Book Title: Swatantravachanamrutam
Author(s): Kanaksen Acharya, Suvidhisagar Maharaj
Publisher: Bharatkumar Indarchand Papdiwal
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090486/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ REISES MEZSR kojem <<860550 AS5000 ASSEDI A6F56 DECEM MOZERS svatantravacanAmRtam mUla lekhaka parama pUjya AcAryazrI kanakasena jI mahArAja svatAkA anuvAdaka aura sampAdaka parama pUjya yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja prAptisthAna bharatakumAra indaracanda pApar3IvAla siDako, ena-9 e-115-49/4 zivanerI kaoNlonI auraMgAbAda [mahArASTra} 431003 0240] 5510581, 2381061 - prakAzanakAla 5-11-2003 366 punarprakAzana hetu arthasahayoga 15 rupaye AvRtti :- 1 prati :- 5000 A
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ samarpaNa parama pUjya sammArgadivAkara, tapodhana, Agama aura adhyAtma ke udghoSaka, zramaNaparamparA ke Adarza mukuTamaNi, tapasvI samrAT, bhArata gaurava, asaMkhya guNoM ke sAgara, jIvanadarzana ke kuzala upadeSTA, syAvdAdavidyA ke adhipati AcArya bhagavanta zrI sanmatisAgara jI mahArAja + aura unhIM ke priyAya ziSya parama pUjya kumArayogI, muktidUta, bhaktavatsala, karuNA kubera, vAdIbhagajapaMcAnana, zramaNapuMgava AcArya ziromaNi zrI hemasAgara jI mahArAja ke pAvana karakamaloM meM prastuta kRti sAdara sabhakti samarpita * samarpaka muni suvidhisAgara B
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ commosom e--AtajanAmAmRtam -near- wear-m "CH lekhaka kI lekhanI se devalagA~varAjA ke cAturmAsakAla meM kucha smRtigranthoM kA avalokana kara rahA thaa| ekadina paNDita jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda andha kA avalokana karate hue mujhe svatantravacanAmRtam anya prApta huaa| mere lie yajya kA yaha nAma azrutapUrva thaa| isa grantha kA ? svAdhyAya karane kI jijJAsA mana meM jAgRta ho gyii| 32 kArikAoM kA svAdhyAya karane meM samaya hI kitanA laganA thA ? svAdhyAya karane / se pUrva mana meM yaha nizcaya ho cukA thA ki yaha AdhyAtmika grantha hogA, kyoMki nAma se to AdhyAtmika viSaya hI dhvanita hotA hai| tIsarI kArikA se Age par3hate samaya yaha spaSTa ho gayA ki yaha grantha / AdhyAtmika nahIM, apitu dArzanika hai| grantha kI zailI itanI rocaka hai ki mAtra do/tIna dinoM meM isa hai grantha kA maiMne lagabhaga 100 se adhika bAra pATha kara liyaa| eka-eka kArikA kI arthagambhIratA mana ko Anandita kara rahI thii| jainadarzana kI yukti kitanI abAdhita hai ? yaha bAta sAtatya se ina ! kArikAoM se jhalaka rahI thii| maiMne saMghasya sAdhuoM ko yaha grantha / dikhaayaa| sabake lie yaha navIna grantha thaa| sahaja hI nirNaya ho gyaa| hai ki isa grantha kA anuvAda karanA hai| samasyA pATha ke azuddhatA ke kAraNa utpanna ho rahI thii| prathama kArikA meM hI prathama caraNa thA -1 jIvAjIvaika bhaassaay| bhASA zabda strIliMgI hai| strIliMga zabdoM meM hai| pratyaya ke sthAna para heyaH sUtra se ya kA Adeza ho nahIM sakatA hai| arthAt bhASAya zabda azuddha hai| sarvaprathama pAThazodhana karanA pdd'aa| kahIM pATazodhana meM bhUla na raha gayI ho - yaha bhaya bhI mana ko satA! rahA thaa| gurudeva pAsa meM ye nhiiN| ataH atyanta sAvadhAnI se pATha ke zodhana karane kA kArya karanA par3A / prakAzita anya meM DaoNkTara zrI padmanAbha jaina kA aMgrejI bhASA meM anuvAda bhI thaa| zrI padmanAbha jaina ko yaha pAyA sTrAsabarga vizvavidyAlaya ke rASTrIya pustakAlaya (amarikA) meM prApta huA thaa|
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ZelleslekkailijAH, D unake isa kArya ko vilupta nahIM hone dene kA saMkalpa bhI hamAre kArya meM anekoM samasyAoM kA utpAdaka banA huA thA / gurukRpA ne sArI samasyAoM kA samAdhAna karA diyaa| sthAnIya prophesara vinAyaka dezapANDe va sudhIra cauhAna ke sahayoga se grantha kI aMgrejI TIkA kA marAThI meM anuvAda karAyA gayA / yaha anuvAda bhAvAnugAmI hai / tatpazcAt use maiMne hindI meM parivartita kara diyA / grantha meM sarala saMskRta kA prayoga hone ke kAraNa mAtra sAta dinoM meM isa grantha kA anuvAda pUrNa karate samaya koI bAdhaka kAraNa upasthita nahIM huaa| isataraha kucha dinoM kA prayatna isa kRti kI saMracanA kara gayA / dhuMki, yaha prati hameM devalagA~varAjA meM prApta huI, yahIM para isakA anuvAda pUrNa huA to mana meM eka vicAra aura Apa ki yahIM ke zrAvaka isakA prakAzana kara deM to kitanA acchA hogA ? vaha svapna bhI yahA~ ke zrAvakoM kI zrutabhakti ke kAraNa sAkAra huA / anuvAda ke bAda hamane saMgha meM isakI vAcanA kI / kArya kI gati adhika rhii| isalie isameM truTiyoM kI pUrI sambhAvanA hai| munigaNa aura gaNamAnya vivdAna hamAre isa prayatna ko bAlyaprayoga samajha kara mArgadarzana kareMge, aisI AzA aura vizvAsa mujhe hai / mana meM eka duHkha avazya hai ki aisI aneka mahAna kRtiyA~ Aja ananuvAdita sthiti meM upekSita sI par3I huI haiN| unakA uddhAra kaba hogA ? maiM prabuddha pAThakoM se prArthanA karatA hU~ ki unheM koI bhI nayA grantha anuvAdita avasthA meM prApta ho to ve mujhe sUcita kareM / maiM pUrNa prayatna karUMgA ki ekabAra usakA anuvAda hokara vaha prakAzana meM A jAya / isa grantha ko prakAzita karane ke lie pratyakSa aura parokSarUpa se jina-jina bhavyAtmAoM kA sahayoga prApta huA hai, una sabhI ko merA bahuta - bahuta AzIrvAda / Aiye, isa laghukAya parantu mahAna artha ko dhAraNa karane vAle grantha kA svAdhyAya kareM / muni suvidhisAgara
