galI-kUce Adi meM kahAMpara sthita haiM aura unakI kyA kucha vizeSatAe~ haiM / aura isa taraha vaha idhara udhara bhaTakane tathA pUchatAcha karane ke kaSTase mukta rahakara apanA bahuta kucha samaya bacA sakatA hai aura yatheSTa paricaya bhI prApta kara sakatA / pustaka acche parizrama se likhI gaI hai, usake liye lekhaka aura unake sahAyaka sabhI dhanyavAda ke pAtra haiM / bAhuvalI --- (rASTrIya kAvya ) -- lekhaka, zrI0 hIraka, prAptisthAna sagunacanda caudharI syAdvAda vidyAbhadainI banArasa, mUlya 11 ) | laya, isameM kavi zrI hIrakane bAhuvalIkA caritra granthana karanekA prayAsa kiyA hai / bhUmikA hindI vibhAga hindU vizvavidyAlaya ke pro0 DA0 zrIkRSNalAla ema. e. pI. eca. DI. ne likhI haiN| saMskRta zabdoM ke bAhulyane kAvyakI komalatA aura sarasatAko surakSita nahIM rakha pAyA phira bhI kavikA isa dizA meM yaha prathama prayatna haiN| AzA hai unake dvArA bhaviSya meM adhika prAJjala racanAoM kA nirmANa ho sakegA / mahAvIra - darzana --- ( padyamaya racanA ) lekhaka paNDita lAla bahAdura zAstrI, prAptisthAna nalinI sarasvatI mandira, bhadainI banArasa, mUlya ) // yaha 79 padyoMkI sarasa aura sundara racanA hai / isameM bhagavAna mahAvIrakA AkarSaka DhaGgase saMkSepa meM jIvana-paricaya diyA gayA hai| pustaka lokarucike anukUla hai aura pracAra yogya hai / -durabArI lAla koThiyA For Personal & Private Use Only 1 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smRtikI rekhAe~ kimala mAI / lekhaka-ayodhyAprasAda goyalIya ] ['smRtikI rekhAeM' nAmakA nayA stambha hama anekAntameM sthAyI rUpase jArI kara rahe haiN| isake antargata apane jIvanakI sabhI ghaTanAe~ jo bhUlI na jA sake, likhaneke liye hama pAThakoMko nimantraNa dete haiN| jIvana meM aneka aisI ghaTanAe~ ghaTatIM haiM jo kathA-kahAniyoMse adhika rocaka aura marmasparzI hotI haiN| hamAre pAsa-pAsa aise aneka vyakti rahate haiM, jinake ullekha sAhityakI bahumUlya nidhi bana sakate haiN| ye hI smRtikI rekhAe~ saMkalita hokara sajIva itihAsa bana jAte haiN| anubhavI lekhakoMke jaba taka lekha na mile taba taka hamIM kucha Ter3hI mer3hI rekhAe~ khIMcane rahanekI dhRSThatA kreNge|] mere eka atyanta snehI sAthI haiM, jinheM kucha loga bolA - " hA~ hA~ vaha khaptI hai, sanakI hai; maiM zate bada 'khaptI bhAI' kahate haiM, kucha loga unheM sanakI samajhate kara khtaahuuN"| haiM aura kucha samajhadAra dostoM kA phatavA hai ki inake aba hamArI kyA sAmarthya thI jo bAta kATate / mastiSka kA eka peMca DhIlA hai| eka to choTA, dUsare zarta badaneko taiyaar| phira bhI merA inase san 25 se paricaya hai / ina 22 varSoM himmata bAMdhakara pUcha hI baiThe- hujUrako usameM kyA meM samIpase samIpatara rahanepara bhI mujhe inameM khapata khaphta dikhAI detA hai ? aura sanakakA AbhAsa taka nahIM milA phira bhI maiM vaha eka ajIba-sA maha banAkara bolA -eka hairAna hUM ki he sarvajJa ! kyA ye Apake jJAnameM bhI khapta / ajI bhAI sAhaba ! vaha sarase paira taka khapta khaptI aura sanakI malake haiM ? hI khaptase DhakA huA hai / jisa mudanImeM kutte na jhA~ke __ gorA zarIra, kitAbI ceharA, AMkheM bar3I aura rasI vahAM inheM dekha liijiye| subaha zAma hajaratake hAthameM lI caur3I pezAnI, mamolA kada, suDaula kasaratI jisma, aire gaire natthUkhairoMkeliye davAoMkI zoziyAM rahatI haiM zarIrapara svaccha aura dhavala khAdIkI mohaka pozAka, khudake pAMvameM sAbuta jUtiyAM nahIM aura usa roja dUkAna cAlaDhAla meM mastI aura sphUrti / epha. e0 taka zikSA, becakara usa......nAdihandako do hajAra de diye bhale aura pratiSThita gharameM janma, bAtacItameM AkaNa, jisase paThAna bhI tovA mA~ga cuke haiM / usa roja skUla rASTrIya vicAroM aura lokasevI bhAvanAoMse otprot| se Ate hue yAroMne unheM banAneke nayAlase kahAmahAtmA gAMdhIse kisIkA dila dukhA ho, parantu inase bar3e bhAI aAja to IkhakA rasa pilvaao| thor3I asambhava / phira bhI dostoMke dAyare meM maz2ahakA-roja dera meM kyA dekhate haiM ki hama 8-10 sAthiyoMkeliye Ikha bane hue haiM aura usapara turrA yaha ki burA mAnaneke rasake bajAya santareke rasake gilAsa prArahe haiN| hamane bajAya phUlakI taraha khilate rahate haiN| khilApha tavakkaha dekhakara pUchA-'bar3e bhAI yaha kyA ___eka roz2a maiM aura eka mere sAhityika mitra vimala takallufa ?'' pharmAyA- "Apa loga kaba bArabAra bhAIkI carcA kara rahe the aura unapara phabtiyAM kasane pilAneko kahate haiN|" vAloMpara chIMTe ur3A rahe the ki samIpa hI baiThA huA "rasa pI cukane para hama sabakI muztarkA rAya thI unakA 11-12 varSakA choTA bhAI par3hate-par3hate besAstA ki vimala bhAI khaptI honeke sAtha sAtha buddha bhI haiM" For Personal & Private Use Only Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 anekAnta [ varSe / % 3D lar3akene apanI bAta kucha isa DhaMgase kahI ki mere raheM to Apake saba kapar3e dho duu| majabUrana vimala ve sAhityika mitra tapAkase bole- hAM yAra inake bhAIko kapar3e dene pdd'e| zAmako dhokara diye to itane khaptakA eka tAjA latIfA to suno| svaccha ki dhobI bhI dekhakara shrmaaye| "pukAra philmameM kisa kadara raza hai, yaha to tumheM gatavarSa garmIke dinoM meM Apake yahAM corI hogii| mAlUma hI hai| vimala bhAIne bhI bhIr3a meM ghusakara 4-5 jina vistaroMpara Apa ArAma pharmA rahe the, unako pharsTaklAsa TikaTa kharIda liye| eka to apanelie chor3akara nakada, jevara, kapar3e, bartana saba le gye| lage bAkoke paricita yA muhalleke logoM ke lie, isa hAtha jhADU bhI de gaye tAki subaha uThakara sara pITakara khayAlase ki koI Aye to parezAna na hoM / darzakoMkI roneke atirikta Apako jhADU deneko jahamata na bhIr3a hAlameM ghusI jArahI hai aura vimala haiM ki Ane uThAnI pdd'e| samAcAra sunA to ghabar3AyA huA vAle paricitoMkI pratIkSAmeM bAhara sUkha rahe haiN| aura vimalabhAIke yahA~ phuNcaa| samajhameM nahIM AtA thA jaba rAma-rAma karake TikiToMse mukti pAI to hAlameM ki isa maMhagI aura kaNTrolake jamAne meM aba kaise pauna tila rakhane ko jagaha na thI TikiTa jina sAhabane darjana phaujakA tana ddhkeNge| aura havA-pAnIke alAvA liye, unameMse kisIne phrI pAsa samamakara aura kisI kyA khAne-pIneko degeN| sAntvanA dene ke liye na ne burA na mAna jAeM isa bhayase TikiTake dAma nahIM koI zabda sUjhate the, na koI kamabakhta zera hI yAda diye / eka sAhabane dAma denekI jahamata pharmAte hue AtA thaa| isI udher3abunameM muMha laTakAye pahuMcA aThannI unake hAthapara rakho aura bole jaba hAusa phula to vimalabhAI dekhate hI khila uThe aura maiM kucha kahU~ ho gayA to TikiTake pUre dAma kaise ?' isase pahale svayaM hI bole___yaha latIphA unhoMne isa andAz2a meM bayAna kiyA "bhAI ! hamArA to sadaivake saGkaTase pIchA chUTa gye| rAtako sone lagA to mujhe gyaa| yakInana Ajase hamAre bure dina gaye aura vimalabhAIkI aisI kaI bAteM smaraNa ho AI, jinheM maiM acche dina aaye|" abataka unakI khUbiyAM tasabbura kiyA karatA thaa| maiMne samajhA ki vipatAkA pahAr3a TUTa par3anese aba jo duniyAMkI ainaka lagAkara dekhatA hUM to raGga hI vikSipta ho gayA hai| parantu vaha vikSipta nahIM thA, dUsarA naz2ara Ane lgaa| phira bolA-'bhAI ! yaha parigraha hI saba jhagar3oMkI - san 1933 kI bAta hai| mujhe aitihAsika anu- jar3a hai isIke kAraNa aneka kleza aura bAdhAe~ AtI sandhAnake liye akasmAt udayapura jAnA usI roz2a haiN| aba sukha-caina hI sukha caina hai| roTiyA~ to Avazyaka hogyaa| mArga-vyaya ke liye to rupaye khAneko mileMgI hii| Adhe darjana bacce ho gaye aba udhAra mila gye| aura Thaharane AdikI suvidhA patnI jevara pahanate kyA acchI lagatI thI ? vilAyatI itihAsa-premI balavantasiMhajI mehatAke yahAM ho gii| kapar3A saba jAtA rahA aba jhaka mArakara svadezI parantu pahananeke kapar3e mere pAsa kataI nahIM the| jelase pahanegI !' aura phira vahI ceharepara phUlasI muskarAhaTa Akara baiThA thaa| jo kapar3e the unameMse kucha dhobIke uThakara calA to vahAMse eka sAhaba sAtha aura ho yahAM the, kucha maile par3e the| svaccha eka bhI na thaa| liye| pharmAyA-"dekhA Apane inakA khapta / aura udayapura jAnA usI roz2a atyanta Avazyaka thaa| logoMke ghara corI hotI hai to dahAr3a mArakara rote haiM bar3I asamaJjasa aura cintAmeM thA ki yakAyaka aura eka Apa haiM ki khila khila haMsa rahe haiN| goyA vimalabhAI Aye aura bole ki sunA hai Apa udayapura corI nahIM huI, lATarImeM harAmakA rupayA hAtha laga gayA jA rahe haiM, vahAM Apako kaI roz2a lgeNge| mere pAsa hai| agara inakA vasa cale to corI honekI khuzImeM phAltU kapar3e to nahIM haiM. parantu Apa gharapara dinabhara dAvata dedeN|" For Personal & Private Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] - hindI-gaurava sAntvanA prakaTa karaneke liye to mujhe koI zera kI udhArako liSTa de dI aura do hajAra rupaye ekake yAda nahIM AyA, usakI AvazyakatA bhI nahIM par3I, nAma RNa likhe dikhalA diye| parantu ina sAthIkI bakavAsa para gAlibakA zera manameM mAMne sara pITa kara kahA-'tene usa nAdihindako jhUmane lagA do hajAra kyoM pakar3A diye ? pharmAyA-mAM tU to na luTatA dinako to yU~ rAtako kyoM bekhabara sotaa| bekArameM ghabar3AtI hai, usane mujhe kasama khAkara 2000) rahA khaTakA na corIkA duA detA hUM rahajanako // rupaye jaldI loTAneko kahA hai| use paThAna taMga kara ___ san 30 ke asahayoga AndolanameM Apane khaddara rahe the, isIse use rupayekI jarUrata Ana par3I thii| kI dukAna kholii| vimala bhAIkI dukAnapara bAharake ina 17 varSoM meM jaba jaba vimalabhAIse pUchA ki ve vyApArIto taba Ate jaba paricita yAroMkI kucha kamI rupaye paTe yA nhiiN| tabataba Apane bar3e vizvAsakesAtha hotii| bhIr3a laga gaI, loga hairAna ki jisane kabhI kahA- "bhaI rupaye mArameM thor3e hI haiN| vicArA khuda dUkAna nahIM kI vaha isa pharrATese kyoMkara bikrI kara musIbata meM hai. usase rupayekA takAjA karanA bhalamanarahA hai| gharavAle bhI khuza ki cavannI na sahI duannI sAhatameM dAkhila nhiiN|" rupayA bhI munAphA liyA to 200-300 rupayekI maiM ina 23 varSoM meM svayaM nirNaya nahIM kara pAyA ki bikrI para 25-30 to kahIM bhI na gaye / hamane svayaM vimalabhAI khaptI haiM yA jIvanamukta ? kyA pAThaka apanI apanI AkhoMse ApakI dukAnadArIke jauhara dekhe / upayukta sammati deNge| . dukAna aisI calI ki 2-3 mAhameM hI paMkha nikala DAlamiyAnagara, 2 pharabarI 1948 Aye / mA~ne apane 3000) mAMge to eka hajAra rupaye hindI-gaurava (1) . bana rahI mAM bhAratIke bhAlakA zRGgAra hindI! socate the hindameM kaba rAmarAja svarAja hogA, + pUrNa hone jArahe haiM svapna saba apane sajIle, hindI subhagalipi nAgarIke sIsapara kaba tAja hogA sukhadamAdaka bana rahe haiM Aja kavi gAyana surIle kalpanAke nIla nabhameM ur3a rahI thI bhAvanAe~, miTa rahe abhiyoga yuga-yugake, mile varadAna nIke, dAsatAke pAzameM thIM baddha apanI yojnaaeN| mila rahA balidAnakA phala jala rahe haiM dIpa ghiike| aba karegI sabhyatAke jJAnakA suprasAra hindI! A pArahI saba bhAratIyoMke diloMkA pyAra hindI! bana rahI mAM bhAratIke bhAlakA zRGgAra hindI!! bana rahI mAM bhAratIke bhAlakA zRGgAra hindI !! rAja-bhavanoMse kuTI taka nA nAgarImeM kArya hogA, II ho gaye zrAjAda, pUrI ho gaI cira-kAmanAe~; deza bhAratavarSakA aba 'Arya' saccA Arya hogaa| G dUra kaTakara gira par3I haiM dAsatAko shRngkhlaaeN| jINe agaNita abdiyoMke TUka sakala vidhAna hoMge, ! haSa-pUrita locanoM meM muskarAtI mRdula-AzA, mudita hoMge zramika janasaba, tuSTa sakala kisAna hoMge dUra dekheMgI khar3I saba, anya bhASAe~ tamAzA / / vizvameMgUje tumhArA nitya jaya jayakAra hindI i mukuTa hindI ko milegA, pAegI satkAra hindI! bana rahI mAM bhAratIke bhAlakA zRGgAra hindI !! .........bana rahI mAM bhAratIke bhAlakA zRGgAra hindI !! paM0 hariprasAda 'avikasita For Personal & Private Use Only Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somanAthakA mandira [bA0 choTelAla jaina, presIDeMTa "ganITreDsa esosiyezana" kalakattA ) mja hama apane pAThakoMko eka aise bhAvanAko sabala aura dRDha banAne ke liye somanAtha M pradezakA digdarzana karAte haiM jisake mandirake nava-nirmANakA parAmarza diyA hai| isa mahatvako musalamAnoMke nirantara ghoSa se hinduoMke hRdaya meM apAra harSa huA hai| atyAcAroMse hama bhUlase gaye haiN| pratyeka hindu somanAtha mandirake liye dAna dene meM yaha sthAna hai kAThiyAvAr3a, jisakA gaurava samajhatA hai, kyoMki somanAtha 12 jyotirliGgoM prAcIna nAma thA sauraassttr| jUnA- meM sarva prathama hai, aura sAre bhAratakA mahAna tIrtha hai| gar3hakI riyAsata kAThiyAvAr3ameM kAThiyAvAr3a prAya: cAroM orase jalAveSTita hai| zAmila hai| kAThiyAvAr3a 32 bar3I riyAsatoMmeM vibhakta kevala uttarakI orase eka lambA saGkIrNa bhUmi aMza hai jinameM sabase bar3I jUnAgar3ha hai, aura jUnAgar3ha una ise gujarAtase milAtA hai| isI kAraNa gujarAta saba riyAsatoMse kara letI hai| bhUtapUrva navAba jUnA- aura rAjapUtAnekA, jo isake uttara meM hai, itihAsa gar3hane apanI bahusaMkhyaka hindu prajApara nAnA prakArake saurASTra ke madhyakAlIna itihAsase ghaniSTha sambandha atyAcAra kiye| yahI nahIM, bhAratake svatantra hone rakhatA hai| para navAba prajAkI icchAke viruddha pAkistAnase mila itihAsagayA, parantu prajAko sAmUhika zakti ke sAmane navAbako jabase bhagavAna kRSNa mathurAko chor3akara dvArikAmeM karAcI bhAganA par3A aura aba pazcimakA yaha punIta Aye, tabhIse saurASTra deza prakAzameM AyA / dvArikAke bhU-bhAga prajAko icchAnusAra bhAratameM mila gayA hai| yAdavoMke samayase yahAM prabhAsa kSetra meM yAtriyoMke Ane hama Apako yaha batalAyeMge ki kAThiyAvAr3ake prAyadvIpa