Pathik 1998 Vol 38 Ank 03

Author(s): Nagjibhai K Bhatti and Other
Publisher: Mansingji Barad Smarak Trust

Page 9

- પરમ પૂ.ગુરુ સ્વ. મણિભાઈ પુ.વોરા
સૌરાષ્ટ્રના પુરાતત્ત્વના જાગતા કોશ મણિભાઈ વોરાનું નિધન
- અંજલિ લેખ –
શ્રી યશવંત ઉપાધ્યાય, પુરાતન અભ્યાસુ જેણુક દેશે જેખિકા ધારી, સમટિયામેં તે નર ચારી,
સુદામા, ગાંધીજી, નટવરસિંહજી, ચોથા મણિભાઈ સદવિચારી, શ્રી બર્જેસે સૌરાષ્ટ્રને ભારતની સંક્ષિપ્ત આવૃત્તિ સમું કહ્યું છે ત્યારે પોરબંદર પંથક ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ સૌરાષ્ટ્રની નાની આવૃત્તિ જેવું છે. સ્કંદપુરાણમાં પોરબંદરનો ઉલ્લેખ સુદામાપુરી તરીકે છે. એનો જેઠવા રાજવંશ પણ સૌરાષ્ટ્રમાં સૌથી પ્રાચીન છે. મીરાબાઈએ “રમ્ય નગરી ઈક પુરી સુદામા ને નામે તેને બિરદાવી છે. આવા પોરબંદરમાં ૧૯૦૫માં જાન્યુઆરીમાં મણિભાઈનો જન્મ થયો. લગભગ ૪૦ વર્ષ સુધી નોકરી કરી ૧૯૭૦માં તેઓ નિવૃત્ત થયા. એ પહેલાં શિક્ષક અને આચાર્ય તરીકે મણિભાઈએ પોરબંદરની ઘણી સંસ્થાઓને ઉજવાળી છે. આ અર્થમાં તેઓ પોરબંદરની એક આખી પેઢીના વિદ્યાગુરુ રહ્યા હતા.'
ઇતિહાસ-પુરાતત્ત્વવિદ એમ. પી. વોરા ઉર્ફે મણિલાલ પુરુષોત્તમ વોરાએ તા. ૫મી ઑકટોબરે (૧૯૯૭) ચિરવિદાય લેતાં એક સાચા મણિની ખોટ ઊભી થઈ છે. ,
એમના વિદ્વત્તાપૂર્ણ વ્યક્તિત્વને કોટિવંદના કરી તેમના બાળપણની વાત કરીએ તો એમની કલાવૃત્તિનાં મૂળ તો બાળપણમાં બરડા પંથકમાં વીસાવાડા ગામના ગંગાજળિયા તળાવની પાળના કીચડમાંથી તે રમકડા બનાવતા, એમણે શાળાજીવનની આસપાસ ઈતર પ્રવૃત્તિઓ ખીલવી સમાજમાં સંસ્કારજળ પહોંચાડ્યું હતું.
અનેક વાર અમારી સાથે વાત કરતાં કહેતા કે સચોટ અવલોકનશકિત, વાચન અને અનુભવથી સંસ્કાર પામેલી કળાવૃત્તિ જવાળામુખી જેમ બહાર નીકળ્યા વિના રહી શકતી નથી. પોતાનો જ અનુભવ કહેતા કે “જ્યારે દુઃખ કે ઉચાટ થાય ત્યારે કાગળો, રંગીન પેન્સિલો અથવા મીણ માટી લઈને બેસી જાઉં અને કાંઈક કરવા આંગળા ચલાવું, એમ સંસારનું ઝેર ઉતારવામાં મારી કળા ઔષધ બની જાય અને ઉત્સાહથી મારી કૃતિઓ બનાવવામાં તન્મયતા ને આનંદ અનુભવતો.'
આરંભથી જ મણિભાઈ સંશોધનનો જીવ એટલે પોતાની શિક્ષક તરીકેની કારકિર્દી દરમ્યાન શહેરની જનતાનાં ઇતિહાસ-પુરાતત્ત્વ, પ્રકૃતિવિઘા, વગેરે પ્રત્યે રુચિ કેળવાય એ માટે તેઓ પ્રયત્નશીલ રહ્યા, એમના પ્રયાસોથી પોરબંદરમાં ૧૯પરમાં પુરાતત્વ સંશોધન મંડળની સ્થાપના કરવામાં આવી, પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રના મોટા ભાગનાં પ્રાકસોલંકી મંદિરોને પ્રકાશમાં લાવવાનો યશ શ્રી મણિભાઈ અને મંડળને ફાળે જાય છે.
૧૯૭૦માં શ્રી મણિભાઈ નિવૃત્ત થયા. પુરાતત્ત્વ સંશોધન મંડળની પ્રવાસ, હસ્તલિખિત અંકો અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓને વેગ મળ્યો, વરસના ૨૫ થી ૩૦ પ્રવાસો થવા લાગ્યા. તેમની સાથે કેટલાક પ્રવાસો એ મારા જીવનનું ધન્ય સંભારણું છે.
પુરાતત્ત્વની સાથે જે તે પ્રદેશનાં ઇતિહાસ, લોકજીવન, રીતરીવાજો, રહેણીકરણી, વનસ્પતિ, પશુ, પંખી, લોકસાહિત્ય વગેરેના નિરીક્ષણ-અભ્યાસ વધવા લાગ્યા. આ પરિચયના પરિપાકરૂપે ‘કુમાર', ઉર્મિનવરચના', ‘સ્વાધ્યાય”, પથિક' વગેરે સામયિકોમાં ઉત્તમ કક્ષાના લેખો લખતા, સૌરાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિનાં અનેક ભુલાયેલાં પ્રકરણો આથી પ્રકાશમાં આવ્યાં છે.
ગુજરાત ઇતિહાસ પરિષદના પ્રમુખ તરીકે પણ મણિભાઈ બે વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. રાજય સરકારે પુરાતત્ત્વ ખાતાની સલાહકાર સમિતિમાં તેમની નિમણૂક કરેલી.
અંધારે ખૂણે પડેલા ઈતિહાસ-પુરાતત્ત્વના ચાહકોને શ્રી મણિભાઈ હંમેશા આવકારતા રહ્યા, કેટલાય નવા અભ્યાસકોની આંગળી પકડી સંશોધન માટે પ્રેર્યા. ભવ્ય ભૂતકાળને યાદ કરતા આંખો રડી પડે છે. તેમને કોટિ કોટિ વંદન સાથે એટલું જ કહીશ કે તેમનું પ્રિય કાર્ય અપનાવવાથી કદાચ એક ભવ્ય ઇતિહાસ ખૂલશે અને તેમાંથી રતો મળી રહેશે.
પથિક - ડિસેમ્બર-૧૯૯૭ - ૬