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ mommmmmmmHHATRAPrammar FilciliTi TIT anuvAdaka kA paricaya auraMgAbAda zahara dhArmika aura sAmAjikadRSTi se aneka santoM, vicArakoM tathA sudhArako kA janma yA kAryakSetra rahA hai / isI / zahara meM 19-3-1971 ko rAtrikAlIna andhaHkAra meM tamasa se dvaMdva karane vAle jayakumAra nAmaka pUrNacandra kA janma huA / zrImAn indaracanda jI pApar3IvAla aura mAtA kaMcanabAI kI A~khoM kA tArA yaha hai sapUta ekadina vizvavandha zramaNezvara ke pada para AsIna ho jaayegaa| - yaha zAyada usasamaya kisI ne socA taka nahIM hogA / jayakumAra bacapana se hI vidyAvyAsaMgI, parizramI, suhAsyavadanI, prajJApuMja, vinayI dRr3hapratijJa the / kisI bhI kArya ko prArambha karake pUrNatva taka le jAnA unake svabhAva meM hI thA / dayA aura sahayoga / unake guNAlaMkAra the / baDoM kI vinaya karanA parantu apanI bAta spaSTa zabdoM meM vyakta karanA to unakI vizeSatA thI / bhaya bhI unake nAma / se bhaya khAtA thA / vinodapriyatA aura ajAtazatrutA unako prApta huaa| sRSTi kA upahAra hI thA / jo paristhitiyoM se do hAtha karanA nahIM jAnatA yaha kbhii| * mahAna nahIM bana sakatA / saMgharSa hI utkarSa kA bIja hai / janma ke uparAnta tIsare dina ApakI A~khoM meM nAsura nAmaka roga huA / aba taka usakI chaha bAra zalyacikitsA ho cukI hai / bacapana se ApakI hai kamara kharAba hai, phalataH pA~ca varSaparyanta Apa baiTha nahIM pAte the / yadyapi anekoM upacAra kiye gaye, parantu Aja bhI uparyukta ye do aMga kamajora / avasthA meM haiM / jayakumAra ne pA~cavIM kakSA taka kA adhyayana auraMgAbAda meM hI kiyaa| tatpazcAt tIna varSoM taka kA adhyayana unhoMne bAla I brahmacaryAzrama-bAhubalI (kumbhoja) meM kiyaa| zikSA ke antima do varSa / punaH auraMgAbAda meM hI vyatIta huye| Apane laukika dRSTi se mAtra / dasavI kakSA taka hI adhyayana kiyA hai, parantu ApakI adhyayana zIlatA ne samasta upamAnoM ko pIche chor3a diyA hai| Apa nijI hai
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ svalAlAgu F adhyayana ke sAtha-sAtha apanI bahana vijayA va bhAI bharatakumAra ko bhI par3hAyA karate the| Apa ghara meM advitIya (prathama) ye to buddhi meM bhI advitIya the| ati- bAlapana se hI Apako dhArmika saMskAroM se vibhUSita kiyA gayA thaa| Apane Ayu ke dasaveM varSa meM hI parama pUjya AcArya zrI samantabhadra jI mahArAja se zudrajalatyAga, rAtribhojanatyAga, kandamUlatyAga aura paccIsa varSa kA hone taka brahmacArI rahane kA niyama liyaa| jaba Apa dUsarI kakSA meM par3hate the, tabhI se Apane cAya kA tyAga kara diyA thaa| ApakA tyAga itanA sahaja thA ki dUsaroM ko kabhI kaSTa nahIM huaa| Apa kisI vastu kA tyAga karate the to usake badale meM anya vastu kI cAhanA nahIM karate the / Apa guru kA anveSaNa kara rahe the| mahArASTra prAnta ke zelU nAmaka gA~va meM Apane parama pUjya AcAryakalpa zrI hemasAgara jI mahArAja ke darzana kiye| unakI carcA evaM jJAna se abhibhUta hokara Apane unake caraNoM meM zrIphala bheTa kiyA evaM apane vicAroM ko unheM avagata kraayaa| unakI anujJA se hI jayakumAra ne dasavIM taka kI zikSA prApta kI / 28-4-86 ko ghara kA AjIvana tyAga karake caritranAyaka ne gurucaraNoM kI zaraNa ko varaNa kiyaa| jalagA~va jile meM nerI nAmaka gA~va meM Apane AjIvana brahmacarya vrata dhAraNa kiyaa| rAgiyoM ke raMga-biraMge vastroM ko tyAga kara Apane zvetavastra paridhAna kiye| vaha akSayatRtIyA kA pAvana divasa thaa| gurudeva ne Apako jainendrakumAra yaha navIna nAma pradAna kiyaa| guru kA anugamana karate hue Apa atizaya kSetra kacanera jI pahu~ce ! ASAr3ha zuklA aSTamI ke dina Apane cintAmaNi pArzvanAtha prabhu ke samakSa guru ke dvArA saptama pratimAvrata dhAraNa kiyaa| tadanantara Apa gurudeva ke caraNoM meM adhyayanarata ho gye| 13- 3-87 ko Apane kSullaka dIkSA dhAraNa kI janmabhUmi se kevala 55 ki.mI. dUrI para sthita ziUra nAmaka gA~va meM yaha samAroha sampanna huaa| pUjya gurudeva ne ApakA nAma ravIndrasAgara rakhA / san 1987 kA varSayoga nyAyaDoMgarI (ji. nAzika) meM huA / 46666 1666
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Don Homoe-mecom nAmRtam:-wesom-mooser-wesome GE varSAyoga ke tatkAla bAda 23-10-1987 ko Apane ailaka dIkSA / / sthIkAra kii| gurudeva ne Apako rUpendrasAgara isa nAma se alaMkRta hai kiyaa| Apane guru ke sAtha siddhakSetra mAMgItuMgI ke darzana kiye tayA, sonaja (mAlegA~ya) se Apane alaga vicaraNa karanA prAraMbha kiyA / / hai vihAra karate-karate Apa apane dAdAguru paramapUjya AcArya zrI sanmatisAgara jI mahArAja ke caraNoM meM phuNce| atikSaya kSetra DecA! (ji.DUMgarapUra) meM Apane dAdAguru ke karaNakamaloM se 11-5-1989 ko , munidIkSA grahaNa kii| munidIkSA kA prathama cArtumAsa gurudeva ke sAtha sampanna karake Apane alaga vihAra kara diyaa| AtmAsAdhanA ApakA dhyeya yA, to sArA samAja prabodhita ho yaha ApakI pavitra icchA thii| ina donoM hI lakSyoM ko siddha karate hae Apane aneka gA~voM aura: zaharoM ko sajI garagarata yo eviyA ApakI pravacana zailI ye-jor3a hai| Apake pravacana meM kevala oja hI nahIM, apitu sAtha meM Agama kI dhArApravAhikatA bhI hai|| viSaya kI sarvAginatA, dRSTAnta kI sahajatA aura zailI meM nayavivakSA 6 kA honA Apake pravacanoM kA vaiziSTya hai| pravacanazailI kI taraha hI, hai ApakI adhyApanazailI anupama hai| pratyeka cArtumAsa meM Apa navayuvakoM ! ko dhArmika zikSaNa karAte haiN| phijulakharcIpanA Apako rucikara nhiiN| hai tathA samaya kI pAbandI meM Apa saba ke lie eka Adarza udAharaNa ! / Apa aneka vizeSatAoM se sampanna haiM aura aneka sadguNoM ke samAdhAra bhii| ApakI samasta vizeSatAoM ko viloka dUradRSTivAna / gurudeva ne 1995 meM Apako AcAryapada pradAna karane kI ghossnnaa| kii| padoM ke prati nirAsakta rahate hue Apane gurudeva se nivedana kiyA hai hai ki he gurudeva! Apa mujha para prasanna haiM to AcAryapada nahIM, apitu| apane do pada (caraNayugala) pradAna kIjiye tAki cAritrapatha kA / anugamana karate hue maiM kabhI thakAvaTa kA anubhava na kruuN| bAlayogI, zabdazilpI jaise kitane hI padoM ko Apane grahaNa nahIM kiyaa| ApakI ruci prAcIna zAstroM kI surakSA meM hai| Apa jahA~ bhii| jAte haiM, yahA~ ke hastalikhita pANDulipiyoM ke grandhAgAra kA avalokana