jAnekA prAcIna varNana milatA hai| meM, jisako auraGgajebane "bhAratakA saundarya aura IsAse 322 varSa pUrva bhAratake prasiddha samrATa AbhUSaNa" kahA thA zaivoM, vaiSNavoM, bauddhoM, tathA candragupta maurya ke cAra bhAgoMmeMse saurASTra eka thaa| aura jainiyoMke kitane hI prAcIna aura pavitra mandira aura IsAse 250 varSa pUrvakA mahArAjA azokakA zilAlekha anya dharma sthAna haiN| kitanI hI masajideM hindu giranAra meM milatA hai| yahAM giranAra parvatakI tahalaTI tIrthokI bhUmipara dhvasta kiye devAlayoMkI sAmagrIse meM mahArAja azokane sudarzana nAmaka eka vizAla banI huI haiN| kitanI hI masajideM hindu-mandiroMkA mola banavAI thii| maurya vaMzake patanake pazcAt kevala sAdhAraNa rUpAntara haiM, jo asala meM hinduoMke saurASTra IsAse 155 varSa pUrva taka zuGga vaMzake puSyamitra hI mandira haiN| ke AdhIna rahA, unake bAda zaka kSatrapoMke adhikAra meM lagabhaga eka sahasra varSase paratantratA grasta bhAratameM calA gayA jinameM mahArAja rudramana (san 150) bahuta hinduoMko dharmabhAvanA musalamAnoM ke nirantara pratyA- prasiddha hue| inakA bhI zilAlekha yahAM milatA hai| cArase dalita aura ardhamRta hotI rahI hai| Aja unhoMne sudarzana jhIlakI, jisakA bAMdha TUTa gayA thA, svatantra bhAratameM bhAratasarakArake upa-pradhAnamantrI marammata karavAI thii| phira yahAM gupta vaMzakA AdhizrIyuta saradAra ballabhabhAI paTelane hinduoMkI dharma patya huaa| mahArAja skandaguptane bhI vahAM eka For Personal & Private Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] zilAlekha (san 457 kA) chor3A hai jisase patA calatA hai ki ina mahArAjane bhI jhIla sudarzanakI jisakA bAMdha phira TUTa gayA thA, marammata karavAI thii| ina tIna uparokta zaktizAlI rAjAoM ne jahAM apanI dharma-lipi aura kIrti dyotaka lekha zilApara somanAthakA mandira kita karanA ucita samajhA, usa sthAnakA usa samaya kitanA adhika mahatva hogA, isakA sahaja hI anumAna kiyA jA sakatA hai / gupta vaMzake pIche ballabhI rAjAoMne saurASTra para apanI sattA jamAI | ye ziva bhakta the| bahuta sambhava hai ki somanAtha mandirako sthApanA ballabhI rAjAoM ke zAsanakAla (san 480 se 764 ) meM huI ho| ina rAjAoM ke svayaM ziva upAsaka honeke kAraNa isa maMdira kI vizeSa khyAti inhIM ke samaya meM huI haiM / inhIM rAjAoM ne somanAtha mandira ke nirvAha ke liye sahasroM grAma dAna diye| gujarAtake anya rAjAoMne bhI sahasroM gAMva somanAtha ke nAma kiye the / phira saurASTra meM cUr3asama vaMzako sthApanA (san 875 ke lagabhaga) huI, jisakA rAjya 600 varSa taka rahA, aura usake bAda musalamAnoMke AkramaNa kA tAMtA ba~dha gyaa| isa vaMzakA antima svatantra rAjA rAva maMDalIka huA, jisako yavanoMne parAstakara musalamAna banA liyA. (san 1470 meM) aura usakA nAma khAMjahAM rakkhA gayA aura jUnAgar3hakA nAma mustaphAbAda rakkhA, parantu yaha nAma adhika dina taka na cala sakA / kAvar3a (saurASTra) kI rAjadhAnI gata 1000 varSa se adhika kAlase jUnAgar3ha rahI hai / 15 vIM zatAbdI se kAThiyAvAr3a ke musalamAna zAsaka yA phaujadAra jUnAgar3ha rahate the / ye zAsaka pahale gujarAta ke sultAnoMke, aura phira ahamadAbAda ke mug2ala sUbedAroM ke adhIna rahe parantu mug2ala sAmrAjya ke patanake sAtha sAtha 18 vIM zatAbdI ke pUrvArdha meM yahAM ke zAsaka svatantra ho gaye aura antameM aMgrejoMke adhIna hue / aba bhAratake svatantra honepara yahAMkA navAba kisa taraha kI cAlase pAkistAna se milA, aura prajAke virodhase kisa taraha use palAna karanA par3A yaha saba to Apa loga jAnate hI haiN| 65 hamArA sambandha jUnAgar3ha se hamArA na kevala rAjanaitika sambandha hI hai, balki isase kahIM adhika aitihAsika, sAMskRtika tathA dhArmika sambandha bhI hai / saurASTrakA dakSiNa tathA dakSiNa-pUrvIya pradeza hI vizeSa kara paurANika yugake itihAsakA krIDAsthala rahA hai| yahIM para bhagavAna zrIkRSNane mathurAse Akara dvArikAkI racanA kI, yahIM para yAdavoM sahita aneka lIlAe~ kIM, aura yahIM para zrIkRSNane madonmatta vizAla yAdava kulako apanI lIlAse vinAza karAyA, aura yahIM para prabhAsa paTTana nAmaka pavitra nagara ke nikaTa sAvadhAnI se jaratkumAra ( vyAdha) - dvArA Ahata hokara apanI jIvana lIlA samApta kI thii| (1) ballabhI, (2) mUla dvArikA (prAcIna dvArikA) jo bhagavAna kRSNake nidhana ke pazcAt samudra nimagna ho gaI, (3) mAdhavapurI (jahAM bhagavAna kRSNa ne rukmiNIkA pANigrahaNa kiyA), (4) tulasI zyAma, (5) sudAmApurI (jisako bhagavAna kRSNane apane mitra sudAmAke liye vanavAkara usake daridratAke pAza kATe the. aura jisakA Adhunika nAma porabandara hai ) (6) zrInagara. (7) trAmasthalI, (vanasthalI) ityAdi prAcIna nagara bhI isI dakSiNa-pUrvIya pradeza meM haiM / jainiyoMke giranAra va pAlItAnA (zatruJjaya ) nAmaka prAcIna aura prasiddha tIrtha yahIM haiM / yahIM para bauddhoM ke guhAmandira jUnAgar3ha, talAjA, sAnA, dhAMka aura siddhezvara meM haiN| yahAMke aneka RtikalApUrNa pASANanirmita mandiroMke dhvaMsAvazeSoM se jo ki sejakapura, dhAna, Anandapura, pavedI, caubArI tathA bar3havAnAdi sthAnoM meM milate haiM, isase yaha bAta pramANita hotI hai ki madhyakAla meM madhya saurASTra eka pUrNa vaibhavazAlI aura ati janAkIrNa pradeza thA / san650 meM hyUyena syAMga nAmaka cInI paribrAjaka ballabhI meM AyA, aura usane bhI yahAMko samRddhikA varNana karate hue likhA hai ki yahAM para bauddhoM ke saikar3oM For Personal & Private Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 anekAnta maTha, 6000 bauddha bhikSu, aura saikar3oM deva mandira the / aura isI pradezameM loka- prasiddha prabhAsa-paTTanakA somanAtha mandira hai / " soraTha deza (saurASTra) hinduoMke lie sadA hI AkarSaka rahA hai| unake lie yaha deza bhUmipara svargake samAna hai| yahAM nirmala-nIra - bAhinI nadiyA~ haiM, prasiddha (jAti) ghor3e milate haiM aura yahAMko ramaNiyAM sundaratA ke lie prasiddha haiM / kintu ina sabase Upara yaha pavitra sthAna hai kyoMki jainiyoM ke lie yaha tIrthaMkara AdinAtha aura ariSTanemi (kRSNa ke cacere bhAI) kI bhUmi hai aura hinduoM ke lie mahAdeva aura zrIkRSNa kA deza hai| somanAtha paTTana - jisa nagara meM khomanAthamandira hai use paTana, paTTana pATana prabhAsapaTTana, devapaTTana, somanAtha paTTana, rehavAsa paTTana, ziva paTTana aura soraThI-somanAtha bhI kahate haiM / isa ati prAcIna nagara meM atIta gaurava ke anekoM cihna milate haiM yahAM ujar3e hue prAcIna somanAthamandira aura Adhunika somanAtha mandirake atirikta anya bhagnAvazeSoMmeM jAmA masjida bhI hai| yaha masjida eka prAcIna vizAla sUrya mandirako jo isI sthAnapara pahale thA, naSTa kara. mandira ke sAmAna se banAI gaI hai| isI jAmA masjidake thor3I dUra uttara meM pArzvanAtha (jaina tIrthaMkara) kA eka bahuta purAnA mandira thA jo Ajakala eka rahaneke makAnake rUpameM vyavahRta horahA hai| isa nagarake pazcima meM ( paTTana aura berAbalake bIca meM ) mAipurI masajida hai jo ki eka mandirako masajida ke rUpa meM rUpAMtarita kara dI gaI pratIta hotI hai| yahAM bhATakuNDa bhI hai jahAM, kahA jAtA hai, bhagavAna zrIkRSNane zarIra chor3A thaa| isa nagara ke pUrva kI ora tIna sundara saritAoMkA triveNI saGgama hai, jo bhagavAna zrIkRSNa ke zarIrakA dAha-saMskAra: sthAna hone ke kAraNa pavitra hai yaha sArA sthAna bhagavAna zrIkRSNakI lIlAoMse sambandhita hai / isa sthAnako "vairAgya kSetra' kahate haiM, kyoMki yahAM para zrIkRSNakI rukmaNI zrAdi mahA rAniyAM satI huI thiiN| yahAM eka gopI tAlAba hai, jisakI mRttikAkA rAmAnandI vairAgI, aura dUsare vaiSNava bhakta mastakapara lagAte haiM aura isa mRttikAko gopI- candana kahate haiM / giranAra parvatase 40 mIla dakSiNakI ora somanAthakA prAcIna mandira samudra ke pUrvI konepara aba taka sthita hai / isa mandirakI dIvAroMke koI cinha nahIM milate mandirakI nIMva ke Asa-pAsa kI bhUmiko samudrakI taraGgoMse bacAne ke liye eka sudRr3ha dIvAra banI huI hai| dIvAroMkI khAlI jagahako pattharoMse bhara kara masajida banA lI gaI hai| vartamAna mandirakA jo vaziSThAMza hai vaha mUlata: gujarAta ke mahArAja kumArapAla dvArA nirmita kiye gaye mandirakA hai / jisakA nirmANa san 1968 meM huvA thA / somanAtha mandira [ varSa pazcimI bhArata ke mandiroMmeM, jinakI saMkhyA agati hai, hindU dharma ke samasta itihAsa meM kAThiyAvAr3a dakSiNI sAgara taTapara sthita bherAvala bandara ke nikaTa somanAtha paTTanakA somanAtha mandira sarve - prasiddha hai / yaha sarva bhAratameM prasiddha 12 jyotiliGgoM meM se prathama hai / aura na hI kisI anya mandirakA itihAsa itanA prAcIna hai jitanA ki somanAthakA ! anekoM hI bAra isakI dIvAroMne yuddha ke pariNAmako dekhA, aura kitanI hI bAra pizAcI AkramaNakAriyoM dvArA yaha ne pITha mor3I tyoM hI eka amara prANIkI taraha isakI mandira dharAzAyI kara diyA gayA, parantu jyoM hI zatruzrAkAzameM phaharAne lagI, aura ghaNTA zaGkhoM aura DamarU dIvAreM phira khar3I ho gaI / zaGkarako dhvajA phira ke zabdase ziva kI pUjA Arambha hotI gaI / itihAsa meM somanAthakA mandira mukhyata: mahamUda * 12 jyotirliGgoM ke nAma - zrI zaila (tilaGganA) kA mallikA 'juna, ujjainakA mahAkAla, devagar3ha (vihAra) kA vaidyanAtha, rAmezvaram (dakSiNabhArata) kA rAmezvara, bhImAnadI ke muhAnepara bhIma zaGkara, nAsikakA trayambakaM, himAlayakA kedAranAtha, banArasa ke vizvazvara, gautama (ajJAta) For Personal & Private Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2 / somanAthakA mandira g2az2anavIke san 1025 ke hamale ke kAraNa bahuta prasiddha zikharapara caudaha suvarNa kalaza the jo sUrya prakAzameM hai| isalAma dharmakI kutsita zikSAke prabhAvase mahamUda jagamaga 2 karate the aura dUrase dikhAI par3ate the| rAja navIne mUrti-pUjAko miTAnekA mUrkhatA-pUrNa dRDha vizAla zivaliGgapara zRGgArake liye bahutase ratnasaGkalpa kiyaa| aura hindu mandiroMmeMse pracura dhanarAzi jaTita AbhUSaNa rahate the| ke upalabdha honeke jaghanya lAlacane isako bilakula mahamUdakA AkramaNaandhA banA diyaa| prAcIna musalamAna lekhakoMne isa mandira ke saMbandha somanAthake mandirakA dhArAvAhika itihAsa abhI taka santoSaprada nahIM likhA gayA hai| isa mandirako ra / meM bahuta kucha likhA hai| una lekhoMke AdhArapara, jinako aMgreja itihAsa-vettAoMne saMzodhita kiyA, sthApanA aura khyAti zAyada ballabhI rAjAoMke / samayase huI hai (sana 480 se san 764 tk)| - yaha sArA lekha likhA gayA hai| * isa mandirake darzanArtha dUra 2 se hindu yAtrI pAte the| jUnAgar3hameM makkAkA eka phakIra rahatA thA jisakA isa mandira ke nirvAhake liye 10,000 grAma ballabhI " nAma maMgalUrI zAha thA (jise hAjI mahamUda bhI kahate ' the|) isI fakIrane bAra bAra mahamUdako sUcanA dI aura anya rAjAoMdvArA dAna diye gaye the| aura ki somanAthake mandira meM athAha dhana rAzi hai, aura usa samaya isa mandira meM itanI pracura ratna rAzi thI yahA~kI mUrti islAma dharmako cunautI hai| mahamUda ki kisI bhI bar3ese bar3e rAjAke pAsa usakA dazAMza g2az2anavIko isI faqIrane isa mandirake viSayameM bhI nahIM thaa| Avazyaka saba sUcanAe~ diiN| somanAthakI sevAke liye 2000 brAhmaNa niyukta * dhanakI lAlasAse prerita hokara, mahamUda g2az2anavI the| isa mandirake bhItara 200 mana sonekI janjora somanAtha mandirapara AkramaNa karanekA nizcaya se eka vizAla ghar3Abala laTakatI thI, jisako nizcita kiyA aura 12 aktUbara san 1025 meM mahamUda samayoMpara bajAkara bhaktoMko pUjAke liye AhvAna g2az2anavI g2az2anI (aphagAnistAta sthita) se 30,000 kiyA jAtA thaa| yAtriyoMke muNDanAdike liye isa mandira meM 300 kSaurakAra (nAI) the| 500 nartakiyAM, cune huve turka naujavAna ghur3asavAroMko hathiyAroMse pUrA aura 350 saGgIta vizArada aura sunipuNa bAdyakAra susajjita karake mulatAnakI ora ravAnA huA, aura deva-sevAke liye niyukta the jinakA nirvAha pUjAke madhya navambara meM mulatAna phuNcaa| mulatAnameM jaba use nimitta arpita gAMvoM aura rAjAgaNa tathA yAtriyoMke mAlUma huA ki mulatAna aura somanAthake bIca meM eka vistIrNa nirjala taNa rahita marubhami hai, to usane dAnapara AdhArita thaa| yadyapi somanAthase zrIgaGgAjI 1200 mIla dUra rahI haiM, tathApi abhiSekake liye ___ hara savArake sAtha do do UMTa pAnIse lade huve lagA diye| aura unake atirikta 20,000 UMToMpara nitya gaGgAjala lAne ke liye yAtrI niyukta the| mahamUda khAdya padArtha aura pAnI lekara somanAthakI ora bddh'aa| dvArA dhvasta somanAthakA yaha mandira IMTa aura kASThakA __ mAgemeM muDhera yA muDherA par3A jahAM 20,000 banA huA thA, jaisI ki usa samaya gujarAtakI prAcIna hinduoMne mahamUdako Age bar3hanese rokane ke liye mandira-nirmANa praNAlI thii| kaThina yuddha kiyA, para mahamUdako roka na ske| ___ isa mandira meM 56 sAgavAnake vizAla stambha the jinapara horA mANika pannAdi ratna jar3e huve the| ye jaba vaha ajamera pahuMcA to vahAMke logoMne isakA stambha bhAratake vividha rAjAoM dvArA nirmita kiye sAmanA nahIM kiyA to bhI mahamUdane katleAma, lUTa, gaye the aura unake nAma una una stambhoMpara aGkita * dekho, (1) ivanI i-asIra (san 1121, (2) mIra the| yaha mandira teraha maJjila U~cA thA. aura isake khauDakA raujata ussaphA (san 1464) / For Personal & Private Use Only Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [ vaha strI-baccoMko kaida karanekA hukma diyA, aura unakI isapara usake umarAvoMne mahamUdako salAha dI ki eka deva mUrtiyoMko khaNDita kiyaa| aura Age bar3hakara mUrtiko tor3akara somanAthakI dIvAroMse mUrti-pUjA bhUvArA (nahera vAlA anihalavAr3a paTTana) phuNcaa| vilupta nahIM kI jA sktii| ata: mUrtiko tor3anese usa samaya vahAMke rAjA bhImadeva prathama the| vahAM para koI lAbha nahIM hogaa| para itanA pracura dhana milanese mahamUdane apanA aDDA bnaayaa| yahAMse Age bar3hate musalamAnoMko khairAta dekara savAba hAsila kiyA jA huve aura mAgemeM par3ane vAle mandiroM aura mUrtiyoMko sakatA hai| isapara mahamUdane kahA ki bAta to kucha naSTa karate huve, aura lUTa pATa karate huve vaha somanAtha ThIka hai, para vaha itihAsameM "butazakuna' kahalAnA ke nikaTa bRhaspativAra, 6 janavarI san 1006 ko cAhatA hai, "butapharoza" nahIM kahalAnA cAhatA, aura pahuMcA / somanAthameM usane eka sudRr3hadurge dekhA jisakI mUrtiko bhaGga kara diyaa| prAcIrake mastaka taka samudra taraGge uchalatI thiiN| . mUrti bhaGga karate hI pole liGgameM se hore, motI, ___hindu, darzakoMkI nAI, durgapravarapara car3hakara pannAdikI Dhera ratna rAzi nikala pdd'ii| musalamAnI phaujako dekhane lage ki kisa taraha bAvA isa mandirase jo dhana rAzi milI usakA anumAna somanAtha musalamAnoMko naSTa karate haiM / jaisI ki unakI isIse lagAyA jA sakatA haiM ki lUTakA kucha mAla dhAraNA thii| musalamAnI phaujane durgakI pracIroMpara umarAvoM aura sainikoMmeM vitaraNa kiyA gyaa| jisakA bhayaGkara tIra varSA kI, aura "allAha-ho-akabara" kA pAMcavAM hissA mahamRdako milA jisakI kImata do nArA lagAte huve kilekI dIvAroMpara car3ha gye| karor3a dInAra thii| mahamUdakI sonekI dInArakA vajana AkramaNa hote hI hinduoMne mRtyuko hathelIpara rakhakara 648 grena thaa| usa parimANase usakA mUlya eka ghora yuddha kiyA, aura zatrake dAMta khaTTe kara diye| karor3a pAMca lAkha pAuMDa hotA hai arthAt 15 karor3a sAre dinake ghamAsAna yuddha ke bAda hinduoMne musala- 75 lAkha rupaye huve| (dekho "The life and mAnoMko bhagA diyA, aura musalamAna AtatAiyoMne Times of Sultan Mahmud of Ghazni' apane ziviroMmeM zaraNa lii| dUsare dina musalamAna ne by Mohamed Nazim, Cambridge 1931, jabaradasta dhAvA kiyA, aura hajAroM hinduoMko kATa Page 118 ) yahAM pAuDa 15) rupayekA ginA gayA kara mandira meM ghusa gaye, phira bhI hindU yoddhAoMne rAta hai aura sonA 24) rupaye tolA lagAyA gayA hai| hone taka duzmanakA joroMse mukAbilA kiyaa| jo alabarUnI itihAsakArane (san 1030) meM likhA hindu nokAoMmeM car3hakara prANarakSAke liye samudrapathase hai ki mahamUdane liGgake Uparake bhAgako tor3a diyA ravAnA huve, unheM mahamUdane apanI senA dvArA katla aura bAkIkA hissA apane nagara rAz2a nImeM le gyaa| karAkara athavA samudra nimagna karA kara, apanA kutsita aura vahAM g2az2anIkI jAmA masajidake dvArapara lagavA kArya saphala kiyaa| isa mandirake samIpa 50,000 diyA, tAki musalamAna namAjI masajida meM ghusanese hinduoMne apane ArAdhya devakI rakSAmeM prANa diye| pahale apane pAMvakI dhUli umase poMcha skeN| ____7 janavarI san 1026 ko jaba mahamUda mandirake sAtha hI mahamUda somanAtha-mandirakI candanaandara pahuMcA to vahAM pAMca gaz2a UMcA zivaliGga nirmita daravAjoMko jor3iyAM bhI ukhAr3akara le gyaa| dekhA, jisakA do gaja bhAga bhUmimeM thA aura tIna pAThakoM ko mAlUma hogA ki ATha zatAbdI bAda lArDa gaz2a Upara thaa| jaba isa liGgako khaNDita karane ke ejiMbarAne jaba aphag2AnistAnase badalA lene ke liye liye hathor3e uThAye gaye to brAhmaNa pujAriyoMne mahamUda palaTana bhejI, to usake janaralako somanAtha mandirake ke sAthiyoMse kahA ki yadi ve mUrtiko khaNDita na kareM daravAje gajanIse bhArata lauTA lAnekA Adeza diyA to badale meM karor3oMkA sonA diyA jA sakatA hai| thA jisase ki hindu prasanna hoN| kintu vaha janarala For Personal & Private Use Only Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2 / somanAthakA mandira mahamUda g2az2a nabIke makabarepara lage huve daravAjoMko AkramaNa hote rhe| san 1268 meM dehalIke bAdazAha hI somanAthake candana-dvAra samajhakara vRthA hI ukhAr3a allAuddIna khilajIke sipahasAlAra alaphakhA~ne isa lAyA jo aba taka Agareke kileke eka kone meM par3e haiN| mandirako phira dharAzAyI kiyaa| liGgako jar3ase ___mahamUda lUTakA mAla le bhAganeko jaldImeM kevala isa Azayase ukhAr3A ki nIce dabA huvA dhana milegA liGga tor3a skaa| isa atyAcArase hinduoMmeM roSa jaisAki dhana-lolupa mandira-dhvasaMka musalamAnoMkI chA gayA, aura kaI rAjA, AbU ke rAjA paramardIdevake rIti thii| usane mandirakA nAmo nizAna miTAneko netRtvameM arabalI pahAr3iyoM aura kacchakI raNake ceSTA kii| bIcase jAne vAle mArgako rokane ke liye Age baDhe, rAjA mahIpAla devane (1308-1325) phira isa tAki mahamUdako roka liyA jAve, kintu mahamUda mandirakA nirmANa kiyaa| sana 1318 meM somanAtha lar3AIse bacane ke liye dUsare mArgase arthAt pazcimakI mandirapara phira musalamAnoMkA AkramaNa huvA, aura ora kaccha aura sindhake bIcase hotA huvA nikala mandira naSTa kara diyA gayA, parantu rAjA mahIpAladeva bhaagaa| vApasImeM sindha nadIke kinAre mulatAnakI ke suputra zrI khagAra caturthane (1325-51 ) isa tarapha jATa isakI senAke pichale bhAgapara TUTa par3e mandirako phira nirmita kiyA aura somanAtha liGgakI jisase isake bahutase sainika aura ghor3e UMTa mAre gye| pratiSThA kii| mahamUda 2 aprela san 1026 meM g2az2anI vApisa san 1364 meM gujarAtake zAsaka svadharmatyAgI phuNcaa| mujaphpharakhAMne par3osI hindu rAjAoMke viruddha bhayaGkara ___ bhAganese pahale kahate haiM, mahamUdane mIThA-khAM dhArmika yuddha (jahAda) cher3A, aura somanAthake maMdirako nAmake aphasarako niyukta kiyA jisane somanAtha phira ekabAra dhvasta kiyA aura isakI jagaha masajida mandirako pUrNarUpase naSTa kiyaa| parantu anihilavAr3a banA dI / itihAsakAra phariztA likhatA hai ki paTTanake mahArAja bhImadevane ( san 1021-1073 ) mujaphpharakhAne jitane mandira tor3e, unakI jagaha mIThA-khako mAra bhagAyA aura somanAthake mandirakA masajida banAtA gyaa| islAma dharma ke pracAra aura punarnirmANa kiyaa| mahArAja siddharAja (san 1063- prasAra ke liye maulaviyoMko niyukta kiyA, aura isIne 1143) ne isako bhUSita aura susajjita kiyA aura yahAM pahalI bAra mandiroMko masajidoMmeM pariNata antameM mahArAja kumArapAlane san 1968 meM jainAcArya karane kA kAma zurU kiyA thaa| zrI hemacandra sUrike parAmarzAnusAra 72 lAkha rupaye parantu hinduoMne somanAtha mandirako phirase banA. (jo ki unake rAjyakI eka varSakI pUrI prAya thI) liyaa| isake bAda san 1413 meM mujaphpharakhAMke lagAkara isa mandirako sampUrNa kiyaa| kaI itihAsa pote ahamadazAhane, jo ahamadAbAda ke ahamadazAhI kArokA mata hai ki yaha nayA mandira purAne mandirakI vaMzakA saMsthApaka thA, jUnAgaDhake rAjApara AkramaNa jagahameM banA thaa| kaI lekhaka isako kalpanA mAnate kiyAaura somanAthake mandirako naSTa kiyA jahAMse haiN| unakA mata hai ki sarasvatI nadIke mahAnese tIna use bahumUlya sampatti prApta huii| , aura bhIDiyA mandirase prAyaH . gujarAtake zAsaka mahamUda begarA (mujaphphara200 gaja dUrIpara jo bhagnAvazeSa haiM, vahIMpara somanAtha dvitIya) ne bhI somanAtha mandira ke avazeSoMpara AkrakA mUla mandira thaa| maNa kiye| san 1702-3 meM jaba auraGgajeba 84 varSakA huvA anya aAkramaNa to usane ahamadAbAdake apane sUbedAra zujAtakhAMko mahamUdake bAda bhI isa mandirapara musalamAnoM ke pharamAna bhejA ki usake jIvita rahate rahate somanAtha For Personal & Private Use Only Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [ varSe sadAke liye banda ho jaay| mandirako turanta naSTa kiyA jAve tAki mUrti-pUjA caahiye| bala ekatAse AtA hai, aura dharma ekatAke liye sahAyaka hotA hai| hamane apanI lAparavAhI musalamAnoMke bAra-bAra AkramaNa, lUTa aura nirbalatA aura phUTase lagabhaga 800 varSa taka paratantratA dhvaMsoMse hindulogahatotsAha ho gaye, aura somanAthakA kI ber3iyAM phniiN| Aja kitane hI deza-bhaktoMke mandira phira apane usa aizvaryako nahIM prApta kara sakA puruSArtha aura balidAnoMke pazcAt hama svatantra hue haiN| jo use kumArapAlake samaya meM prApta thaa| svatantratAko rakSA karanA hamAre hAtha hai| . indorakI mahArAnI ahalyAbAIne prAcIna somanAtha somanAtha mandirake nirmANake viSayako lekara mandirake sthAnako chor3akara naye sthAnapara antima ganITreDsa esosiezana kalakattAke hindu sadasyoMkI somanAthakA mandira banavAyA jo Ajakala bhI apanI tathA anya hesiyana boreke kAra bAra karanevAloMkI jIrNa-zINa avasthA meM upasthita hai| eka sabhA gata saptAha meM hii| usa sabhAmeM zrIyukta somanAtha mandirakA nava-nirmANa ho mAdhoprasAdajI bir3alA, kesaradevajI jAlAna, bhAgIratha bahuta dinoMse hinduoMkI yaha ekAnta kAmanA rahI jI kAnoDiyA devIprasAdajI goyanakA choTelAlajI ki kisI taraha somanAtha mandirakA nirmANa ho| kAnoDiyA rAmasahAyamalajI mora manasukharAyajI mora IsTa iNDiyA kampanIke samaya lArDa elinabarAke giradhArIlAlajI mehatA, vilAsarAyajI bhivAnIvAle, zAsanakAla meM somanAtha mandira ke banAnekI carcA uThI kesaradevajI kAnoDiyA, tulasIdAsajI, jayalAlajI thI para usameM saphalatA nahIM ho skii| jUnAgar3hake verIvAle Adi anekoM boreke kArobArase sambandha musalamAna navAboMne isakA sadaiva virodha kiyA rakhanevAle mahAnubhAva upasthita the| yahI nahIM 'dehotsarga' "vairAgya kSetra" Adi pAvana . zrAyukta zrIyukta bhAgIrathajI kAnoDiyAne somanAtha maMdira sthAnoMkI hinduoM dvArA dekha rekha bhI musalamAna ke nava-nirmANake bAre meM sabhAke sAmane apane vicAra navAboMke liye asahya huI, aura vahAM pUjA karanekI rkhe| unhoMne batalAyA ki ravivAra 4 janavarIko sakhta manAI kara dI gaI yahAM taka ki usake Asa-pAsa saradAra paTelane pATa, borA, kapar3A, kAgaja, cInI, kI bhUmimeM murdA gAr3hakara use apavitra bhI karane lge| sImeMTa Adike vibhinna vyApArika pratinidhiyoMse jaba bhArata svatantra huvA to jUnAgaDhakI prajAko biralA pAka meM bheMTa kI, aura unako jUnAgar3hasthita supta pratikriyA navAbake viruddha ati ugra ho utthii| somanAtha mandira ke nava-nirmANake liye sahAyatA aura jaba vahAMkA musalamAna navAba janatAkI icchAke karanekA parAmarza diyaa| zrI bhAgIrathajI kanoDiyAne viruddha pAkistAnase mila gayA, to vahAMke logoMne batalAyA ki anya vyApAravAloMne saradAra paTelako sazastra svatantratA saMgrAma prArambha kiyA aura navAbako somanAtha mandirake liye dhana ekatrita karanekA AzvAdurdharSa janasaGghakI sAmUhika zaktike sAmane palAyana sana diyA hai ata: boreke vyApArase sambandha rakhane karanA pdd'aa| vAle sabhI sajjanoMko somanAtha mandirake nirmANake ataH aba samaya A gayA hai ki hama liye dAna denA cAhiye; kyoMki somanAtha mandira loga somanAtha mandirake atIta gauravako punaH sabhI hinduoMkA hai, unhoMne yaha bhI kahA ki soma nAthake patanake sAtha hinduoMko svatantratA-hAsakA lauttaaeN| itihAsa bhI nihita hai| aba bhArata svatantra huA hai, aba hinduoMko apane chine hue dharmasthAnoMko ata: somanAthakA jIrNoddhAra avazya honA caahiye| vApisa lenA caahiye| durbalatAkA samaya calA gayA sabhI upasthita sajjanoMne isa kathanakA saharSa anumoaba bhArata svatantra hai, aura bhAratako balavAna bananA dana kiyaa| For Personal & Private Use Only Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] adbhuta bandhana 71 phira zrI mAdhoprasAdajI bir3alAne apane una bore bAjArake dalAloMkI bhI eka alaga somamitroM ke nAmoMkA ullekha kiyA, jinase sahAyatAke nAtha-mandira-koSa-sabakameTI banAI gaI jisameM nimna vacana unhoMne prApta kara liye haiM aura upasthita sajjanoM likhita sadasyoMke nAma haiM-zrIyuta paramezvarIlAlajI se candA likhavAne kI apIla kii| 1 // Der3ha lAkha guptA, jAnakIdAsajI berIvAlA, badrIprasAdajI parasarupayese adhikakI sahAyatA somanAtha mandira-koSake rAmapuriyA, banArasIlAlajI phamAraniyA, harikisana liye heziyana borAke vyApAriyoMse prApta ho cukI hai| jI aacaary| isa saba-kameTIko bhI anya sadasya candA likhAne ke liye eka somanAtha mandira-koSa- lenekA adhikAra hai| samiti bhI banAI gaI jisameM nimnalikhita sadasyoMke hameM pUrNa vizvAsa hai ki sabhI hindu bhAI isa nAma haiM-zrIyuta mAdhoprasAdajI bir3alA, kesaradevajI koSameM pracura sahAyatA pradAnakar akhaNDa-hindu-jAti jAlAna, devIprasAdajI goyanakA, choTelAlajI kAno- (rASTra) ko sudRr3ha bnaayeNge| r3iyA, rAmasahAyamalajI mora, jayalAlajI berIvAlA, antameM hama zrI biDalA bandhaoMko dhanyavAda dete bhAgIrathajI kanoDiyA, bilAsarAyajI bhivAnIvAlA, haiM ki isa hindu jAgaraNake kAyameM ve sabase Age choTelAla jI sraavgii| isa saba kameTIko anya Akara isa phaNDakI saphalatAke liye tana, mana, dhanase sadasya lenekA adhikAra hai| . pUrNa prayatnazIla huye haiN| adbhuta bandhana ! batA batA re ! bandI ! mujhako, batA ! banAI kisane terI, bAMdhA kisane Aja tujhe ? . yaha aTUTa ati dRDha ber3I ? bolA-"mere svAmIne hI, bolA baMdI-"bar3e yatnase, ____ kasakara bAMdhA Aja mujhe // . isako maiMne svayaM ghar3I / / socA thA dhana-bala hI se maiM, socA thA karalegA bandI, .. lAGgha sakU sArA saMsAra / . jagako merA prabala pratApa / aura dharA dhana nijI koSa vaha, sadA bharUMgA zAnti-sahita maiM, thA jisapara nRpakA adhikAra // ekAkI svAdhInAlApa // nidrAke ho vazIbhUta maiM, ata: rAta dina athaka parizrama, leTa gayA usa zayyApara / karanekA saba bhAra liyaa| jo mere mAlikako pyArI bhaTTI aura hathor3oM dvArA, . thI manahara ati hI sundara / ber3Iko taiyAra kiyA / bAta huI mujhako saba bAteM, kaDiyAM pUrNa aTUTa huI saba, jaba nidrAse jAga cukaa| .. sabhI kArya sampUrNa huaa| hA! maiM bandI banA huA hUM, jJAta huA inahIne mujhako, apane hI kozAlayakA // " hA ! bandhanameM bAMdha liyaa| [ racayitA-ravIndranAtha ThAkura, anuvAdaka-anUpacanda jaina