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poes-ms-on-mokirtijAtAnA -meese-wester-ger H avazya karate haiN| aprakAzita granthoM kA prakAzana karAnA ApakA : yeya hai| abataka saMgha se vairaggasAra, dabasaMggaha Adi granthoM kA prakAzana ho cukA hai jo ki mAtra pANDulipiyoM meM hI upalabdha the| mithyAtvaniSedha, zrIpurANa, vrataphalam, sAmAyika pATha, svatantravacanAmRtam Adi grantha bhI prakAzanAdhIna haiM / paricaya ke lekhana taka Apa 3 muni, 9 AryikA, eka zullaka evaM eka kSullikA dIkSA de cuke haiN| abataka Apake sAnidha ya meM 1 muni va 5 AryikAoM kI sallekhanA ho cukI hai| itane apAra vaibhava ke dhanI hokara bhI Apako ahaMkAra sparza taka na kara paayaa| ApakI caryA sahaja hai aura ApakI carcA atimArmika hai| ApakI spaSTavAditA aura saralatA hI aisA vazIkaraNa mantra hai ki zrAvakavarga Apake pAsa khiMdhA calA AtA hai| Apake kAraNa jainoM kA dharmadhvaja garvayukta hokara laharA rahA hai - vaha aisA hI laharAtA raheM, ApakI dharmasAdhanA va jJAna sA nA dina dUguNI aura rAta cauguNI bar3hatI raheM, ApakA ziSya-parivAra dinoM-dina vikasita hotA raheM, Apako svAsthya-aizvarya kI prApti hoM, Apake dvArA nita-navIna anyoM kA anuvAda hokara prakAzana hotA raheM, ApakA nAma sAdhakaziSyoM ke lie Adarza baneM, ApakA yaza digdiganta meM phailatA raheM tathA Apa dIrghAyuSI banakara nirantara Ae. yAtmika pragati karate raheM yahI hama sabakI maMgala kAmanA hai|
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ meenam mA pratyaya 11/rp;ammmmoon. spattAvanAJJATE tyAlyA kA paricArA bhAratIya tattvavettAoM ne AtmavidyA, tattvavidyA Adi zabdoM kA prayoga bahutAyatarUpa se kiyA hai / AtmavidyA aura tattvavidyA ke paryAyavAcI zabda ke rUpa meM darzana zabda pracalita huA / dRz dhAtu se bane hue darzana zabda kA artha dRSTikoNa hai / ise cASa anubhati, kahane meM koI bAdhaka kAraNa nahIM hai / vastu aneka dharmAtmaka hai / pratyeka dRSTA ne apane anubhUti / ko tarkaNA ke mukha se pracArita kiyA / satya kI khoja kA yaha prAmANika prayatna hai / andhavizvAsa ke sAtha saMgharSa ke lie darzanazAstra atyAvazyaka hotA hai / vicAroM ko jAgRta karane aura buddhi ko sUkSma / cintanazIla banAne meM darzanazAstroM kA mahatvapUrNa yogadAna hai / / phira bhI eka samasyA hai ki pratyeka darzana apanI mAnyatAoM ko satya mAnakara apanI vicAradhArA ko prastuta karatA hai / eka hii| viSaya para mata-matAntaroM ko pAkara ziSyoM ke samakSa eka anyamanaskatA: kI sthiti kA nirmANa hotA hai / unako tattvabodha karAne ke lie jaina ! dArzanika AcAryoM ne darzanazAstra ke aneka granyoM kI racanA kI / paramata kA ramaNDana karake samyagmArga kA pradarzana karanA hI inakI / racanA kA mukhya uddezya hai / dharma ke mandira meM praveza karane se pUrva mAnyatAoM kA parimArjana karanA atyanta Avazyaka hai / jabataka mAnyatAyeM parizuddha nahIM hogI, tabataka samyagdarzana kI prApti durlabha hai hai / ataH samyagdarzana kI zuddhi ke lie ina granthoM ke svAdhyAya kI / ! bahuta AvazyakatA hai / hai bhArata meM jainadarzana ke atirikta sAMkhya, mImAMsaka, bauddha aura cArvAka Adi aneka darzana pracalita haiM / una darzanoM ke vdArA aneka | siddhAnta sthApita kiye gaye haiM / unI satyAsatyatA kA Akalana / kiye binA tattvoM kA samyambodha nahIM ho sakatA / usake abhAva meM samyagdarzana kaise hogA ? ataH tarkapradhAna yuga kI isa dhArA meM isa madhya kA mahatva aura adhika bar3ha jAtA hai / darzanazAstra ke anupama anyabhaNDAra meM bikhare hue
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ JALASSIGER .mom-women -mart T o m-weso-com-repeare JER aneka motiyoM meM yaha bhI eka mahAmotI hai / AcArya zrI siddhasena / divAkara ne lagabhaga 21 vdAtriMzatikA (32 zloka vAlI racanA) likhI haiM / AcArya zrI amitagati jI kI bdAtriMzatikA digambara AmnAya meM to suprasiddha hI hai / usI zailI meM likhI huI yaha eka anupama racanA hai / . isa grantha ke nAma meM va isa grantha ke racayitA ke viSaya I meM koI vivAda nahIM hai, kyoMki granthakartA ne granthAnta meM ina donoM hai samasyAoM kA samAdhAna kara liyA hai / jayakartA ne likhA hai| itthaM svatantravacanAmRtamApibanti / svAtmasthiteH kanakasenamukhendu sUtam / / ye jihvayA zrutipute triyugena bhavyAH / tejarAmarapadaM sapadi zrayanti // 32 / / artha : isaprakAra kanakasena muni ke mukhakamala se nirgata svatantravacanAmRta kA jo pAna karate haiM, jo jihvA ke vdArA paThana / karate haiM athavA kAnoM ke vdArA sunate haiM, ve bhavyajIva zighra hI ajarAmara pada ko prApta karate haiM / isa zloka se do bAte siddha ho gayI ki - 11:- isa grantha kA nAma svatanpravacanAmRtam hI hai / 12:- isa granya ke racayitA AcArya zrI kanakasena jI haiM / AtmA ko svatantratA kI prApti kaise hogI? isa prazna kA, sundara rUpa se samAdhAna isa grantha meM kiyA gayA hai / amRta prAzana karake amara hone kI abhilASA karane vAle isa vacanarUpa amRta kA prAzana avazya kareM / nyakarttA ke viSaya meM vizeSa koI jAnakArI hamAre pAsa hai nahIM hai / ekIbhAva stotra ke racayitA AcArya zrI vAdirAja jI darzana ke mahAna jJAtA the / unakA mUla nAma itihAsakAroM ne kanakasena hI svIkAra kiyA hai / kyA isa grantha ke racayitA ve hI haiM ? isa prazna kA uttara itihAsakAra avazya khojeMge /