nyAyatIrtha ] For Personal & Private Use Only Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathA-kahAnI karanIkA phala [ lekhaka:- ayodhyAprasAda goyalIya ] ["anekAnta"ke dUsare aura tIsare varSa meM isa stambhake nIce aitihAsika, paurANika aura maukhika sunI huIM ai choTI-choTI zikSAprada aura manoraJjaka kahAniyAM dI jAtI rahI haiM, jo pravacanoM meM udAharaNakA kAma de sakeM / isa taraha kI choTI-choTI lAkhoM kahAniyAM logoMke hRdayoM meM bikharI par3I haiM, jo aksara hamAre gharoMmeM sunAI jAtI haiM aura sIne basI 'calI A rahI haiM / parantu kAgajoM meM likhI nahIM miltii| ye kahAniyAM hamAre deza kI amUlya nidhi haiM / ye kalpita upanyA aura kahAniyoMse adhika rocaka aura hRdayasparzinI hotI haiN| aisI choTI-choTI kahAniyAM bhejane vAloMkA anekAnta svAgata karegA / kahAniyoMkI AtmA cAhe aitihAsika yA paurANika ho athavA sunI sunAI ho, parantu usakI bhASAkA paridhAna svayaM lekhakakA honA cAhie | namUne ke taurapara hama eka kahAnI de rahe haiM, yadyapi vaha kucha bar3I hogaI hai, agale aMkoM meM choTI bhI dene kA yatna kiyA jAyagA / - goyalIya ] bilakhatoM ko dekhakara rAzaniGga aphasara baiThA rahatA hai| kucha dinoM bAda gAMva meM plegakI AdhI AI to usameM usakA ekamAtra pautra bhI lur3haka gayA / vRddha ke dhairyakA bandha TUTa gayA, usane apanA sara dIvAra se de maaraa| nAradamuni akasmAt udhara se nikale te vRddhako TakarAte huye dekhakara usI taraha khar3e ho gaye jisa taraha apahRta abalAoM ke dhairya bandhAneko neta pahuMca jAte haiN| yA Aga aura pAnI meM chaTapaTAte manuSyoM ko dekhane nyUja - riporTara ruka jAte haiM / ka-eka karake zrATha putra-vadhuoMke bharI javAnI meM vidhavA ho jAnepara bhI vRddhI khoMsU na yAye / sAmyabhAvase saba kucha sahana karatA rahA / apane hAthoM Aga dekara isa taraha ghara A baiThA jisa taraha lArDa vevala baGgAlake akAla pIr3itoMko er3iyA~ ragar3ate-ragar3ate dekhakara dillI A baiThate the / gA~va ke kucha loga usake dhairya kI prazaMsA usI taraha karate, jisa taraha Aja kAzmIra mahArAjake sAhasakI kara rahe haiM / kucha loga bajra hRdaya kahakara usakA upahAsa karate / zmazAna meM jinheM zIghra vairAgya ghera letA hai aura phira ghara Akara sAMsArika kAryoM meM usI taraha lipta ho jAte haiM, jisa taraha paM0 neharU musli - malIgI AkramaNoM ko bhUlakara vyasta ho jAte haiM / aise loga unheM jIvanmukta aura videha kahane se na cUkate aura chidrAnveSI unheM manuSya na mAnakara pazu samajhate / bAta kucha bhI ho, eka-eka karake vyAhe - syAhe lar3ake do varSa meM uTha gaye / unakI striyoMke karuNa - krandanase par3osiyoM ko rulAI A jAtI, para vRddha khaTole para cupacApa usI taraha baiThA rahatA jaise bhUkhase - vipad grastako dekhakara sUkhI sahAnubhUti prakaTa karane meM logoMkA bigar3atA hI kyA hai ? jo kala dahAr3a mArakara rote dekhe gaye haiM, ve bhI upadeza deneke isa sunaharI avasara se nahIM cuukte| phira nAradamuni to Akhira nAradamuni Thahare ! jisa prakAra AyesamAjakA makke meM vaidika dharmakA jhaNDA phaharAnekA adhikAra surakSita hai yA hasananiz2AmIko sAta karor3a harijanoMko muslima banAneke hakUka hAsila haiM / aise hI kartavyabhAra ke nAte kaNThameM misarI gholate huye nAradamuni bole "bAbA ! dhairya rakho, rone se kyA lAbha ?" vRddha ajanabIsI AvAja sunI to acakacA kara For Personal & Private Use Only Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] dekhA, to pItAmbara pahane aura hAtha meM vINA liye nArada dikhAI diye / vRddha unheM sAdhAraNa bhikSu samama kara bhare hue kaNThase bolA - svAmin dhairya kI bhI koI sImA hai| eka-eka karake ATha beToMko zrAgameM dhara AyA / aba le dekara ke ghara meM eka TimaTimAtA dIpaka bacA thA, so Aja vaha bhI karakAla AndhIne aa diyA phira bhI dhairya rakhane ko kahate ho, bAbA ! mere pAsa hai hI kahAM jo use rakhUM, vaha to kAlane pahale hI chIna liyaa| mujhe aba buDhApemeM roneke sivAya aura kAma bhI kyA raha gayA svAmin! kyA samyagdRSTi paryApta kAla meM strI-vedI ho sakatA hai sahanazakti se adhika Apatti Anepara Astika bhAstika bana jAte haiM / jo parvata sInA tAne hue karArI bandoMke bAra ha~sate hue sahate haiM, ve bhI Aga par3ane para pighala uThate haiM / jvAlAmukhIse sihara uThate haiM / nAradako bhaya huA ki vRddha nAstika na ho jAya ata: bole "to kyA tuma apane pautrakI mRtyuse sacamuca dukhI ho ? vaha tumheM puna: dikhAI de jAya to kyA sukhI ho sakoge ? vRddha nirnimeSa netroMse nAradakI ora usI taraha ' dekhA jisa taraha naGgI ughArI striyAM lAIna meM khar3I zrI SaTkhaNDAgamake 63 sUtrapara 'saMjada' padake viSaya meM carcA calate hue eka yaha viSaya bhI vivAda rUpameM AgayA ki asaMyata-samyagdRSTi aparyApta kAlameM strI-vedI ho sakatA hai yA nahIM ? dravya-strI honA to kisIko iSTa nahIM hai, kevala bhAva-strI yA strI vedake udayapara vivAda hai / isa viSaya meM paM0 phUlacanda jIzAstrI paM0 darabArIlAlajI nyAyAcArya yadi vidvAnoMne yukti 73 kapar3e kI dukAnakI ora dekhatIM haiN| vRddhane apane hRdayakI vedanAko AMkhoM meM vyakta karake apanI abhilASAko uso mauna bhASAmeM prakaTa kara diyA jisa bhASAmeM baGga - mahilAoMne satItva - luTane kI vyathAko mahAtmA gAndhopara jAhira kiyA thA / nAradakI mAyAse kSitijapara pautra dikhAI diyA to vRddha vihvala hokara usI taraha lapakA jaise sinemA zauqIna TikaTa gharakI ora lapakate haiN| "are mere lAla, tU kahAM calA gayA thA" ? "are duSTa tU mere zarIrako chUkara apavitra na kara pUrva janma meM tUne aura tere ATha putroMne jina logoMko yantraNAe~ pahuMcAI thIM / aizvarya aura adhikArake madameM jinheM tUne miTTI meM milA diyA thaa| ve hI nirIha prANI tere putra aura pautra rUpameM janme the / ye rudana karatI huI terI AThoM putra vadhU tere pUrva janma ke putra haiM, jinhoMne na jAne kitanI vidhavAoMkA satItva haraNa kiyA thA" / svargIya AtmA vilIna ho gaI / vRddha ke ceharepara syAhI-sI pusa gii| nAradabAbA vINA para gunagunAte cale gaye kyA samyagdRSTi paryAptakAla meM strIvedI ho sakatA hai ? [lekhaka - bAbU ratanacanda jaina, mukhtaura avazyameva bhoktavyaM kRtaM karma zubhAzubham / bhAratIya jJAnapITha, banArasa, 3 pharavarI 1648 tathA Agama pramANa dvArA yaha siddha kara diyA hai ki asaMyata samyagdRSTike aparyApta kAlameM strIvedakA udaya nahIM hotA, yahAM paTakhaMDAgamake tRtIyakhaMDa baMdha-vAmitvavivayako zrI vIrasena svAmi-kRta dhavalA TIkA se spaSTa hai / 1. patra 130 sUtra 75 meM kahA hai- manuSyagatimeM manuSya, manuSya paryApta, evaM manuSyaniyoMmeM tIrthaMkara For Personal & Private Use Only Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ varSa prakRti taka ke samAna jAnanA cAhiye / vizeSatA dRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi itanI hai ki dvisthAnika aura apratyAkhyAnAvaraNIyakI kahe haiM (sUtra 144 va 145 patra 205 va 206) / yahAM prarUpaNA paJcadriya tiryaMcoMke samAna hai| isa sUtrakI TIkAmeM zrI vIrasena svAmIne svodaya - parodaya bandha TIkA meM patra 131 para zrI vIrasena svAmIne jahAM bheda batAte hue patra 207, paMkti 16-20 meM puruSavedakA baMdha hai use batAyA likhA hai ki midhyAdRSTimeM 53, sAsAdana asaMyat samyagdRSTi guNasthAna meM svodayase kahA hai, 48, samya midhyAdRSTimeM 42 aura asaMyatasamyam- parodaya se nahIM / isase yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki dRSTi guNasthAna meM 44 pratyaya hote haiM; kyoMki yahAM asaMyatasamyagdRSTiguNasthAna meM manuSya va tiryaMcoM ke vaikriyika va vaikriyikamizra pratyaya nahIM hote manuSyaaparyApta kalameM kevala puruSavedakA hI udaya hotA hai / niyoMmeM isI prakAra pratyaya hote haiN| vizeSa itanA strI yA napuMsaka vedakA udaya nahIM rahatA / yadi strI yA napuMsaka vedakA udaya bhI samyagdRSTi ke aparyAptakAla meM hai ki saba guNasthAnoM meM puruSa va napuMsaka veda, hotA to puruSavedakA bandha svodaya na kaha kara strodayaasaMyatasamyagdRSTiguNasthAna meM audArikamizra va parodaya khte| jisa prakAra midhyAdRSTi va sAsAdanakArmaNa, tathA apramattaguNasthAnaneM AhAraka dvika samyagdRSTi guNasthAnameM kahA hai| ataH jisake audArika pratyaya nahIM hote / prakaTa hai ki pratyaya (Asravake mizrakAya yoga meM samyaktva hogA usake strI veda nahIM hogA / kAraNa) mUla meM cAra aura uttara sattAvana hote hai / ina meM se kauna 2 aura kitane pratyaya kisa 2 guNasthAna meM hote haiM, yaha saba patra 20 se 27 taka TIkAkArane kathana kiyA hai| yahAM para isa kathanase ki manuSyaniyoM meM saba guNasthAnameM puruSaM va napuMsaka veda aura apramattaguNasthAnameM AhAradvika pratyaya nahIM hote, spaSTa ho jAtA hai ki gatimA meM manuSyanI zabda se Azaya bhAva strI kA hai, dravya-strIkA nahIM / yadi dravyastrIkA zrAzaya hotA to manuSyanI meM apramatta guNasthAnako na kahate aura puruSa va napuMsakavedakA abhAva bhI nahIM kahate, kyoMki dravya - strIke apramattaguNasthAna saMbhava nahIM aura veda viSamatA meM puruSa va napuMsaka pratyaya ho sakate haiM | yahAMpara manuSyaniyoM meM paryApta va aparyApta avasthA kA bhI vicAra kiyA gayA hai; kyoMki audArikamizra va kArmaNa pratyayoMkA kathana hai jo kevala aparyApta kAla meM ho hote haiM / manuSyaniyoMke asaMyatasamyagdRSTiguNasthAna meM audArikamizra va kArmaNa pratyaya nahIM hote / isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki manuSya niyoMke aparyApta kAlameM samyaktva nahIM hotA / 74 anekAnta 2. yoga mArgaNAnusAra audArikamizrakAyayogiyoM meM pAMca jJAnAvaraNIya Adi prakRtiyoMke bandhaka mithyA batAte hue paMkti 25 meM asaMyatasamyagdRSTike battIsa 3. patra 208 meM audArikamizrakAyayogake pratyaya pratyaya hote haiM / cU~ki asaMyatasamyagdRSTiyoM meM strI aura napuMsaka vedoM ke sAtha bAraha yogoMkA abhAva hai / isase bhI yaha siddha hotA ki hai manuSya va tiyeMcoM ke aparyApta kAlameM asaMyata samyagdRSTiguNasthAna meM strI vedakA udaya nahIM hotA / 4. patra 235 para kAma kAyayogiyoMmeM pratyaya batAte hue paMkti 18 meM yaha kahA hai ki anantAnubandhi catuSka aura strIvedako kama karanepara asaMyatasamyamdRSTiyoM ke tetIsa pratyaya hote haiN| yahAMpara napuMsaka veda ko kama nahIM kiyA hai; kyoMki jo samyagdRSTi mara kara naraka meM jA rahA hai usake napuMsakavedakA sadbhAva kAlameM strI vedakA udaya kisI bhI gatimeM saMbhava nahIM pAyA jAtA hai / parantu asaMyata samyagdRSTike aparyApta 5. yoga mArgaNAnusAra strIvedIke pratyaya batAte hue patra 244 paMkti 21-23 meM likhA hai ki asaMyata samyagdRSTiyoM meM audArikamizra, vaikriyikamizra aura kAmaMNakAya yoga pratyayoMko kama karanA cAhie: kyoMki strI - vediyoM meM asaMyatasamyagdRSTiyoM ke aparyApta For Personal & Private Use Only Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2 ] kAlakA abhAva hai| yahAMpara to zrI vIrasena svAmIne svayaM isa viSayako vilakula spaSTa kara diyA hai / 6. AhAra mArgaNAnusAra anAhAraka jIvoMke dvisthAna prakRtiyoM ( vaha karmaprakRtiyAM jo kevala pahale aura dUsare guNasthAna meM baMdhatI haiM aura jinakI bandha vyucchitti dUsare guNasthAna meM hotI hai) kI prarU sala kA bhAgyodaya sa la somavaMzase saMbaddha yadukulakA .. thA / yaha uttara se Akara zazakapura vartamAna maisUra rAjyAntargata mRDugere tAluka meM avasthita DimeM raha rahA thaa| usa samaya aGgaDi eka choTAsA grAma thaa| usake cAroM ora bhayaGkara jaGgala thA / sala mahA-zUra evaM vyavahAra catura thaa| phalata: vaha aGgaDi kA rakSaka banakara jaGgalase gAMva meM A, hAni pahuMcAne - vAle jaGgalI jAnavaroMse gAMvavAloM kI rakSA karane ye ise gAMvavAle prativarSa anAja ke rUpa meM kucha kara dene lage / isa prakAra thor3e samaya ke bAda salake pAsa kAphI anAja ekatrita huA / taba apane gAMvakI rakSAke 1. liye isane eka choTIsI senA taiyAra kii| sala jaina dharmAvalambI thA / isake zraddheya guru sudatta yati the + / salako gurudevapara asIma bhakti thii| eka dina sala kA bhAgyodaya * [ le0 - vidyAbhUSaNa paM0 ke0 bhujabalI zAstrI, mUDabidrI ] * 'Epigraphia carnatica' ke AdhAra para + DA0 sAletora sAgara kaTTe evaM huM bucake zilAlekhoMke AdhArapara ina sudatta yatikA para nAma vardhamAna yogIndra batAte haiN| [Mediaeval Jainism] para vaha yaha nahIM banA sake ki sudatta yatikA nAma vardhamAna yogIndra kyoM pdd'aa| - paNA karate hue patra 364 paMkti 27 meM yaha kahA hai anantAnubandhi catuSkakA bandha va udaya donoM sAtha vyucchinna hote haiN| isase yaha bAta siddha ho jAtI hai ki anAhAraka jIvoM ke aparyApta kAlameM dUsare guNasthAna se uparima guNasthAnoMmeM strI vedakA udaya nahIM hai| 75 bAta hai ki sthAnIya vasantadevIke mandira meM sala gurudevase dharmopadeza suna rahA thA isI bIcameM sudatta yatine dUrIpara eka bAghako kharagozake pIche daur3ate hue dekhA / itane meM yati socane lage ki yaha dIna kharagoza avazya bAghakA grAsa bana jAyagA, tatkSaNa hI yati mahArAjane dharma - zravaNArtha pAsa meM baiThe hue parama bhakta vIra ziromaNi salase kahA ki ada poya sala' arthAt 'sala, use mAro' / basa, gurujIkA itanA kahanA thA ki sala havAkI taraha daur3akara bAghakI pIThapara car3ha, kaTArIkI sahAyatA se use vaza karake gurudeva ke pAdamUlameM lA paTakA / / ziSya ke isa adbhuta zauryako dekhakara gurujI bar3e prasanna hue / isa upalakSa meM uttarottara unnatikI kAMkSAse / eka zilAlekhase spaSTa hai ki sudanta, yatine salake zaurya kI parIkSA karanekeliye hI yaha ghaTanA ghaTita kI thI / dUsare eka zilAlekhameM yaha bhI upalabdha hai ki svayaM padmA batI devIne siMhakA rUpa dhAraNa karake saradAra salakI parIkSA karanemeM