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ m-men- svatannAtinAmRtam:00-more-emor-nepace ..isa grantha meM kula 32 zloka haiM / prArambhika 31 zloka hai chupa chanda meM likhe hue haiM aura antima chanda vasantatilakA meN| yA huA hai / cuMki padmanAbha jI jaina ko isakI eka hI prati mata huI thI / usI eka prati ke AdhAra para unhoMne yaha kArya kiyaa| aa ! ataH pATha kI dRSTi se chanda meM aneka bhUleM pratIti meM A rahI hai| hai / antima chanda ke caturthacaraNa meM ditIya zabda kA hasva kA paayaa| jAnA isI bhUla kA dyotaka hai / para isa rAjya ke viSaya ko mUlarUpa se tIna vibhArgoM meM vibhAjita niyA jA sakatA hai / pahalI nau kArikAoM meM anya darzanoM kI mAnyatAyeM aura unakA parihAra spaSTa kiyA gayA hai / tatpazcAta 151 kArikAoM meM anekAnta paddhati se Atmatattva kA vivecana kiyA gyaa| hai| tIsare vibhAga meM zeSa bacI huI 8 kArikAoM kA saMgraha kiyaa| jA sakatA hai / inameM mokSa ke kAraNoM kA vistAra se vivecana kiyA / nayA hai / saMkSiptataH kahA jAye to isa laghukAya anya meM AtmA ko / karmabandha se mukti dilAne vAle sampUrNa upayogI siddhAntoM kI prarUpaNA hai sarala zailI meM kI gayI hai / anya ke prAraMbha meM granthakartA ne maMgalAcaraNa meM nirdoSa se paramAtmA kA smaraNa kiyA hai / ditIya kArikA meM mokSa kA lakSaNa hai nirdezita kiyA gayA hai / yaha kArikA hI isa grandha ke vistAra kA mUla hai / mokSa prApta karane kI pAtratA AtmA meM hai / usa AtmA kA svarUpa samajhanA Avazyaka hai, kyoMki AtmA kI Atmopalabdhi! hI mokSa hai / vibhinna darzanoM meM AtmA ke viSaya meM prakaTa kiye gaye abhiprAya yukti ke sanmukha nahIM Tika sakate haiM / yaha siddha karane ke lie cAka, bauddha, mImAMsaka, yauga aura avdaitavAdiyoM ke mata ko pUrvapakSa banAkara granthakartA ne unake mata kI samIkSA kI hai / ra syAbdAda ke vdArA vastu ke yathArya svarUpa kA bodha hotA hai, kyoMki aneka dharmAtmaka vastu kA kathana mukhya aura gauNa paddhati kaa| avalambana liye binA nahIM ho sakatA hai / vastu meM rahane vAle paraspara virUddha dharmoM kI siddhi nayoM ke mAdhyama se karate hue granthakAra ne yaha siddha kiyA hai ki sApekSa paddhati kA anusaraNa kiye binA rakhIkAra sers.com
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ talA L kiye gaye vastutattva ko satya kI koTi meM sammilita nahIM kiyA jA sakatA hai / isa siddhi meM gavyakarttA ne asti nAsti, guNasahita guNarahita, bhinna-bhinna mUrtika- amUrtika, eka-aneka, nitya- anitya, zUnya- azUnya, cetana-acetana, bhAvavAna abhAvavAna, zarIrapramANa- sarvagata, karttA akarttA, bhoktA - abhoktA, vyakta-avyakta aura grAhya grAhaka Adi dharmoM kA ullekha karake unakI AtmA meM siddhi kI hai jaina matAnusAra vastu ke yathArtha bodha ko prApta karane ke lie cAra upAyoM kI niyojanA Avazyaka hotI hai / lakSaNa, pramANa, naya aura nikSepa yaha usa catuSpadI kA nAma hai / isa grantha meM vastutattva ko jAnane ke lie pramANa, naya aura saptabhaMgI kI AvazyakatA prakaTa kI gayI hai| eka-eka kArikA ke mAdhyama se ina tInoM kA lakSaNa spaSTa karake unake bhedoM kA kathana kiyA gayA hai / , mokSa meM AtmA kI sthiti kisaprakAra hotI hai ? ise spaSTa karate hue granthakartA ne likhA hai ki mokSa meM sat, cit, jJAna aura sukha kA Atyantika avasthAna hotA hai / vahA~ kisI guNasthAna aura lezyA kA sadbhAva nahIM hotA / ghAtiyAdi karmoM kA vinAza hone para hI vaha avasthA prApta hotI hai / jaise agni ke saMyoga se suvarNa zuddha ho jAtA hai, usIprakAra ratnatraya ke dvArA AtmA bhI zuddha hotA hai / ratnatraya kA vivecana tIna kArikAoM meM kiyA gayA hai / anta meM vasantatilakA chanda ke mAdhyama se grantha kA samApana kiyA gayA hai / isa kArikA meM granthakAra ne apane nAma ke sAtha svAtmasthiteH zabda kA prayoga kiyA hai / isa zabda ke vdArA granthakAra ne dArzanikatA ke sAtha-sAtha apanI adhyAtmapravaNatA bhI abhivyakta kI hai / isa grantha ke dvArA jaina dArzanikoM kI tArkikatA, viSaya ko vivecita karane kI kSamatA aura jainadarzana kI nirdoSatA kA bodha svayameva siddha ho jAtA hai / isa grantha kA pracAra aura prasAra honA ati-Avazyaka hai / lekhaka parama pUjya muni zrI suvidhisAgara jI mahArAja adition 00 +900da sanggu 10000=#00006>>-<#3333+ 473333; 49039
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ m-noam-new-stArAnAtalAma-mom-mm | anukatANikA viSaya mRnyck .74 < < un. * maMgalAcaraNa mokSa kA lakSaNa nAstikamata kA pUrvapakSa uttarapakSa AtmA kI nirlepatA kA khaNDana IzvaramatiyoM kA mata bauddhamata kA khaNDana yAjJikI hiMsA dharma nahIM hai avdaitamata kI samIkSA AtmA kA lakSaNa AtmA kA astinAstitva aura guNAguNatva AtmA kA bheda va amUrtikatva meM anekAnta AtmA kA ekAnekatva nityatva aura zUnyatva ke prati anekAnta cetanatva aura vAcyatva ke prati anekAnta AtmA bhAvAbhAva vAlA aura nityAnitya hai AtmA kA tanupramANatva aura sarvagatatva AtmA kA kartRtva aura bhoktRtva AtmA vyaktAvyakta va grAhya-grAhaka hai AtmaviSayaka anekAntAtmakatA naya aura pramANa kA lakSaNa 44