yati sudattakI sahAyatA kI thii| sAtha hI sAtha yaha bhI siddha hai ki yati mahArAjane hI 'siMha' salakA rAjacihna niyata karake poya-sala yA hoysala usakA vijayI nAma ghoSita kiyA thA / [ Epigraphia Carnatica' bhAga 8 pRSTha 5 ] For Personal & Private Use Only Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 ] yati mahArAjane ziSya salako gambhIra AzIrvAda diyA / pIche vaha ghAToMmeM choTe choTe nAyakoMko jItakara usa samUce prAntakA zAsaka bnaa| usa jamAne meM janatAmeM dharma-zraddhA vizeSa thI / munivara datta vahAMkI janatA ke liye sAkSAt Izvara the unakI AjJA vinA janatA koI kArya nahIM karatI thI / sudatta yatimeM eka vilakSaNa teja evaM prabhAva vartamAna thA / isaliye eka zabda bhI unake viruddha bolanekA sAhasa vahAMkI janatAmeM nahIM thA / phalata: salako hara prakArase janatA se sahAyatA milatI thii| dhIre dhIre sala apanI senAko bar3hAkara Asa-pAsa ke prAntoMkA bhI nAyaka banA / anekAnta usa samaya sala jisa dezameM thA, vaha cola rAjAoM ke vazameM thA / apanI mAtRbhUmiko paratantratA se mukta karAneke liye salane cAlukyoMkI sahAyatA prApta kara apane dezako svatantra bnaayaa| balki kramazaH cola vartamAna samUce maisUrase hI khader3a diye gaye / hoyasala vaMzane lagabhaga 60 varSataka rAjyazAsana kiyA thaa| isa vaMzakI rAjadhAnI pahale velUra, aura pIche dvAra samudra rhaa| isa liye ye 'dvArAvato puravarAdhIzvara' kahalAte the / nissandeha hoysaloMkA samaya jainadharma ke hAsakA thaa| cola rAjAoMke dvArA jainarASTra gaMgavAdikA aMta ho cukA thA / vaiSNava aura zaiva AcAryoMne apane camatkAroMse zAsaka vargapara apanA adhikAra jamA liyA thA / aise vikaTa samaya meM jaina yatiko dharmaprabhAkanA aura rASTroddhArako sudha AnA svAbhAvika thA / rASTrIya jAgRti ke abhAva meM dharmonnatikA honA kaThina thA / isaliye siMhanaMdyAcAryake anurUpa hI zrI sudatta / varSa - yatiko hoysala rAjyako sthApanA karanA Avazya pratIta huA / DA0 bhAskarAnanda sAletorane isa saMbaMdha meM nimnaprakAra likhA hai 'hoyasala rAjya jainI buddhikauzalako dUsarI zreSTha kRti thA / ata: ahiMsA pradhAna jainadharmane vijayanagara sAmrAjya ke udaya kAla taka do bAra dezake rAjanaitika jIvanameM nava jAgRtikA saMcAra kiyA / jainAcAryoMne rAjya kI sahAyatA pAne ke liye ho ina sAmrAjyoMkI sthApanA nahIM kii| kyoMki dakSiNameM jainadharmake kendra pahale se vidyamAna the aura unameM ucca koTike vidvAn maujUda the, jaise bhArata meM virale hI . hue haiM / pratyuta unhoMne rAjya sthApanA meM sakriya bhAga isaliye liyA ki deza kI rAjanaitika vicAradhArA ThIka dizA meM bahe, aura rASTrIya jIvana unnata bane / bhAratake itihAsa meM jainadharmakA mahatva isI kAraNa hai / hoymala jaina rAjyase hI vijayanagara ke samrAToMko vaha sandeza milA jisane bhArata ke itihAsameM eka nayA gauravapUrNa adhyAya hI khola diyA / isa vaMzameM vinayAditya, ereyaMga, viSNuvardhana + nArasiMha aura ballAla da kaI dharmazraddhAlu zAsaka ho gaye haiM jinhoMne apane zAsana kAla meM jainadharmakI kAphI sevA kI thii| sakalacaMdra bAlacandra, abhayacandra, rAmacandra, zAntideva tathA gopanandI Adi vidvAn jainAcArya upayukta zAsakoM ke guru yA prabala preraka rahe / Aja 'anekAMta' ke vijJa pAThakoMke samakSa hoyasala vaMzakA itanA hI paricaya diyA gayA hai| 1- jisake rAga-dveSa-moha kSINa ho gaye haiM vaha phakIra karoMpara jo sukha anubhava karatA hai vaha cakravartI bhI apanI puSpazaiyyApara nahIM anubhava kara - IsA sakatA / * Mediaeval Jainism, PP. 59-60. + yadyapi yaha pIche vaiSNava ho gayA thA, phira bhI aMta taka jainadharmapara inakI sahAnubhUti banI rahI / sadvicAra - maNiyAM 2 - cakravartiko sampadA indralokake kAkavITa sama ginata haiM vItarAgake bhoga / loga // -- jainavAGmaya For Personal & Private Use Only Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaTa nAmake aneka vidvAna hue haiN| unameM aSTAGgahRdaya nAmaka vaidyaka granthake kartA vAgbhaTa siMhaguptake putra aura sindhudezake nivAsI the / neminirvANa kAvya ke kartA vAgbhaTa prAgvATa yA poravAr3avaMzake bhUSaNa tathA chAir3ake putra the / aura vAgbhaTTAlaGkAra nAmaka granthake kartA vAgbhaTa somazreSThI ke putra the / inake ati rikta vAgbhaTa nAmake eka catutha vidvAna aura hue haiM jinakA paricaya deneke liye hI yaha lekha likhA jAtA hai| kA caturtha vAgbhaTTa aura unakI kRtiyAM [ lekhaka -- paNDita paramAnanda jaina zAstrI ] ye mahAkavi vAgbhaTa nermikumAra ke putra the; vyAkaraNa chanda, alaGkAra, kAvya, nATaka, campU aura sAhitya ke marmajJa the; kAlIdAsa, daNDI, aura vAmana Adi vidvAnoMke kAvya-granthoMse khUba paricita the, aura apane * samaya ke akhila prajJAluoM meM cUr3AmaNi the, tathA nUtana kAvya racanA karane meM dakSa the / * inhoMne apane pitA kumArako mahAn vidvAn dharmAtmA aura yazasvI batalAyA hai aura likhA hai ki ve kaunteya kularUpI kamaloMko vikasita karane vAle advitIya bhAskara the / * navyAnekamahAprabandharacanAcAturyavisphUrjitasphArodArayazaH pracArasatatavyAkIrNavizvatrayaH / zrImanna e mikumaar-suurirkhilprjnyaalucuudd'aamnniH| kAvyAnAmanuzAsanaM varamidaM cakre kavirvAgbhaTaH // chandonuzAsanako antima prazasti meM bhI isa padya ke Upara ke tIna caraNa jyoMke tyoM rUpase pAye jAte haiN| sirpha caturtha caraNa badalA huA hai, jo isa prakAra hai-- 'chandaH zAstramidaM cakAra sudhiyAmAnandakRdvAgbhaTaH / aura sakalazAstroM meM pAraGgata tathA sampUrNa lipi bhASAoM se paricita the aura unakI kIrti samasta - kuloMke mAna, sanmAna aura dAnase lokameM vyApta ho rahI thI / aura mevAr3adezameM pratiSThita bhagavAna pArzvanAtha jinake yAtrA mahotsavase unakA adbhuta akhila vizva vistRta ho gayA thA / nemikumArane rAhaDapura meM bhagavAna neminAthakA aura naloTakapura meM vAIsa devakulakAoM sahita bhagavAna AdinAthakA vizAla mandira banavAyA thA + / nemi kumArake pitAkA nAma 'makkalapa' aura mAtAkA nAma mahAdevI thA, inake rAhaDa aura nemikumAra do putra the, jinameM nemikumAra laghu aura rAhaDa jyeSTha the / nemakumAra apane jyeSTha bhrAtA rAhaDake paramabhakta the aura unheM Adara tathA premakI dRSTise dekhate the / rAhaDane bhI usI nagara meM bhagavAna AdinAtha ke mandira kI dakSiNa dizAmeM vAIsa jina-mandira banavAe the, jisa se unakA yazarUpI candramA jagatameM pUrNa ho gayA thA - vyApta ho gayA thA: / unakI svopajJa kAvyAnuzAsanavRttimeM AdinAtha kavi vAgbhaTTa - bhaktirasa ke advitIya premI the, neminAtha aura bhagavAna pArzvanAthakA stavana kiyA * jAna par3atA hai ki 'rAhaDapura' mevAr3adezameM hI kahIM nemikumArake jyeSTha bhrAtA rAhaDake nAmase basAyA gayA 1 +. dekho, kAvyAnuzAsanaTIkAkI utthAnikA pRSTa 1 / nAbheyacaityasadane dizi dakSiNasyAM / dvAviMzati vidadhatA jinamandirANi / manye nijAmrajavara prabhu rAiDasya / pUrNIkRto jagati yena yazaH zazAGkaH / kAvyAnuzAsana pRSTha 34 For Personal & Private Use Only Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 anekAnta [ varSe gayA hai| jisase yaha sambhava hai ki inhoMne kisI chandoMkA kathana vistArase kiyA gayA hai| ataeva stuti granthako bhI racanA kI ho; kyoMki rasoMmeM rati yahAMpara nahIM kahA jAtA hai| (zRGgAra) kA varNana karate hue deva-viSayaka ratike udAharaNameM nimna padya diyA hai chandonuzAsanano muktyai spRhayAmi vibhavaiH kArya na sAMsArikaiH, . jainasAhitya meM chandazAstrapara 'chandonuzAsana, +. svayambhUchanda, * chandokoSa, * aura prAkRtapiGgala* kitvAyojya kara punaridaM tvaamiishmbhyrcye| bAda zrI Adi aneka chanda grantha likhe gaye haiN| unameM prastuta svapne jAgaraNe sthitau vicalane duHkhe sukhe maMdire, chandonuzAsana sabase bhinna hai| yaha saMskRta bhASAkA kAntAre nizivAsare ca satataM bhaktirmamAstu tvyi| chanda grantha hai aura pATanake zvetAmbarIya jJAnabhaMDAra meM __ isa padyameM batalAyA hai ki he nAtha ! mai muktipurI * ayaM ca sarvaprapaJcaH zrIvAgbhaTAbhidhasvopajJa chandokI kAmanA nahIM karatA aura na sAMsArika kAryoMke nuzAsane prapaJcita iti naatrocyte|' . liye vibhava (dhanAdi sampatti) ko hI AkAMkSA karatA + yaha chandonuzAsana jaya kItike dvArA racA gayA hai| ise iM; kintu he svAmin hAtha jor3akara merI yaha prArthanA unhoMne mAMDavva, piMgala, janAzraya, setava, pUjyapAda (devanaMdI) hai ki svapnameM, jAgaraNameM, sthitimeM, calanemeM duHkha- aura jayadeva aAdi vidvAnoMke chanda granthoMko dekhakara banAyA sukhameM, mandirameM, vanameM, rAtri aura dinameM nirantara gayA hai| yaha jayakIrti amalakIrtike ziSya the| samvat ApakI hI bhakti ho| 1162 meM yogasArakI eka prati amalakIrtine likhavAI thI taraha kRSNa nIla vokA varNana karate hue isase jayakIrti 12vIM zatAbdIke uttarArdha aura 13 vIM rAhaDake nagara aura vahAM pratiSThita nemijinakA zatAbdIke pUrvArdhake vidvAn jAna par3ate haiN| yaha grantha stavana-sUcaka nimna padya diyA hai jaisalamerake zvetAmbarIya jJAnabhaNDArameM surakSita hai| dekho gAyakavADa saMskRtasIrIjameM prakAzita jaisalamera bhANDAgArIya marakatamaNikRSNo yatra nema jinendrH| granthAnAM sUcI / * yaha apabhraMzabhASAkA mahatvapUrNa maulika chanda grantha vikacakuvalayAli zyAmalaM yatsarombhaH hai isakA sampAdana eca0 DI0 velaMkarane kiyA hai| dekho pramudayati na skAMstatpuraM rAhaDasya // bambaIyUnivarsiTI janarala san 1933 tathA rAyala__isa padyameM batalAyA hai ki jisameM vana-paMktiyAM eziyATika sosAiTI janarala san 1635 majalameghake samAna nIlavaNe mAlUma hotI haiM aura yaha ratnazekharasUridvArA racita prAkRtamASAkA jisa nagarameM nIlamaNi sadRza kRSNavarNa zrI nemi chandakoza hai| jinendra pratiSThita haiM tathA jisameM tAlAba vikasita * piMgalAcAyeke prAkRtapiMgalako chor3akara, prastuta kamalasamUhase pUrita haiM vaha rAhaDakA nagara kina kinako piMgala grantha athavA 'chando vidyA' kavivara rAjamalakI pramudita nahIM krtaa| kRti haiM jise unhoMne zrImAlakulotpanna vaNikapati rAjA mahAkavi vAgbhaTTakI isa samaya do kRtiyAM upa- bhAramalla ke liye racA thaa| isa granthameM chandoMkA labdha haiM-chandonuzAsana aura kAvyAnuzAsana / unameM nirdeza karate hue rAjA bhAramalla ke pratApa yaza aura vaibhava chandonuzAsana kAvyAnuzAsanase pUrva racA gayA hai| zrAdikA acchA paricaya diyA gayA hai| ina chanda granthoMke kyoMki kAvyAnuzAsanakI svopajJavRttimeM svopajJa- atirikta chandazAstra vRttaratnAkara aura zrutabodha nAmake chandonuzAsanakA ullekha karate hue likhA hai ki usameM chanda grantha aura haiM jo prakAzita ho cuke haiN| sajala For Personal & Private Use Only www ainelibrary.org Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2) ... caturtha vAgbhaTTa aura unakI kRtiyAM 7 tADapatrapara likhA huA vidyamAna hai * / usakI par3atA hai samAjako cAhiye ki vaha isa aprakAzita patrasaMkhyA 42 aura zlokasaMkhyA 540 ke karIba hai chandagranthako prakAzita karanekA prayatna kre| aura jo svopajJavRtti yA vivaraNase alaMkRta hai| isa kAvyAnuzAsanagranthakA maGgala padya nimna prakAra hai kAvyAnuzAsana nAmakA prastuta grantha mudrita hocukA hai| isameM kAvya sambandhi viSayoMkA-rasa alaGkAra vibhunAbheyamAnamya chandasAmanuzAsanam / chanda aura guNa doSa AdikA-kathana kiyA gayA hai| zrImannemikumArasyAtmajo'haM vacmi vAgbhaTaH / isakI svopajJavRttimeM udAharaNa svarUpa vibhinna grathoMke yahAM maGgala padya kucha parivartanake sAtha kAvyAnu- aneka padya udadhRta kiye gaye haiM jinameM kitane hI padya zAsanakI svopajJavRttimeM bhI pAyA jAtA hai, usameM grantha kartA ke svanirmita bhI hoMge, parantu yaha batalA 'chandasAmanuzAsanaM' ke sthAnapara 'kAvyAnuzAsanam' sakanA kaThina hai ki ve padya inake kisa granthake haiN| diyA huA hai| samuddhRta padyoMmeM kitane hI padya bar3e sundara aura sarasa yaha chandagrantha pAMca adhyAyoMmeM vibhakta hai, saMjJA- mAlUma hote haiN| pAThakoM kI jAnakArIke liye unameM se dhyAya 1, samavRttAkhya 2, ardhasamavRttAkhya 3, mAtrA- do tIna padya nIce diye jAte haiN| samaka 4, aura mAtrA chandaka 5 / grantha sAmane na ko'yaM nAtha jino bhavettava vazI huM huM pratApI priye honese ina chandoMke lakSaNAdikA koI paricaya nahIM haha tarhi vimaJca kAtaramate shauryaavlepkriyaaN| diyA jA sakatA aura na hI yaha batalAyA jA sakatA moho'nena vinirjitaH prabhurasau tatkiGkarAH ke vayaM hai ki granthakArane apanI dUsarI kina kina racanAoMkA ullekha kiyA hai| ityevaM ratikAmajalpaviSayaH so'yaM jinaH pAtu vaH kAvyAnuzAsanakI taraha isa pranthameM bhI rAhaDa ___eka samaya kAmadeva aura rati jaGgalameM vihAra kara aura nemikumArako kIrtikA khulA gAna kiyA gayA hai rahe the ki acAnaka unakI dRSTi dhyAnastha jinendrapara aura rAiDako puruSottama tathA unakI vistRta caitya- par3I, unake rUpavAn prazAnta zarIrako dekhakara kAmadeva paddhatiko pramudita karanevAlI prakaTa kiyA hai / yathA- aura ratikA jo manoraJjaka saMvAda huA hai usIkA citraNa isa padya meM kiyA gayA hai| jinendrako meruvat puruSottama rAhaDaprabho kasya na hi pramadaM dadAti sadyaH nizcala dhyAnastha dekhakara rati kAmadevase pUchatI hai ki vivatA tava caitya pddhtivaatcldhvjmaalbhaarinnii| he nAtha ! yaha kauna hai ? taba kAmadeva uttara detA hai aura apane pitA nemikumArakI prazaMsA karate hue ki yaha jina haiM,-rAga-dveSAdi pharmazatruoMko jItane likhA hai ki 'ghUmanevAle bhramarase kampita kamala ke vAle haiM-punaH rati pUchatI hai ki yaha tumhAre vazameM makaranda (parAga) samUhase pUrita, bhaDauMca athavA bhRguH hue, taba kAmadeva uttara detA hai ki he priye ! yaha mere kacchanagarameM nemikumArako agAdha vAkr3I zobhita vazameM