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ | nayoM kA vistAra pramANa ke bheda | saptabhaMgI mokSa kA svarUpa mokSa ke sAdhana Atmazuddhi kI prakriyA samyagdarzana kA lakSaNa samyagjJAna kA lakSaNa samyakcAritra kA lakSaNa ratnatraya hI mokSa kA mArga hai upasaMhAra aMgrejI anuvAda zlokAnukramaNikA hamAre upalabdha sAhitya
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ * svatantrarAnAmRtam svatantra vacanAmRtam jIvAjIvaika bhAvAya, prANairbhAvatadanyakaiH / kAryakAraNamuktaM taM muktAtmAnaM upAste || 1 || artha : bhAvaprANoM se yukta jIta aura usase rahita ajIta kA varNana karane vAle, kArya-kAraNabhAva se mukta muktAtmAoM kI hama upAsanA karate haiM / vizeSArtha : jIva aura ajIva tattva ke prarUpaka, paradravya ke sAtha kArya aura kAraNabhAva se mukta paramAtmA kI hama upAsanA karate haiM / atha mokSa svabhAvAptirAtmanaH karmaNAM kSayaH / samyagdRgjJAnacAritraiH, avinAbhAvalakSaNaiH ||2|| artha : avinAbhAva lakSaNa vAle samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke vdArA svabhAva ko prApta hue AtmA ke samasta karmoM kA kSaya ho jAnA hI mokSa hai / vizeSArtha : jainAgama ke mahAgranya tattvArthasUtra meM prathama sUtra ke dvArA mokSamArga kI carcA karate hue AcArya bhagavanta zrI umAsvAmI mahArAja ne likhA hai samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH / arthAt :- samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye tInoM samuditarUpa se mokSa kA mArga hai / samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoM ko
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ Presem-wesomeooo- matAnayajAmRtA-womesomeg 2 jainAgama meM ratnatraya kI saMjJA pradAna kI gayI hai / ratnatraya ke vdArA AtmA ko AtmasvabhAva kI prApti hotI hai, usase karmoM kA samUla vinAza ho jAtA hai / kArikA meM avinAbhAva lakSaNa isa zabda kA prayoga kiyA gayA hai / isakA artha abhedarUpa se aisA karanA cAhiye / samyagdarzana, jJAna aura cAritra yadi bhinna-bhinna hoM to unase mokSa nahIM hotaa| tInoM meM pUrNatva kI upalabdhi hI svabhAva kI prApti hai / jaba kucha prApta hotA hai, taba kucha chuTatA bhI hai / svabhAva kI prApti ke samaya karmoM kI nivRtti ho jAtI hai / ___ yahI bAta granthakartA ne apanI kArikA meM spaSTa kI hai / / sati dharmiNi taddharmAH, cintyante vibudhairiha / / bhoktabhAve tataH kasya, mokSaH syAditi nAstikaH / / 3 / / artha :pa nAstika matAvalambI kahatA hai ki isa loka meM dharmI kA sadbhAva hone para hI dharma kA vicAra karate haiM, kyoMki bhoktA ke abhAva! / meM kise mokSa ho sakatA hai ? arthAt kisI ko bhI nahIM / !vizeSArtha : cAryAka matAvalambI ko nAstika kahA jAtA hai, kyoMki ve| hai paraloka va jIvAdi ke astitva ko svIkAra nahIM karate haiM / ve jIva / 1 ko paMcamahAbhUtoM se niSpanna huA mAnate haiM / usa mata ke anusAra, jisaprakAra mAdaka padArtho se madazakti utpanna hotI hai, usIprakAra ! / pA~ca bhUtoM se jIva kI utpatti hotI hai / yadi una bhUtoM kA vinAza ho jAtA hai to caitanya kA bhI nAza ho jAtA hai / na dharmI kA samdAva hone para hI dharma kA vicAra karanA ucita hai / jaba AtmA nAmaka dharmI kI sattA hI nahIM hai, taba dharma aur| adharma, puNya aura pApa Adi dharmoM kA abhAva svayameva hI siddha ho / jAtA hai / isa kArikA meM cArvAka mata ke ziSya ke vdArA pUrvapakSa towomeson wesomeme-0000 mesonssomeosonam
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Au anJMRSA -wesomsmAta jAgRtA-momme se upasthita kiyA gayA hai ki loka meM astyAtmA cetano draSTA, pRthvyAderananvayAt / pizAcadarzanAdibhyo'nAdi zuddhaH sanAtanaH // 4 / / artha : jAramA cetana, janTA, pakSI Adi ke zilA (paMcamahAbhUtoM se| hita), pizAcAdi (cArvAka Adi anya) matoM meM prakaTa kiye gye| ( svarUpa se bhinna, anAdi, zuddha aura sanAtana hai 1 vizeSArtha : __ anantarapUrva kArikA meM cArvAka bhatavAdI ne apane pakSa ko| ra prastuta kiyA thA / aba karuNAdhArI AcAryadeva AtmA ke svarUpa ko| samajhAte hue isa kArikA kI racanA kara rahe haiM / AcAryadeva samajhAte haiM ki AtmA cetana, draSTA, pRthvI Adi se bhinna , pizAcAdi matoM meM prakaTa kiye gaye svarUpa se bhinna, anAdi, zuddha aura sanAtana hai / AtmA meM jJAna aura darzana nAmaka guNa haiM / una guNoM ke kAraNa AtmA svayaM svabhAva se hI cetana hai / hai AtmA meM tIna loka ke samasta padArtho ko dekhane kI zakti hai / isalie AtmA draSTA hai / hai cArvAka mata meM varNita pA~ca mahAbhUtoM se AtmA ke utpatti kI ! / kalpanA anucita hai, kyoMki upAdAna kAraNa ke samAna hI kArya hotaa| hai / pA~ca mahAbhUtoM meM IraNa, drava, uSNatA Adi mUrta dharma pAye jAte hai haiM / ve dharma jIva meM bhI pAye jAne cAhiye parantu aisA hai nahIM / agni para rakhI huI haNDI meM ur3ada pakAyA jA rahA hai / / usasamaya usa sthAna para pA~) bhUtoM kI upasthiti hai parantu vahA~ jIva / nahIM hai / isase bhI siddha hotA hai ki jIva kI utpatti pA~ca mhaabhuutoN| se nahIM hotI hai / pratyeka dravya nitya hotA hai / na unakA utpAda hotA hai aura na vyaya hotA hai / ataH AtmA anAdi aura sanAtana hai /
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ skvAmRtam AtmA svabhAva kI apekSA se sphaTikamaNi ke samAna sarvadA zuddha hai / yadyapi karmabandha kI apekSA se AtmA meM azuddhatA hai parantu vaha azuddhatA para ke nimitta se utpanna huI hai / AtmA use naSTa karake sadA-sadA ke lie zuddha ho sakatA hai| isalie AtmA zuddha hai / sa nirlepaH kathaM saukhyasmArakrodhAdikAraNAt / deha evAdi hetubhyaH karttA bhoktA ca nezvaraH ||5|| artha : vaha AtmA saukhya, vAsanA aura krodhAdi kAraNoM se nirlepa kaise ho sakatA hai ? dehAdi hetuoM ke kAraNa Izvara karttA aura bhoktA nahIM hai / vizeSArtha : yogamatAnuyAyI AtmA ko nirlepa mAnate haiM / AcAryadeva unase prazna karate haiM ki jisameM saukhya, vAsanA aura krodha Adi kA sadbhAva pAyA jAtA hai, vaha nirlepa kaise ho sakatA hai ? dehAdi ko Izvara kA kartRtva mAnakara Izvara ko karttA aura bhoktA mAnanA bhI ucita nahIM hai / IzvarAbhAvatastasmin, na tavdatvaM prasiddhyati / sAdhanAsambhavAt so'pi brUte yogamatiSTikRt ||6|| } artha : yogamatAvalambI kahatA hai ki Izvara kA abhAva mAnane para dehAdi kI utpatti asaMbhava hai, kyoMki sAdhana ke abhAva meM sAdhya kA bhI abhAva ho jAtA hai / vizeSArtha : anantarapUrva kArikA meM granyakarttA ne kahA thA ki Izvara ko dehArdika kA karttA nahIM mAnanA cAhiye / isa kathana ko sunakara
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ Presermonomwater- ravatantravacanAmRtamammesor-memages HOM yogamatAvalambI kahatA hai ki sAdhana ke abhAva meM sAdhya kA abhAva / ho jAtA hai / yadi Izvara ko sRSTi kA kartA nahIM mAnanA anucita / hI hogA, kyoMki vaha eka kArya hai / kArya kA koI na koI kartA avazya hotA hai / Apake vacanoM ke anusAra Izvara kA abhAva mAnane para to dehAdi kI utpatti asaMbhava hA ho jAyegI / (pUrvapakSakAra ke vacanoM ko prastuta karane ke bAda AcArya ! parameSTI kA uttara nahIM pAyA jAnA yahA~ Azcarya ko utpanna karatA / / hai / maiM syAvdAda maMjarI kA sahayoga lekara khaNDana pakSa prastuta kara rahA hU~ / :- anuvAdaka ) pUrvapakSakAra kA kathana hai ki urvIparvataparvAdikaM sarva, buddhimatkartuka, kAryatvAt , / yad yatkArya tattatsarva buddhimatkartukaM, yathA ghaTaH, tathA cedN,| tasmAt tathA / vyatireke vyomAdi / yazca buddhimAMstatkartA sI bhagavAnIzvara eveti / arthAt :- pRthvI, parvata, vRkSa Adi padArtha kisI buddhimAna kartA ke banAye huve haiM, / kyoMki ye kArya haiM / jo-jo kArya hote haiM, ve saba kisI buddhimAna kartA ke banAye hue hote haiM, jaise - ghaTa Adi kArya haiM, isalie ye kisI buddhimAna ke vdArA banAye hue| / hone cAhiye / vyatireka ke rUpa meM AkAza Adi kArya nahIM haiM, isalie AkAza Adi ko kisI buddhimAna kartA ne banAyA huA nahIM hai / jo koI buddhimAna in| padArthoM kA kartA hai, vaha bhagavAna Izvara hI hai / sa vAyaM jaganti sRjana sazarIro'zarIro vA syAt ?? / sazarIro'pi kimasmadAdivad dRzyazarIraviziSTaH, ut| pizAcAdiyadadRzyazarIraviziSTaH? prathamapakSe pratyakSabAdhA, tamantareNApi ca jAyamAne tRNatarupurandaradhanurabhAdau kAryasvasya darzanAt prameyatvAdivat sAdhAraNAnekAntiko hetuH| dvitIyavikalye punaradRzyazarIratve tasya maahaatmyvishessH| hai kAraNam, AhosvidasmadAdyadRSTavaiguNyam ? prathamaprakAra koza -pAna pratyAyanIyaH, tassiddhau pramANAbhAvAt / itaretarAzraya ye punaradRzya guNyam ? ta / itareta
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ - AZERS ACEIRO ALLERO ARGAN ME304 <
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ pwwer-womemasme ravatannatajAmRtam:0-meenawareness, tu kiM na nirmi miite| atha janmAntaro pAjita tattattadIyazubhAzubhakarmapreritaH san tathA karotIti, dattastarhi / svavazatvAya jlaanyjliH| karmajanye ca tribhuvanavaicitrye zipiviSTa hetukaviSTapa sRSTikalpanAyAH kaSTaikaphalatvAdasmanmatamevAjhIkRtaM prekssaavtaa|| tathA cAyAto'yaM ghaTakuLyAM prabhAtam iti nyAyaH / kiJca, / prANinAM dharmAdharmApekSamANazcedayaM sRjati, prAptaM tarhi yadayamapekSate tanna krotiiti| na hi kulAlo daNDAdi kroti| evaM karmApekSazcedIzvaro jagatkAraNaM syAt tarhi karmaNIzvastvam, Izvaro'nIzvaraH syaadiiti| kiMJca, prekSAvatAM prAtaH svArthakaruNAbhyAM vyaaptaa| ttH| cAyaM jagatsarge vyApriyate svArthAt, kAruNyAd vA? na tAvat / hai svArthAt tasya kRtakRtyatvAt / na ca kAruNyAt, prduHkh| / prahANecchA hi kaarunnym| tataH prAk sajjIvA nAmindriya zarIraviSayAnutpattau duHkhAbhAvena kasya prahANecchA kaarunnym|| sargottarakAle tu duHkhino'valokyakAraNyAbhyupagame duruttrmi| - taretarAzrayam, kAruNyena sRSTiH sRSTyA ca kAruNyam / iti / nAsya jagatkartutvaM kathamapi siddhyti| arthAt :- Izvara ne zarIra dhAraNa karake jagat ko banAyA hai, athavA zarIrarahita / hokara? yadi Izvara ne zarIra dhAraNa karake jagat ko banAyA hai, to vaha zarIra hama logoM kI taraha dRzya thA athavA pizAca Adi kI taraha adRzya ? yadi vaha zarIra hamArI taraha dRzya thA, to isameM pratyakSa se bAdhA AtI hai| hameM aisA koI dRzya zarIra vAlA Izvara dikhAI nahIM detA jo ghAsa, vRkSa, indradhanuSa, bAdala Adi kI ! / sRSTi karatA ho| isaliye 'jahA~-jahA~ kAryatva hai vahA~-vahA~ sazarIrakartRtva hai' yh| vyApti nahIM bntii| kAryatva hetu yahA~ sAdhAraNa anaikAntika hetvAbhAsa hai| yadi kaho ki Izvara pizAca Adi ke samAna adRzya zarIra se jagat kii| sRSTi karatA hai to isa zarIra ke adRzya hone meM Izvara kA mAhAtmyavizeSa kAraNa hai, . SUPREGARD1