nahIM hue; kyoMki yaha pratApI haiN| taba phira hotI hai| yathA rati pUchatI hai yadi yaha tumhAre vazameM nahIM hue to pribhmirbhmrkNpirsrruuddmyrNdpujpujriyaa| tumheM 'trilokavijayI' panakI zUravIratAkA abhimAna chor3a denA caahiye| taba kAmadeva ratise punaH kahatA vAvI sahai agAhA nemikumArassa bharuacche // hai ki inhoMne moha rAjAko jIta liyA hai jo hamArA isa taraha yaha chandagrantha bar3A hI mahatvapUrNa jAna prabha hai. hama to usake kiGkara haiN| isa taraha rati * See Patan Catalague of Man- aura phAmadevake saMvAda-viSayabhUta yaha jina tumhArA ucripts p. 117 saMrakSaNa kreN| Jain Education Interational For Personal & Private Use Only www.lainelibrary.org Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 anekAnta / varSa / zaThakamaTha vimuktAgrAvasaMghAtaghAta-, kAla koTharImeM apane jIvanakI sisakiyA~ le rahe / vyathitamapimano na dhyAnato yasya netuH|| hoNge| acaladacalatulyaM vizvavizvaikadhIraH, sampradAya aura samayasa dizatu zubhamIzaH pArzvanAtho jino vaH / ___ granthakartAne apanI racanAoM meM apane sampradAyakA koI samullekha nahIM kiyA aura na yahI batalAnekA isa padyameM batalAyA hai ki duSTa kamaThake dvArA prayatna kiyA hai ki ukta kRtiyAM kaba aura kisake mukta meghasamUhase pIr3ita hote hue jinakA mana dhyAnase rAjyakAlameM racI gaI haiM ? hAM, kAvyAnuzAsanavRttike jarA bhI vicalita nahIM huA ve meruke samAna acala dhyAnapUrvaka samIkSaNase isa bAtakA avazya AbhAsa aura vizvake advitIya dhIra, Iza pArzvanAtha jina ho jAtA hai ki kavikA sampradAya 'digambara' thA; kyoM ra tumheM kalyANa pradAna kreN| ki unhoMne ukta vRttike pRSTha 6 para vikramakI dUsarI isI taraha 'kAraNamAlA ke udAharaNa svarUpa diyA tIsarI zatAbdike mahAna AcArya samantabhadra ke 'bRhatahuA nimna padya bhI bar3A hI rocaka pratIta hotA hai| jisameM jitendriyatAko vinayakA kAraNa batalAyA svayambhU stotrake dvitIya padyako 'Agama prAptavacanaM yathA' vAkya ke sAtha uta kiyA hai / aura pRSTha gayA hai aura vinayase guNotkarSa, guNotkarSase lokA 5para bhI 'jaina yathA' vAkyake sAtha ukta stavanakA nuraJjana, aura janAnurAgase sampadAkI abhivRddhikA honA sUcita kiyA hai, vaha padya isa prakAra hai 'nayAstava syAtpadasatyalAMchitA rasopaviddhA iva loha dhaatvH| bhavantyamI pretaguNA yatastato bhavantajitendriyatvaM vinayasya kAraNaM, mAryAH praNitA hitaiSiNaH // yaha 65vAM padya samuguNaprakarSoM vinayAdavApyate / ddhRta kiyA hai| isake sivAya pRSTha 15 para 11 vIM guNaprakarSaNajano'nurajyate, zatAbdIke vidvAna AcArya vIranandIke 'candraprabhacarita' janAnurAgaprabhavA hi smpdH|| kA Adi maGgalapadya + bhI diyA hai, aura pRSTha 16 para isa granthakI svopajJavRttimeM kavine apanI eka sajjana-dujaina cintAmeM 'neminirvANa kAvyake' prathama sagaikA nimna20 vAM padya uddhRta kiyA haikRtikA 'svopajJa RSabhadeva mahAkAvye vAkyake sAtha ullekha kiyA hai aura use 'mahAkAvya' batalAyA hai, guNapratItiH sujanAjasya, jisase vaha eka mahatvapUrNa kAvya grantha jAna par3atA hai __dopeSvavajJA khalajalpiteSu / itanA hI nahIM kintu usakA nimna padya bhI uddhava ta atodhra vaM neha mama prabandhe, kiyA hai prabhUtadoSe'pyayazovakAzaH // yatpuSpadanta-munisena-munIndramukhyaiH, aura usI 16veM pRSThameM ullikhita 'udyAnajalakeli pUrvaikRtaM sukavibhistadahaM vidhitsuH / / ___ madhupAnavarNanaM nebhinirvANa rAjImatI parityAgAdI' hAsyAsya kasya nanu nAsti tathApisantaH, isa vAkya ke sAtha neminirvANa aura rAjImatI pari zRNvantu kaJcanamamApi suyukti sUktam / * prajApatiryaH prathamaM jijIviSuH zazAsa kRSyAdiSukarmasu prjaaH| isake sivAya, kavine bhavyanATaka aura alaMkA- prabuddhatatvaH punaradbhu todayo mamatvato nirvivide vidAMvaraH // 2 // rAdi kAvya banAye the| parantu ve saba abhI taka anu- + zriyaM kriyAdyasya surAgame ntttsureNdrnetrprtibiNblaaNchitaa| palabdha haiM, mAlUma nahIM, ki ve kisa zAstrabhaNDArakI sabhA babhau ratnamayI mahotpalaiH kRtopadAreva sa vograjo jinH|| For Personal & Private Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] tyAga nAmake do granthoM kA samullekha kiyA hai| unameM se neminirvANake 8 veM sargameM jalakrIr3A aura 10 veM saga~ meM madhupAnasuratakA varNana diyA huA hai| hAM, 'rAjImatI parityAga' nAmakA anya koI dUsarA hI kAvyagrantha hai jisameM ukta donoM viSayoMke kathana dekhanekI sUcanA gaI hai / yaha kAvyagrantha sambhavataH paM0 zrazAdhara jIkA 'rAjamatI vipralambha' yA parityAga jAna par3atA hai; kyoMki usI solahaveM pRSTha para 'vipralambha varNanaM rAjamatI parityAgAdau vAkya ke sAtha ukta granthakA nAma 'rAjImatI parityAga' sUcita kiyA hai| jisase spaSTa mAlUma hotA hai ki ukta kAvyagrantha meM 'vipralambha' viraha kA vana kiyA gayA hai / vipralambha aura parityAga zabda bhI ekArthaka hai / yadi yaha kalpanA ThIka hai to prastuta pranthakA racanA kAla 13 vIM zatAbdIke vidvAn paM0 zrazAdhara jIke bAdakA ho sakatA hai / mahAtmA gAndhIke nidhanapara zoka - prastAva ina saba pranthollekhoMse yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki granthakartA ullikhita vidvAna AcAryoMkA bhakta aura unakI racanAoMse paricita tathA unhIMke dvArA mAnya digambarasampradAyakA anusartA athavA anuyAyI thA anyathA samantabhadrAcAryake ukta stavana padyake sAtha bhakti evaM zraddhAvaza 'Agama aura Aptavacana' jaise vizeSaNoM kA prayoga karanA sambhava nahIM thA / / mahAtmA gAndhI "mahAtmAgAMdhI kI terahavIM divasapara 22 pharavarI 1648 ko vIrasevAmandira meM zrImAn paNDita jugalakizorajI mukhtAra sampAdaka anekAnta' kI adhyakSatA meM zoka sabhA kI gaI jisameM vividha vaktAoMne gAndhIjI ke prati apanI hArdika zraddhAMjaliyAM prakaTa kIM aura upasthita janatAne nimna zoka prastAva pAsa kiyA vizva ke mahAn mAnava, mAnava samAjake ananya sevaka ahiMsA-satya ke pujArI aura bhArata ke uddhAra meM nidhanapara zoka - prastAva ! aba rahI 'racanA samayaMkI bAta' so inakA samaya bikramako 14vIM zatAbdIkA jAna par3atA hai; kyoMki kAvyAnuzAsanavRtti meM inhoMte mahAkavi daNDI vAmana aura vAgbhaTAdika dvArA racegaye daza kAvya guNoM meM se sirpha mAdhurya oja aura prasAda ye tIna guNa hI mAne haiM aura zeSa guNoM kA inhIM tInameM antarbhAva kiyA hai / inameM vAgbhaTTAlaGkArake kartA vAgbhaTa vikramakI 12 vIM zatAbdI ke uttarArdhake vidvAna haiN| isase prastuta vAgbhaTa vAgbhaTTAlaGkArake kartAse pazcAt varti hai yaha sunizcita hai / kintu Upara 13 vIM zatAbdIke vidvAna paM0 AzAdhara jIke 'rAjImatI vipralambha yA parityAga' nAmake granthakA ullekha kiyA gayA hai jisake dekhane kI preraNA kI gaI hai| isa pranthollekha se inakA samaya terahavIM zatAbdIke bAdakA sambhavataH vikramakI 14 vIM zatAbdIkA jAna par3atA hai / . vIrasevA mandira tA0 15-2-48 81 / iti daNDivAmanavAgbhaTAdipraNIta dazakAvyaguNAH / vayaM tu mAdhuryaujaprasAdalakSaNAstrIneva guNA manyAmahe, zeSasteSvevAntarbhavanti / tadyathA - mAdhurye kAntiH saukumArya ca zrajasi zleSaH samAdhirudAratA ca / prasAde'rthavyakti: samatA cAntarbhavati / kAvyAnuzAsana 2, 31 savizeSarUpa se saMlagna, usakI mahAvibhUti mahAtmA mohanadAsa gAMdhIkI 30 janavarIko honevAlI nirmama hatyAkA duHsamAcAra sunA hai aura sAthahI yaha mAlUma huA hai ki usake pIche koI bhArI SaDayantra hai jo dezameM phAsisTavAdakA pracAra kara tabAha va barbAda karanA cAhatA hai tabase vIra sevAmandira kA, jo ki risarca insTiyUTa aura sAhitya sevAke rupa meM jaina samAjakI eka prasiddha pradhAna saMsthA hai, sArA parivAra duHkhase poDita aura zokAkula hai aura apanI usa For Personal & Private Use Only Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82. vedanAko mandirase prakAzita hone vAle 'anekAnta' patrako janavarI mAsako kiraNa meM bhAratakI mahAvibhUti kA duHsaha viyoga' zarSika ke nIce kucha prakaTa bhI kara cukA hai| Aja mahAtmAjIkI 13 vIMke dina jabaki unake zarIrakI pavitra bhasma nadiyoM meM pravAhitakI jAyagI, nagarakI sArI jaina janatA vIrasevAmandira meM ekatra huI, aura usane mahAtmAjIke isa Akasmika nidhanapara apanA bhArI duHkha tathA zoka prakaTa kiyaa| sAthahI yaha svIkAra kiyA ki ApabhI mahAvIra ke ahiMsA, satya aura aparigrahavAda jaise siddhAntoMkI maulika zikSAoMkA vyApaka pracAra aura prasAra karane bAle eka santapuruSa the| deza Apake upakAroM aura sevAoM kA bahuta bar3A RNI hai Apake isa nidhanase bhAratako hI nahIM balki sAre vizvako bhArI kSati pahuMcI hai, jisakI zIghra pUrti honA asaMbhava jAna gA~dhI kI yAda ! anekAnta | varSa 6 par3atA hai / ataH vIra sevAmandirakA samasta parivAra ekatrita jaina janatA aura jainetara janatAke sAtha svaff mahAtmAjI kI apanI zraddhAMjali arpaNa karatA huA unakI AtmAke liye paralokameM sukha-zAnti kI kAmanA karatA hai aura unake samasta parivAra ke prati apanI hArdika samavedanA vyakta karatA hai| sAtha hI yaha dRr3habhAvanA aura bhagavAna mahAvIra se prArthanA bhI karatA hai ki paM0 javAharalAla neharu saradAra ballabha bhAI paTela, DA0 rAjendrakumAra aura maulAnA abdulakalAma AjAda jaise dezake vartamAna netAoM ko jinake Upara mahAtmAjI apane mizanakA bhAra chor3a gaye haiM vaha apAra bala aura sAhasa prApta hove jisase ve rASTra ke samucita nirmANa aura utthAna ke kArya meM pUrI taraha samartha ho sakeM / [ lekhaka :- mu0 phajalularahamAna jamAlI, sarasAvI ) vaha dezakA rahavara thA, vaha mahabUbe najara thA ! saca pUcho to vaha hindakA mumatAja bazara thA !! hindUko agara jAna to muslimakA jigara thA ! gaGgAko agara mauja to jamanAkI lahara thA !! vaha so gayA soyA hai magara sabako jagAkara ! rUpoza huA parde meM, vaha pardA uThAkara !! tasvIre muhabbata thA, ahiMsAkA vaha paikara ! bahatA huA vaha rahama va hamIyatakA samandara !! ai Aha ! ki vaha chupa gayA na razeda manavvara ! hara mulka meM andhera to mAtama huA ghara ghara !! tabakA yaha ulaTa jAya to kucha dUra nahIM hai ! gAndhIkI magara rUhako maMjUra nahIM hai !! aba kauna hai isa DUbatI kaztIkA sahArA ! una logoM kA yA~ daura hai jo haiM sitama ArA !! yaha sadamA to dilako nahIM hotA thA gavArA ! kyA DUba cukA hindakI kismatakA sitArA !! ummIda bar3hI dilakI lage hoza ThikAne ! aba dUsarA gAMdhI kiyA 'naharU' ko khudAne !! jAM deke bar3e kAmako aMjAma diyA hai ! kImatako ahiMsAkI adA karake rahA hai gA~dhI jiyA jisa taraha se yUM kauna jiyA hai ! nAthUne magara hindako badanAma kiyA hai !! jo zamA hidAyata thI use Aha bujhA dI ! jAlimane lagI Aga meM aura Aga lagA dI ! * yaha urda uu kavitA 12 pharavarI san 1648 ko sarasAvA kI sArvajanika zokasabhA meM par3hI gaI aura pasanda kI gaI For Personal & Private Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakAyA dhArA D .1-rASTrapitAko zraddhAMjaliTrapitAke nidhanapara hama kyA zraddhAMjali isa rogase grasita kucha abhAgoMko sannipAta ho gyaa| arpita kareM ? hama to unakI bher3a the| aura usI sannipAtake vegameM unhoMne rASTrapitAkA vadha Raminal jidharako saMketa kiyA baDhe, jaba rokA kara DAlA / putra hI pitAke ghAtaka ho gye| ruke, parvatoMpara car3haneko kahA caDhe, AryakulameM Azcarya janaka ghaTanAe~ milatI haiN| aura giraneko kahA to gire| zraddhA- putrane mAtAkA vadha kiyA, mAtAne putroMko jaGgaloMkI Jjali to hamArI pIr3hI dara pIDhI arpita karegI jise khAka chAnaneko majabUra kiyaa| bhAIne bahanake svatantra bhAratameM janma lenekA adhikAra bApUne pradAna bAlakoMkA vadha kiyaa| devarane bhAbhIko nagna karanekA kiyA hai| bIr3A uThAyA, ziSyane guruko mArA. mitrane mitrakI 15 agastako jaba samasta bhArata svatantratA samA- bahanakA apaharaNa kiyaa| nAriyoMne patiyoMke aura rohameM lIna thA, taba hamArA rASTrapitA kalakatte meM patiyAne nAriyoM ke vadha kiye| parantu putroMne pitAkA baiThA sAmpradAyika viSa pI rahA thaa| samagra bhAratako vadha kiyA ho aisA udAharaNa AyeM, anArya, deza, icchA use abhizikta karanekI thI, parantu vaha kala- videzameM kahIM nahIM miltaa| goDasene yaha kRtya katte se hilA nhiiN| aura usane sAMketika bhASAmeM karake kalaGkakI isa kamIko pUrNa kara diyA hai| sAvadhAna kara diyA ki jisa samudramanthanase svataMtratA- ekahI bhAratameM do nAriyoMko prasava pIr3A huii| sudhA nikalI hai, usIse sAMpradAyavAda-halAhala bhI ekane bApUko aura ekane goDaseko janma diyaa| nikala par3A hai| yaha mujhe cupacApa pIne do| isakI kitanA AkAza-pAtAlakA aMtara hai isa janma dene meM / bUda bhI bAhara rahI to sudhAko bhI garala banA degii| ekane vaha amara jyoti dI jisase samasta vizva dIpta aura sacamuca usa harSonmAdakI chInA-jhapaTImeM hamAre ho uThA, dUsarIne vaha rAhU prasava kiyA jisake kAraNa hAthoM jo garala chalakI to vaha pAnImeM miTTIke telakI Aja bhArata timirAchanna hai| eTama bamake janakase taraha sarvatra phaila gii| aura dUsare padArthoM ke sammi. adhika nikRSTa nikalI yaha naarii| kyA vidhAtA isa zraNase usakA aisA vikRtarUpa huA ki usake pAnase nArIko vandhyA banAne meM bhI samartha na ho skaa| na to hama marate hI haiM aura na jIte hI haiN| eDiyAM goDaseke isa kRtyane usake vaMzapara, jAtipara, ragar3a ragar3a kara chaTapaTA rahe haiM phira bhI prANa nahIM prAntapara kAlimA pota dI hai| gor3ase vaMzakI kanyAe~ nikala rahe haiN| baroMkI khojameM bhaTakatI phireMgI yuvakoMkI ora lAlAisa sAMghAtika mahAvyAdhise chuTakArA dilAne yita dRSTise dekheNgii| parantu yuvaka kyA bUDhe bhI usa rASTrapitA dillI pahuMce, upacAra cala hI rahA thA ki ora nahIM thuukeNge| sarvatrathU thU dura dura lAnata aura For Personal & Private Use Only Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [ varSe 1 phaTakAra brsegii| nAthU goDase para thUkanA bhI loga marate-marate abhaya de gayA, hiMsAse bhI khilakhilApasanda nahIM kreNge| kauna aise vaMzapara thUka kara apane kara cher3akara gyaa| thUkako apavitra karegA ? aura hiMsAke bhakta jo dina-rAta lAThI-barcha o dardeva / ta apane bhayAnaka cakra meM phaMsAkara dikhAte phirate the| bAsarI balapara jinheM ghamaNDa thA. hamAre samucita aparAdhoMkI saz2A denaa| para hamAre vahI Aja prANabhayase kuttoMkI taraha bhAgate phira rahe dezameM, prAntameM, samAjameM. vaMzameM, aisA kalaMkI utpanna haiN| jo nizastra gAndhIkA makhola ur3Ate the, ve Aja na karanA ! bhale hI hamArA puruSatva aura nAriyoMkA bher3oMkI taraha mimayA rahe haiN| ekase bhI sukharU janana adhikAra chIna lenA; parantu hameM isa abhizApase hokara janatAke sAmane Ate nahIM bnaa| .. bcaanaa| daiva ! hama tere pAMva par3ate haiM, hamane itanA bApUke ahiMsaka anuyAiyoMpara gavarnamaiNTa bhI hAtha dIna ho kara trilokInAtha jinendrase bhI kabhI kucha na DAlate hue sahamatI thii| giraphtAra hote the to mAMgA, Aja hama gir3agir3Akara yaha bhIkha mAMgate hai ki jelakhAnoMko isa zAnase jAte the ki dekhanevAloMko hamAre dezameM phira aisA kalaGkI utpanna na krnaa| unake isa bAMdhapanapara garva hotA thaa| zatru bhI hRdayase bApUko mRtyu isa zAnase huI jisake liye bar3e 2 ijjata dete the| isake viparIta AsurI bala aura mahArathI tarasate hai| magara nasIba nahIM hotI- hiMsAke gIta gAnevAloMkA jo hAla huA vaha jo marajAve khaTiyA par3akara usake jIvanako dhikkaar| dayanIya hai| bacapanameM AlhAkhaNDakA yaha padyAMza sunA aura rASTrapitAne apanI zAnake yogya hI mRtyukA abhI taka vismaraNa nahIM huaa| vismaraNa honekI varaNa kiyA, parantu hameM raha-rahakara eka kalamalAhaTa cIja bhI nahIM hai| bacapanase hI dekhatA A rahA hUM becaina kiye detI hai| hajAroM varSakI duddhara tapazcaryAke ki sacamuca adhamase adhama, gaye bItese gayA bItA phalasvarUpa hameM jo nidhi prApta huI, use hama samhAlabhI khaTiyApara nahIM maranA cAhatA, vaha bhI maranese kara na rakha ske| hama aise bAvale ho gaye ki khuleAma pUrva khaTiyAse pRthvIpara le liyA jAtA hai| raNakSetra use rakhakara khurrATe lene lge| hama apanI isa yA kAryakSetra dharmakSetra na sahI pRthvIpara leTakara prANa mUrkhatApara usI taraha upahAsAspada ho gaye haiM jisa denese usakA tasavvura to netroM meM rahatA hai| jisakA taraha eka majadUra DIkI lATarIko.bAMsameM rakhe ghUmatA jIvana itanA saMgharSamaya aura vyasta ho, use khaTiyA- thaa| aura lATarI pAnekI khuzImeM usane bAMsako para maranekA avakAza kahAM ? vaha to calate-calate, samudra meM isa khayAlase pheMka diyA thA ki jaba itanA Izvara nAma lete-lete gyaa| eka nahIM, do nahIM, rupayA milegA to bAMsako rakhakara kyA karUgA ? cAra-cAra golI sIne meM mardAnA vAra khAkara bhI to girA AgekI ora / jisane jIvana meM kabhI pIche mRtyu-mahotsavahaTanA nahIM jAnA vaha antima samaya meM bhI pIche kyoM nazAstroM meM jitanA mahatva mRtyumahotsavako diyA giratA ? kataivya pathapara agrasara, jihvApara bhagavAna gayA, hai usameM bhI kaI guNA adhika mahatva hamane kA nAma, hRdaya meM vizva-kalyANakI bhAvanA, mukhapara use apane jIvana meM de rakkhA hai| mRtyu-samaya ha~sate kSamAkI apUrva AbhA-batAiye to aisI zahAdatakA hue prANa-tyAga denA, mamatA-moha lezamAtra bhI na darjA bApUke atirikta aura kisako mayassara huA hai ? rahanA aura mRtyu-vedanAko sAnyabhAvase sahana karane ahiMsAkA pujArI hiMsakadvArA zahIda kiyA gayA, Adike udAharaNa sAdhu mahAmA, zUravIra, dharmaniSTha para, hiMsaka kyA sacamuca vijaya pA skaa| vijaya eva. dezabhaktoM Adike milate haiN| sarvasAdhAraNase to bApUke hI hAtha lgii| vaha kSamAkA avatAra aisI AzA bahuta kama hotA hai| For Personal & Private Use Only Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2] sampradAyavAdakA anta 85 para, hamArI samAjameM prAyaH choTe bar3e sabhI eka rahanA, nizcaya hI AtmaghAtase bhI adhika jaghanya sirese mRtyu-samaya mahotsava manA rahe haiN| mRtyu pApa hai| ra nAca rahI hai, pRthvI unake pAMvoMke poleNDa aura phinalaiMDakA vahI hazra hA jo nocese khisakI jArahI hai| pralayake thaper3e cappata nirbala rASTroM aura alpasaGkhyaka jAtiyoM kA hotA hai| mArakara batalA rahe haiM ki raNacaNDIkA tAMDava-nRtya isa ghaTanAse zaMkita Aja kamajora aura asahAya rASTra prArambha hogayA hai| usakA ghAtaka prabhAva A~dhIko mRtyuvedanAse chaTapaTA rahe haiM / nibela rASTra hI kyoM ? ve taraha saMsAra meM phaila gayA hai| saMsArake vinAzako sabala rASTra bhI-jinakI talavAroMke camakanepara bijalI cintA aura apane astitva miTa jAnekI AzaMkA kaundatI hai. jinake sAyeke sAtha sAtha hAtha bAndhe hue dUrada kalejoko kharaca-kharaca kara khAe vijaya calatI hai. jinake izAre para mRtyu nAcatI haijArahI hai| pRthvIke garbha meM jo visphoTa bhara gayA hai Aja usI satRSNa dRSTise apane sahAyakoMkI ora vaha na jAne kaba phUTa nikale aura isa dIvAnI duniyA dekha rahe haiN| jisa taraha DAkuoM se ghirA huA kAphilA ko apane udara-gahvarameM chupA le| eka kSaNa bharameM (yAtrI dl)| kyoMki unake sAmane bhI astittva miTa kyA honevAlA hai- yaha kaha sakanekI Aja rAjanIti jAnekI sambhAvanA ghAta lagAye hue khar3I hai / isa ke kisI bhI paMDitameM sAmarthya nahIM hai| saMsAra samudra pralayaMkArI yugameM jo rASTra yA samAja tanika bhI asAmeM jo viSailI gaisa bhara gaI hai vaha use naSTa karane meM vadhAna rahegA, vaha nizcaya hI ondhe muMha patanake kAlase bhI adhika utAvalI hai| gahare kUpameM giregA / ata: jaina samAjako aisI parikintu, jainasamAjakA isa ora tanika bhI dhyAna sthitimeM atyanta saceta aura kartavyazIla rahanekI zrA. nahIM hai| vaha usI tarahase apane rAga raGgameM masta hai vazyakatA hai| dukha, cintA, pIr3A zrAdike hote hue bhI Ananda- 3-sampradAyavAdakA antavibhora rahanA. musIbatoMkA pahAr3a TUTa par3anepara bhI jabase hamArA bhArata svatantra huA hai, use aneka muskaganA namuSya ke vIratva sAhasa aura dhairyake viSama paristhitiyoMne ghera liyA hai / pAkistAnI, ricihna haiN| para jaba yahI kleza, dukha. cintA Adi yAsatI aura antarrASTrIya samasyAoMke hala karane meM to dUsareko pIr3ita kara rahe hoM. taba unakA nivAraNa na vaha cintita hai hI, apane Antarika mAmaloMse vaha karake athavA samavedanA prakaTa na karake Ananda rata aura bhI parezAna hai| jina rUr3hivAdiyoM, pragativirahanA manuSyatAkA dyotaka nhiiN| gAnA acchI cIja rodhiyoM, poMgApanthiyoM, jau hUjUroM, pU~jIpatiyoM Adi hai, para par3ausameM Aga lagI honepara bhI sitAra bajAte ne svatantratA prAptimeM vighna DAle aura hamAre mAgemeM rahanA, usake bujhAnekA prayatna na karanA Anandake paga-paga para kAMTe bichAye, vahI Aja sampradAyavAda, bajAya klezako nimantraNa denA hai| jahAjakA kaptAna prAntavAda aura jAtIyatAvAdoMke jhaNDe lekara khar3e ho apanI mRtyukA AliMgana muskarAte hue kara sakatA hai. gaye haiN| jina bhalemAnuSoM ( ?) ne gulAmIkI jaMjIra para yAtriyoMko mRtyuko saMbhAvanApara usakA Ananda meM jakar3ane vAlI briTizasattAko dRr3ha banAneke liye vilIna ho jAtA hai aura kartavya sajaga ho uThatA hai| lAkhoM navayuvaka phaujameM bhartI karAke kaTA DAle, a___ hama bhI isa saMsAra-samudra meM jainasamAja-rUpI jahA- saMkhya pazudhana vidhvaMsa karA DAlA aura yahAMkA anAja jameM yAtrA kara rahe haiN| jaba saMsAra sAgara vikSubdha bAhara bhejakara lAkhoM nara nAriyoM aura bAlaka bAliho uThA hai aura usakI pralayakArI lahareM apane anta- kAoMko bhUkhe mAra DAlA. vahI Aja "dharma DUbA dharma sthalameM chupAne ke liye jIbha nikAle hue daur3I ArahI DUbA" kA nArA bulanda karake sampradAyavAdakA bavanDara haiM taba hamArA nizceSTa baiThe rahanA, rAgaraGgameM masta uThA rahe haiM / For Personal & Private Use Only Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta / varSa / aisehI svArthI dharmabheSioMko bahakAkara sampradA- hama pUchate haiM jaba pAgaloMko pAgalakhAne aura yavAdake nAma para zAsanasattA apane hAthameM lenekA saMkrAmaka rogiyoMko turanta ekAnta sthAnameM bheja diyA adhama prayatna kara rahe haiN| prAntavAdakA yaha hAla hai ki jAtA hai. phira ina sAMghAtika dharmonmAdakoM. majahavI 1-2 prAntoMko chor3akara prAyaH sabhI prAnta vAle eka- dIvAnoM aura sampradAyavAdiyoM ko kArAvAsa kyoM nahIM dUsareko ghRNA karane lage haiN| prAntIya suvidhAe~ aura bhejA jAtA ? jo mAnava apane deza, dharma, samAja nokariyAM anya prAntIya na lene paaeN| isake liye aura vaMzake liye abhizApa hone jA rahA hai, usakI prayatna prArambha ho gaye haiM / jAtIyavAdakA yaha hAla hai kyoM nahIM zIghrase zIghra cikitsA karAI jAto ? ki kucha loga mahArASTra sAmrAjyakA duHsvapna dekha rahe jinhAkI dharmAndhatAke kAraNa musalamAnoMko kaisI haiM / kucha jATi tAna, kucha sikkhastAna aura kucha durgati huI goDase ke kAraNa hindusabhA, rASTrIyasaGgha, abUtastAna banAne ke kAlpanika ghor3e daur3A rahe haiN| mahArASTraprAnta, mahArASTrIya brAhmaNoMko kitanA kalaGkita hara koI apanI Der3ha cAvalakI khicar3I alaga-alaga honA par3A. unapara kaisI ApadAeM AI aura IsAke pakA rahA hai / pariNAma isakA yaha horahA hai ki bhArata ghAtaka yahUdI Aja kisa jaghanya dRSTise dekhe jAte haiM, svataMntra hokara uttarottara unnata aura balavAna honeke batAnekI AvazyakatA nhiiN| ata: hameM apanI bajAya avanata aura nibaila hotA jA rahA hai| samAjameM sampradAyavAdakA praveza prANapaNase rokanA ___sampradAyavAdake nAmapara bhAranameM jo ina dinoM caahiye| hama bhagavAna mahAvIrake ahiMsA, satya, naramedhayajJa huA hai-yadi usake nara-kAloMko aparigrahatva aura vizvabandhutvake prasArake liye sampraekatra karake himAlayake samakSa rakhA jAya to vaha bhI dAyavAdake dala-dala meM na phaMsakara anekAnta-dhvajA apanI hInatApara ro utthegaa| isa sampradAyavAdake phhraayeNge| Aja anekAntI bandhuoMko sAMkhyavAda, viSAkta kITANu aba itane rakta pipAsu ho gaye haiM ki zaivavAda, naiyAyikavAda. cArvAkavAdase lohA nahIM anya sampradAyoMkA rakta na milanepara apane hI sampra- lenA hai| use vizva meM phaile, sampradAyavAda, jAtIya dAyakA rakta pIne lage haiN| mahAtmA gAndhI isI vAda, prAntavAda, guruDamavAda, parigrahavAdase saMgharSa ghinone sampradAyako vedIpara bali car3hA diye gaye haiN| karanA hai| aura na jAne kitane nararatna zreSThoMkI tAlikA abhI 4-hindU aura jaina-- bAkI haiN| hamArI samAjake khyAtiprApta vidvAna DAkTarahIrA___ "ghor3eke nAla jar3atI dekhakara mer3akIne bhI nAla lAlajIkA ukta zIrSaka se jainapatroMmeM lekha prakAzita huA jar3avAI" yA nahIM; parantu ina viSaile kITANuoMkA hai ! jaina apaneko hindU kaheM yA nahIM ? yadi nahIM ghAtaka prabhAva hamArI samAjake bhI katipaya bandhuoM- kaheM to hiMnduoMko milane vAlI suvidhAoMse sambhavapara huA hai| jisake kAraNa ve to naSTa hoMge hI, para tayA jaina baMcita kara diye jAeMge / aura bahiSkArako mAlUma hotA hai ki jisa nAMvameM ve baiThe haiM use bhI le bhI sambhAvanA hai / yahI isa lekhakA sAra hai / jo bhaya DUbanekA irAdA rakhate hai|| aura cintA DAkTara sAhabako hai, vahI cintA aura ve to DUbeMge sanama hamako bhI le dduubge| bhaya prAyaH sabhI samAja-hitaiSiyoMko khuraca khuracakara sampradAyavAda jaba asAdhya ho jAtA hai taba rogI khAye jA rahA hai| aura aba vaha samaya prAgayA hai sannipAtase pIr3ita dharmonmAdAvasthAmeM bahakane lagatA ki hama isa ora aba adhika upekSA nahIM kara skte| hai-"hamArA dharma bhinna, saMskRti bhinna, AcAra bhinna, zikArIke bhayase AMkha banda kara lene yA retemeM gardana vyavahAra bhinna, kAnUna bhinna aura adhikAra bhinna haiN| chipA lenese vipatti kama na hokara baDhegI hii| hama sabase bhinna vizeSa adhikAroM ke pAtra haiN|" jisa sindha nadIke kAraNa bhArata hinda kahalAyA, For Personal & Private Use Only Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiraNa 2 ] vaha to bhAratameM na rahakara pAkistAna meM calogaI / aura apane bhArata kI parAdhInatAko amiTa nizAnI "hiMndU" yahAM chor3a gaI / hiMndU parataMtra pada dalita aura vijita bhAratakA balAt nAma karaNa hai aura muslima zabda koSoM meM hindUkA artha gulAma yA kAfira kiyA gayA hai / ataH bhAratakA upayukta prAcIna nAma to bhArata hI zreSTha hai / aura isake nivAsI sabhI bhAratIya haiM / jaina bhI bhAratIya jaina haiM / parantu hindu zabda rUDha hojAne se yadi bhAratakA nAma hinda bhI rahatA hai to yahAMke sabhI nivAsI hindU yA hindI hai cAhe ve AyeM, jaina, bauddha, sikkha, muslima, IsAI pArasI koI bhI kyoM na hoN| hAM manuSya Arya hindU jaina hindU yA muslima hindU likhanekA adhikArI hai / kintu hindU zabda bhI ekavarga vizeSake liye rUr3ha ho gayA hai, jisameM itara dharma para AsthA rakhane vAloM keliye sthAna nahIM hai / isIliye hara rASTrIya vicArakA manuSya apane ko hindU na kara hindI kahatA hai / hAlAMki donoMkA artha bhArata nivAsI hI hai / parantu pracalita rUr3hi ke anusAra hindU eka sampradAyavAdakA aura hindI bhAratIyatAkA dyotaka bana gayA hai / aura Age cala kara bhASA ke mAmale meM hindI zabda bhI samasta bhAratIyoM kI bhASAkA dyotaka na hokara nAgarIlipi kA rUpaka ho gayA hai| mahAtmA gAMdhI bhAratIyatA ke nAte to hindI the; parantu bhASA ke praznapara ve hindI ke samarthaka na hokara hindustAnIke samarthaka the / jo hindI zabda sabhI sampradAyavAle bhAratIyoM ke ekIkaraNa ke liye upayukta samajhA gayA, vahI hindI zabda eka vizeSa artha meM rur3ha ho jAne ke kAraNa sabhI bhAratIyoMkI milI julI bhASA ke liye upayukta nahIM samajha kara aura usake evaja "hindustAnI" zabdakA pracalana kiyA gyaa| aura aba isakA bhI eka rUDha artha ho gayA hai, arthAta hindustAnI vaha khicar3I bhASA jise koI bhI apanI na samajhe / lAvArisa varNazaMkarI bhASA / zreSTha nAgarika jAnekI AvazyakatA nahIM / para hamAre mUlapuruSa yahIM janmeM, yahIM nirvANa ko prApta hue haiM / bhAratako unnata banAne meM hamane bharasaka aura anathaka kArya kiye haiM / ataH hamAre dezakA nAma yadi bhArata hI rahatA haiM to hama bhAratIya jaina haiM aura yadi hinda rahatA hai to hama hindI yA hindU jaina haiN| hama apane liye na koI vizeSa adhikAra cAhate haiM na apane liye koI naye kAnUnakA sRjana cAhate hai / hamane sabake hita meM apanA hita aura dukha meM dukha samajhA hai aura Age bhI smjheNge| bhagavAna mahAvIra ke ahiMsA, satya aura aparigrahasva aura vizvabandhutvakI amRta vANIko sAmpradAyika pokhara meM DAlakara apavitra nahIM hone deMge rASTrakI bhalAI meM hama hindU haiM, hindI haiM aura bhAratIya haiM; kintu yadi hindU zabda kisI vizeSa sampradAyavAdakA poSaka hai kisI khAsa vargavAdakA dyotaka hai, aura prajAtantra siddhAntoMko kucalakara nAz2I yA phAsisTavAda jaisA sampradAyavAda yA jAtivAdakA paricAyaka hai to jaina kevala manuSya haiM / sampradAyavAda yA sAmrAjyavAdakA eka mahala banAne meM ve kabhI sahAyaka na hoMge / cAhe sabhI jaina rASTrapitA bApUkI taraha bali car3hA diye jAe~ / 5-3 nAgarika-1- zra eSTha kahane kA tAtparya hai ki jaina, jaina haiN| hama bhArata . ke Adi nivAsI haiM Arya-anArya kauna bAhara se AyA aura kauna yahAMkA mUla nivAsI hai, hameM isa pacar3e meM 87 sampradAyavAda ke sAtha-sAtha jainoMko rAjanaitika saGgharSo se bhI bacanA hogaa| kabhI zAsanasattA gAMdhIvAdiyoM, kabhI samAjavAdiyoM, kabhI kamyUnisToM aura kabhI kisIke hAthameM hogI / zAsanasattA hastAMtarita karaneke liye vyApaka SaDayantra aura nara-hatyAe~ bhI hoNgii| zAsakadala virodhI pakSako kucalegA, virodhI pakSa vijayI dalako cainase sAMsa na lene degaa| aisI sthiti meM alpasaMkhyaka jainasamAjakA kartavya hai ki vaha sAmUhika rUpameM kisI dala vizeSake sAtha sambandha na jodd'e| hAM vyaktigata rUpa se apanI icchAnusAra hara vyaktiko bhinna bhinna kArya kSetroM meM kArya karanekA adhi kAra hai| yaha bhAvanA ki hama jaina haiM isaliye hameM itanI sITeM aura itanI naukariyAM milanI cAhie" hamAre vikAzameM bAdhaka hogA / hama apane ko isa For Personal & Private Use Only Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 anekAnta yogya banAyeM ki hara upayukta sthAnapara hamArI upAdeyatA prakaTa ho / "yogya vyaktiyoMke sthAnapara bhI hama ayogyako isaliye liyA jAya ki hama amuka varga se sambandhita haiM" yaha nArA musalamAnoM, sikkhoM, achUtA rahA hai| hama isa nAreko haragija na duhraaeNge| hameM to apane ko isa yogya banAnA hai ki virodhI pakSa icchA na hote hue bhI apane liye nirvAcita kareM / paramukhamaceTTI kAMgresake prabala virodhI hote hue bhI kevala yogyatAke balapara kaoNMgresI sarakAra meM sammilita hue| usI taraha jainoMko sampra dAya ke nAmapara nahIM, apanI yogyatA, vIratA, dhIratA, ko lekara Age bar3hanA hai / hama jaina apane ko itanA zreSTha nAgarika banAe~ ki jainatva ho zreSThatAkA paricAyaka ho jaay| jisa taraha viziSTa guNa yA avaguNake kAraNa bahuta sI jAtiyAM khyAti pAtI haiM / usI taraha hamAre lokottara guNoMse jainatva itanI prasiddhi pAjAya ki kevala jaina zabdahI hamArI yogyatA prAmANikatA, saujanyatA, bhadratAkA pratIka bana jAya / 6- pA~caveM savAra- apanI samAja meM kucha aise calate hue loga bhI haiM, jinakA na rAjanIti meM praveza hai aura na dezake lie hI unhoMne kabhI koI kaSTa sahana kiyA / zrapitu sadaiva pragatizIla kAryoM meM vighna svarUpa bane rahe haiN| dassA pUjanAdhikAra antarjAtIya vivAha, zAstroddhAra, nuktA prathAbandI bAla-vRddha vivAha Adi AndolanoM ke virodhI rahe haiN| hara samAjopayogI kAryoMmeM ror3e TakAte rahe haiM / sudhArakoM aura dezabhaktoMko adharmI kahate rahe haiM, unakA bahiSkAra karate rahe haiM vahI Aja ina logoM ke hAthameM sattA Ate dekha khuzAmadI lekha likha rahe haiM, patroMke vizeSAMka kevala unake lekha pAne ke lobhase nikAla rahe haiM, aura jaina svatva adhikAra ke nAmapara manamAnA pralApa karake samAjake mastakako nIcA kara rahe haiM / samAjake kie gaye bahumUlya balidAnakA mola tola kara rahe haiM / jo jaina apanI yogyatA aura lokasevI kAryoMke balapara adhika se adhika jAne caahiyeN| vahAM ye varSa apanI ghAtaka nItike kAraNa kevala eka sITa ke liye pRthvI AkAza eka kara cuke haiN| abhI taka yaha loga vinekAvAra aura dasse jainoM ke liye pUjA pATha roke hue the| cAhe jisakA bahiSkAra karake darzana-pUjA banda kara dete I aba harijanoMkeliye mandira khulate dekha inheM bhaya huA ki jaba harijana hI maMdiroM meM praveza pA jAeMge, taba ina abhAge dassoM ko kaise rokA jAyagA ? ataH caTa eka cAla calI aura "jaina hindU nahIM haiM" yaha likhakara usa qAnUna ke antargata jaina upAsanA - gRhoMko nahIM Ane diyA / para ina dayAvatAroMne yaha nahIM socA ki jaina yadi bahusavayaka jAtike sAtha qAnUna meM nahIM baMdhate haiM to un bahusaMkhyaka jAtiko milane vAlI sArI suvidhAoMse vacita honA par3egA / aura yaha nIti AtmaghAtaka siddha hogI / hiMduoMse pRthak samajhane vAlI musalamAna jAtikA Aja bhArata meM kyA hazra huA ? ve apane hI vatanameM badase badatara ho gaye / unakI masjideM vorAna hogaI, vyApAra caupaTa hogaye, aura ghara se nikalanA duzvAra hogayA, yahAM taka ki bAijjata maranA bhI unake liye muhAla hogayA / aiM gloiNDiyansakA jinakA qhudA iMgaleNDa meM rahatA thA, Aja bhAratameM kyA vyaktitva raha gayA hai ? taba kyA jaina samAjake ye jinhA jainoMko bhI usI taraha barbAda karanA cAhate haiM / usa jinhAmeM sUma thI, buddhi thI, akla thI, kAnUna kI apAra jAnakArI thI / musala - mAnoMke liye usake pAsa dhana thA aura samaya thA / jisane apane pralayaGkakArI Andolana se parvatoM ko bhI vicalita kara diyA thA / bAjAlameM acche-acche rAjanItijJoMko pha~sA liyA thA, phira bhI vaha musalamAnoMkA aniSTakAraka hI siddha huaa| phira jaina samAja ke ye jinhA jinheM akla kabhI mAMge na milI, jaina svatvake nAmapara vAyavelA macAte haiM to yaha samajhane meM kisI samajhadArako dera na lagegI ki jainasamAjakI naiyA jisa tUphAnase guz2ara rahI hai, use cakanAcUra karane aura DubAne meM kasara na chor3eMge / - goyalIya For Personal & Private Use Only Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrasevAmandirako sahAyatA (gata 12 vI kiraNake bAda) 25) lA0 horIlAla nemacandajI jaina, sarasAvA (ci0 premacandake vivAhakI khuzImeM nikAle hue dAnameMse) 10) lA. meharacanda zItalaprasAdajI jaina, abdullApura jilA ambAlA (ci0 suputrIke vivAhopalakSako khuzImeM) 5) mukhtAra zrIjugalakizorajIkI 71 vIM varSagAMTha _____ ke avasarapara nikAle hue dAnameM se prApta . 40) anekAntako sahAyatA--- 25) lA0 udayarAma jinezvaradAsajI saha pu kI orase 3 jaina saMsthAoM aura do janetarara . vidvAnoMko phrI bhijavAne ke liye| 10) lA0 horIlAla nemacandajI (ci0 premacanda . ke vivAhakI khuzImeM nikAle hue dAnameM se) 11) bA0 rAmasvarUpajI murAdAbAdake (ci0 putra kI zAdIkI khuzImeM nikAle dAnameM se) 5) mukhtAra zrIjugalakizora jIkI 71 vI varSa. gAMThake avasarapara nikAle dAnameM se prApta .. bhAratAya jJAnapITha kAzAke prakAzana 1. mahAbandha-(mahAdhavala siddhAnta zAstra prathama bhaag| Nika raumA~sa) mUlya 4 // ) hindI TIkA sahita mUlya 12) / 8. do hajAra varSakI purAnI kahAniyAM-(64 jaina 2. karalakkhaNa -(sAmudrika zAstra) hindI anuvAda kahAniyA~) vyAkhyAna tathA pravacanoMmeM udAharaNa deneyogya 2 sahita / hastarekhA vijJAnakA navIna grantha / sampAdaka-pro0 pathacihna-(hindI sAhityakI anupama pustaka) smRti praphullacandra modI ema0 e0, amarAvatI / mUlya 1) , rekhAe~ aura nibandha / mUlya 2). 3. madanaparAjya-kavi nAgadeva viracita (mUla saMskRta) 10. pAzcAtya tarkazAkha-(pahalA bhAga) epha0 e0 ke bhASAnuvAda tathA vistRta prastAvanAsahita / jinadevake kAmake lAjikake pAThyakramakI pustaka / lekhaka-bhikSu jagadIzajI parAjayakA sarasa rUpaka / sampAdaka aura anuvAdaka-40 kAzyapa, ema0 e0. pAli-adhyApaka, hinda vizvavidyAlaya rAjakumArajI sA0 mUlya 8) kAzI / pRSTa 384 / mUlya 4||) 4. jainazAsana-jainadharmakA paricaya tathA vivecana karane 11. kundakundAcAyake tIna rtn-2)| . vAlI sundara racanA / hindU vizvavidyAlayake jaina rilojanake. 12. kannaDaprAntIya tADapatra granthasUcI-(hindI) mUDaviAdra epha0 e0 ke pAThyakramameM nirdhArita / kavara para mahAvIrasvAmI ke jainamaTha. jainabhavana. siddhAntavasadi tathA anya grantha kA tiraMgA citra mUlya 4-) bhaNDAra kArakala aura aliyUrake alabhya tAr3apatrIya granthoMka .... hindI jaina sAhityakA saMkSipta itihAsa-hindI savivaraNa paricaya / pratyeka mandirameM tathA zAstrabhaMDArameM virA jaina sAhityakA itihAsa tathA paricaya / 2). jamAna karaneyonya / 10) 6. Adhunika jaina kavi-vartamAna kaviyoMkA kalAtmaka vIra sevAmandirake saba prakAzana yahAMpara milate hai .. paricaya aura sundara racanAe~ / mUlya 3 // // ) -pracArArtha pustaka maMgAnevAloMko vizeSa suvidhA / 7. mukti-dUta-aJjanA-pavanaJjayakA puNyacaritra (paurA. .. bhAratIya jJAnapITha kAzI, durgAkuNDaroDa, bnaars| - For Personal & Private Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. A-731. ASO02590950-50-50-50:530525052502525-5952.5IS.5a59:Sapna kIrasekAmandirake naye prakAzana CBFBF-885505BEsses PBEBES-BSESSB85555 1 anityabhAvanA- mukhtAra zrIjugalakizorake6 nyAya-dIpikA (mahatvakA nayA saMskaraNa) , hindI padyAnuvAda aura bhAvArtha-sahita / iSTaviyogAdike nyAyAcArya paM0 daravArIlAlajI koThiyAdvArA sampAdita kAraNa kaisA hI zokasantapta hRdaya kyoM na ho, isako eka aura anuvAdita nyAyadIpikAkA yaha viziSTa sa~skaraNa / bAra par3ha lenese bar3I hI zAntatAko prApta ho jAtA hai / apanI khAsa vizeSatA rakhatA hai| aba taka prakAzita isake pAThase udAsInatA tathA kheda dUra hokara cittameM saMskaraNoMmeM jo azuddhiyAM calI prArahI thIM unake prAcIna prasannatA aura sarasatA aAjAtI hai| sarvatra pracArake pratiyoMparase saMzodhanako liye hue yaha saMskaraNa mUla graMtha yogya hai / mU0) aura unake hindI anuvAdake sAtha prAkkathana, sampAdakIya 2 AcArya prabhAcandrakA tattvArthasUtra- nayA 101 pRSThakI vistRta prastAvanA, viSayasUcI aura koI 8 // prApta saMkSipta sUtragrantha, mukhtAra zrIjugalakizorakI sAnuvAda pariziSToMse saMkalita hai, sAthameM sampAdaka-dvArA navanirmita vyAkhyA sahita / muu0|) 'prakAzAkhya' nAmakA eka saMskRta TippaNa lagA huA hai, 3 satsAdhu-smaraNa-maGgalapATha- mukhtAra zrI- jo granthagata kaThina zabdoM tathA viSayoMkA khulAsA karatA jugalakizorakI aneka prAcIna padyoMko lekara naI yojanA, hutrA vidyArthiyoM tathA kitane hI vidvAnoMke kAmakI cIja sundara hRdayagrAhI anuvAdAdi-sahita / isameM zrIvIra- hai| lagabhaga 400 pRSThoMke isa sajilda vRhatsaMskaraNakA vaddhamAna aura unake bAda ke. jinasenAcArya paryanta lAgata mUlya 5) ru. hai| kAgajakI kamIke kAraNa thoDI mahAn zrAcAryoke anekoM zrAcAryoM tathAM vidvAnoM dvArA hI pratiyAM chapI hai| ataH icchakoMko zIghra hI maMgA kiye gaye mahatvake 136 puNya smaraNoMkA saMgraha hai aura lenA caahiye| zurUmeM 1 lokamaGgala-kAmanA, 2 nityakI zrAtma-prArthanA, 1 lAkamaGgala-kAmanA, 2 nityakI zrAtma-prArthanA. 7 vivAha-samuddezya-lekhaka paM0 jugalakizora 3 sAdhuvaMzanidarzaka-jinastuti, 4 paramasAdhamukhamadrA aura mukhtAra, hAlama prakAzita catutha saskaraNa / / 5 satsAdhuvandana nAmake pA~ca prakaraNa haiN| pastaka paDhate yaha pustaka hindI-sAhityameM apane DhaMgakI eka ho| samaya bar3e hI sundara pavitra vicAra utpanna hote haiM aura cIja hai| isameM vivAha jaise mahatvapUrNa viSayakA bar3A hI sAtha hI prAcAryokA kitanA hI itihAsa sAmane zrAjAtA mArmika aura tAttvika vivecana kiyA gayA hai, aneka |hai| nitya pATha karane yogya hai| muu0||) virodhI vidhi-vidhAnoM evaM vicAra-pravRttiyoMse utpanna huI 4 adhyAtma-kamala-mArtaNDaH- yaha paJcAdhyAyI vivAhakI kaThina aura jaTila samasyAyoMko bar3I yuktike tathA lATI saMhitA Adi granthoMke kartA kavivara rAjamallakI sAtha dRSTi ke spaSTIkaraNa-dvArA sulajhAyA gayA hai aura isa apUrva racanA hai| isameM adhyAtmasamudrako kajemeM banda taraha unameM dRSTivirodhakA parihAra kiyA gayA hai| vivAha kiyA gayA hai / sAthameM nyAyAcArya paM0 darabArIlAla koThiyA kyoM kiyA jAtA hai ? dharmase, samAjase aura gRhasthAzramase aura paNDita paramAnandajI zAstrIkA sundara anuvAda, usakA kyA sambandha hai ? vaha kaba kiyA jAnA cAhiye ? vistRta viSayasUcI tathA mukhtAra zrIjugalakizorajIkI usake liye varNa aura jAtikA kyA niyama ho sakatA hai ? lagabhaga 80 pejakI mahatvapUrNa prastAvanA hai| bar3A hI vivAha na karanese kyA kucha hAni-lAbha hotA hai ? upayogI grantha hai| mU01||) ityAdi bAnoMkA isa pustakakA bar3A hI yukti purassara 5 umAsvAmi-zrAvakAcAra-parIkSA-mukhtAra evaM hRdayagrAhI varNana hai| pArTa pepara para chapI hai / zrIjugalakizora jIkI graMthaparIkSAoM kA prathama aMza. vivAhoMke avasarapara vitaraNa karane yogya hai| mU0 ) graMtha-parIkSAoM ke itihAsa ko liye huye 14 pejakI naI prakAzana vibhAga'prastAvanA-sahita / mU0) vIrasevAmandira, sarasAvA (sahAranapura) Sesesamesegressesesesesesesekesesesesesesesesesssessses prakAzakaI la. eemAnandajaina zAstrI bhAratIyajJAnapITha kAzIke liye hAjitakumArajaina zAstrI dvArA akalaGkapresa sahAranapura meM mudrita 6558856-26-05-1985202888seselese FESesesses-05-5050