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmmmmmcoo tifirole!IFJaipornosonnecameers : 8 - . . . - athavA hama logoM kA durbhAgya ? prathama pakSa vizvAsa ke yogya nahIM hai , kyoMki Izvara ke adRzya zarIra siddha karane meM koI pramANa nahIM hai| tathA Izvara ke mAhAtmyavizeSa / / siddha honepara usake adRzya zarIra siddha ho, aura adRzya zarIra siddha honepara / mAhAtmyavizeSa siddha ho, isaprakAra itaretarAzraya doSa bhI AtA hai| yadi kaho ki hama logoM ke durbhAgya se Izvara kA zarIra dRSTigocara nahIM hotA to yaha bhI ThIka nahIM jaMcatA, kyoMki bandhyAputra kI taraha Izvara kA abhAva hone se usakA zarIra dikhAI nahIM detA, athavA jisaprakAra hamAre durbhAgyavaza pizAca Adi kA zarIra dikhAI nahIM detA, vaise hI IzvarakA zarIra bhI adRzya hai? isa taraha kucha bhI nizcaya nahIM hotaa| tathA Izvara ko azarIrasaSTA mAnane meM dRSTAnta aura dAntika viSama ho jAte haiM, kyoMki ghaTAdika kArya zarIra sahita kartA ke banAye hue hI dekhe jAte haiN| phira AkAza kI taraha azarIra Izvara kisa prakAra kArya karane meM samartha ho sakatA hai? (tAtparya yaha ki 'jagat azarIra Izvara kA banAyA huA hai, kArya hone se ghaTa kI taraha' isa anumAna meM ghaTa dRSTAnta aura jagat dAntika meM samatA nahIM hai, kyoki ghaTa sazarIra kA banAyA huA mAnA jAtA hai| tathA jisataraha azarIrI AkAza koI kArya Adi nahIM kara sakatA, usI taraha azarIrI Izvara bhI kArya karane meM asamartha hai|) isa kAraNa sazarIra aura azarIra donoM pakSoM meM kAryatva hetu hai kI sakartRkatva sAdhya ke sAtha vyApti siddha nahIM hotii| bahuta-se IzvaroM dvArA jagarUpa eka kArya ke kiye jAnepara IzvaroM meM mati kA bheda utpanna hogA yaha kathana ekAnta-satya nahIM hai, kyoMki saikar3oM kIr3iyA~ eka hI vAmI ko banAtI haiM, bahuta se zilpI eka hI mahala ko banAte haiM, / bahuta sI madhumakkhI eka hI zahada ke chatte kA nirmANa karatI haiM, phira bhI vastuoM kI ekarUpatA meM koI virodha nahIM aataa| yadi vAdI kahe ki vAmI, prAsAda Adi kA kartA bhI Izvara hI hai, to isase Izvara ke prati Apa logoM kI nirupama zraddhA hI pragaTa hotI hai, aura isataraha to julAhe aura kumbhakAra Adi ko ghaTa aura paTa Adi kA kartA na mAnakara Izvara ko hI inakA bhI kartA mAnanA caahiye| yadi Apa kaheM ki paTa ghaTa Adi ke kartA julAhA aura kumbhakAra pratyakSasiddha kartRtva kA / apalApa kaise kiyA jA sakatA hai? to phira kITikA Adi ko vAmI Adi kA kartA mAnane meM kyA doSa hai? kITikA Adi ne Apa logoM kA kyA aparAdha kiyA / I hai, jo Apa unake asAdhAraNa parizrama se sAdhya kartRtva ko eka cuTakI meM hI udd'aa|
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ amermosomeomon-me svAyavanAmRtam -moom denA cAhate haiM? isalie paraspara matibheda hone ke bhaya se jo eka Izvara kI kalpanA hai hai, vaha bhojana Adi vyaya ke ira se kRpaNa puruSa ke apane atyanta priya putra aura strI Adi ko chor3akara zUnya jaMgala meM vAsa karane ke samAna hai| jaise koI kRpaNa puruSa kharca ke bhaya se apane strI-putrAdi ko chor3akara vana meM calA jAya, usI trh| matibheda ke bhaya se Apa loga bhI eka Izvara kI kalpanA karate haiN| yadi Izvara svAdhIna hokara jagat ko racatA hai aura vaha parama dayAlu hai, to| vaha sarvathA sukha-sampadAoM se paripUrNa jagat ko na banAkara sukha-duHkharUpa jagat kA sarjana kyoM karatA hai? yadi kaho ki jIvoM ke janmAntara meM upArjana kiye hue| hai zubha-azubha karmoM se prerita Izvara jagat ko banAtA hai, to phira Izvara ke svAdhInatva kA hI lopa ho jAtA hai| ka tathA, saMsAra kI vicitratA ko karmajanya svIkAra karane para sRSTi ko Izvarajanya mAnanA kevala kaSTarUpa hI hai| isase acchA to Apa hamArA hI mt| hai svIkAra kara leN| tathA hamAre mata ko svIkAra karane para Apako ghaTakuTyAM prabhAtam / / nyAya kA prasaMga hogaa| (bhAga - jaise doI manuH manI sAmAna nA pAsUna n| dene ke vicAra se rAste meM Ane vAle cuMgIghara ko chor3akara kisI dUsare rAste se zahara ke bhItara jAne ke liye rAtabhara idhara-udhara cakkara mArakara prAtaHkAla phira se / hai usI cuMgIgharapara jA pahuMcatA hai (ghaTakuTyAM prabhAtam),usIprakAra Apa logoM ne Izvarako / / jagat kA niyantA siddha karane meM bahuta kucha prayatna kiyA, para Akhira meM hamArA hI mata svIkAra karanA pdd'aa|) tathA, Izvara jIvoM ke puNya-pApa kI apekSA rakhatA huA ! jagat ko banAtA hai to vaha jisakI apekSA rakhatA hai usako nahIM bnaataa| jaise kumhAra ghaTa ke banAne meM daNDa kI sahAyatA letA hai, isaliye vaha daNDa ko nhiiN| banAtA, usataraha yadi Izvara jagat ke banAne meM karmoM kI apekSA rakhatA hai, to vaha koM ke banAne vAlA nahIM kahA jA sktaa| ataeva Izvara anIzvara (asamartha) hai, ! svatantra nhiiN| tathA, buddhimAna puruSoM kI pravRtti svArtha {kisI prayojana se athavA karuNAbuddhipUrvaka hI hotI hai| yahA~ prazna hotA hai ki jagat kI sRSTi meM Izvara svArtha / se pravRtta hotA hai athavA karuNA se ? svArtha se Izvara kI pravRtti nahIM ho sakatI, hai kyoMki vaha kRtakRtya hai| yaha pravRtti karuNA se bhI sambhava nahIM, kyoMki dUsare ke duHkhoM ko dUra karane kI icchA ko karuNA kahate haiN| parantu Izvara ke sRSTi racane se pahale jIvoM ke indriya, zarIra aura viSayoM kA abhAva thA, isaliye jIvoM ke duHkha
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ : Proom-wor-momravatanyAmAgRtama messment bhI nahIM thA, phira kisa duHkha ko dUra karane kI icchA se Izvara ke karuNA kA bhAva / utpanna huA ? yadi kaho ki sRSTi ke bAda duHkhI jIvoM ko dekhakara Izvara ke karuNA kA bhAva utpanna hotA hai, to itaretarAzraya nAmakA doSa AtA hai, kyoMki / kA se jagat kI raNanA huI, aura jagata kI gahanA se karuNA huii| isa prakAra Izvara ke kisI bhI taraha jagat kA kartRtva siddha nahIM hotaa| ___ isataraha isa kArikA meM Izvara ke sRSTikartRtva kI mAnyatA ko khaNData kiyA gayA hai / satvAt kSaNika evAsau, tatphalaM kasya jAyate / api durgrahIta evaitat , pratyabhijJAdibAdhakAt / / 7 / / artha :hai jIva kSaNika hone se usake bdArA kiye gaye karmoM kA phala hai kauna bhogatA hai ? aisA durAgraha karane vAle bauddhoM kI mAnyatA jhUThI hai, kyoMki vaha mAnyatA pratyabhijJAna se bAdhita hai / vizeSArtha : bauddhAnuyAyI kahate haiM ki sampUrNa vastuyeM kSaNasthAyI haiM / / unakA mata hai ki saMsAra meM koI bhI vastu nitya nahIM hai / pratyeka vastu apane utpanna hone ke dUsare hI kSaNa meM naSTa ho jAtI hai, hai kyoMki naSTa honA hI vastu kA svabhAva hai / padArthoM kI nityatA jo / dRSTigocara hotI hai, vaha bhramamAtra hai / jisaprakAra dIpaka kI jyoti pratikSaNa badalatI rahatI hai parantu samAna AkAra kI jJAnaparamparA se yaha vahI jyoti hai aisA pratibhAsa hotA hai, usIprakAra pratyeka vastu kSaNabhara meM naSTa hote hue bhI hameM vaha sthira pratIta hotI hai / vastu / ko nitya mAnane para vastu meM arthakriyA kA abhAva ho jAyegA / jisameM arthakriyA nahIM hotI, vaha vastu sat kaise ho sakatI hai ? ataH vastu ke kSaNika mAnanA hI ucita hai / jainAcArya unheM samajhAte haiM ki ApakA yaha aikAntika kathana yukti se abAdhita nahIM hai / bauddhamAnyatA kA poSaNa karane para pA~ca doSa lagate haiM / yathA
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ -wesom-moon svatanbhanAmRtam:-more |11H 1. kRtapraNAza : vastu jisa kSaNa meM utpanna huI thI yadi usI hai samaya naSTa ho jAtI ho to usa kSaNa meM kiye karmo kA phala bhoganA hai nahIM pdd'egaa| isataraha kiye hue karma ke phala kA vinAza ho jAyegA / 12:- akRtakarmabhoga : jisa vicArakSaNa ne karmoM ko nahIM kiyA, usa vicArakSaNa ko binA kiye hue karmoM ke phala ko bhogane kA prsNg| upasthita hone ke kAraNa se akRtakarmabhoga nAmaka mahAna doSa utpanna / hogA / 13:- paralokAbhAva : pUrvajanma meM kiye hue karma ke phala se paraloka kI prApti hotI hai / bauddhamata meM dravya kA usI kSaNa meM naSTa ho jAne ke kAraNa vastu ke sAtha usake karma bhI naSTa ho jAyeMge / aise smy| meM paraloka kaise sambhava ho sakatA hai ? 14- mokSAbhAva : dravya kSaNasthAyI hone se vaha tapa aura tyAgAdi / meM pravRtti nahIM kara sakegA / usake gilA karmanAza hokara mokSa nahIM hai ho sakatA / isataraha bauddhamata ko mAnane para mokSa ke abhAva kA! prasaMga prApta hogA / 25:- smRtibhaMga : pUrva jJAna ke vdArA anubhUta padArtha kA punaH smaraNa / hai karane ko smRti kahate haiM / pUrva jJAna ke AdhArasvarUpa dravya kaa| kSaNabhara meM nAza ho jAne ke kAraNa se paravartI kSaNoM meM smRti kii| asaMbhavatA mAnanI par3egI / aisA mAnane para sampUrNa lokavyavahAra kA vilopa ho jAyegA / grandhakAra ne bauddhadarzana meM sabase bar3A doSa pratyabhijJAna kaa| abhAva hI mAnA hai / smRtibhaMga ko hI pratyabhijJAna kA abhAva samajhanA cAhiye / zrutaprAmANyataH karma kriyate hiMsAdinA yuta vRtheti ati na ------sambhavAt // 8 // artha : vedAdi zruta ko pramANa mAnakara usake AdhAra se yajJAdi karma / 6 meM hone vAlI hiMsA ko yukta mAnane vAloM kI mAnyatA vRthA hai, kyoMki usameM dharma kI asaMbhavatA hai / Swamon-wesomeone-was-ecommeenawomasoom-nam 200-20200-40000
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantratAmRta vizeSArtha : jaiminIya ( pUrva mImAMsaka) matAnugAmI mAnatA hai ki vedAdi zAstroM meM kahI huI hiMsA adharma nahIM hai| unakA mAnanA hai ki hiMsAjIcI vyAdha Adi kI hiMsA athavA lobha yA vyasana se kI huI hiMsA pApabandha kA kAraNa hai, kyoMki isaprakAra kI hiMsA pramAdAdi doSoM ke kAraNa hotI hai / vedAdi zAstroM meM pratipAdita kI gaI hiMsA dharma kA hI kAraNa hai, kyoMki usase deva, atithi athavA pitaroM ko Ananda pahu~catA hai / AcAryadeva kahate haiM ki unakA kathana kisIprakAra bhI ucita nahIM hai / yaha kathana merI mAtA vandhyA hai aise kahane ke samAna hI sva- vacanabAdhita hai / hiMsA karane vAle ko dharma nahIM ho sakatA / yadi hiMsA karane se puNya kA lAbha hotA ho to ahiMsA, dAna Adi sadkArya se kyA pApabandha hogA ? sAMkhya logoM ne bhI kahA bhI hai ki - 112 yUpaM chittvA pazUn hatvA kRtvA rudhirakardamam / yadyevaM gamyate svarge, narake kena gamyate // arthAt :- yadi yajJa meM pazuoM ko kATakara, pazuoM kA vadha karakara, rakta se pRthvI kA siMcana karake svarga kI prApti ho sakatI ho to phira naraka jAne ke lie kaunasA mArga bacegA ? arthAt koI bhI nahIM / jainadarzana ko kisI darzana se vdeSa nahIM hai / anya darzanakAroM ne dharma ke nAma para jisa adharma kA pracAra kiyA hai, usakA khaNDana karake bhavya jIvoM ko samyak mArgadarzana karanA hI jainAgama kA mukhya hetu hai / manusmRti ke tIsare aura pA~caveM adhyAya meM, tripurArNava tantra meM aura yAjJavalka smRti ke AcArAdhyAya Adi granthoM meM deva, yajJa, atithi yA pitaroM ke nAma para hiMsA kA prakaTarUpa se samarthana kiyA gayA hai I ataH zruti aura smRtiyoM meM hiMsA karane ko ucita mAnA gayA hai, aisA vicAra karake hiMsA nahIM karanI cAhiye /
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantratAmRta avdaitasAdhanaM gasti tapattistadanyathA / nyUnAditi AcchabodhAderdehinAmiti jainadhIH ||RIL 13 artha : avdaita ko siddha karane vAlA koI sAdhana nahIM haiM / yadi advaita ko siddha karane vAlA sAdhana mAnoge to sAdhana aura sAdhya isataraha daita kA prasaMga prApta hogA / sAdhana kI nyUnatA se zarIradhariyoM ko nirmala jJAna kI prApti nahIM ho sakatI yaha jainamAnyatA hai / vizeSArtha : avdaitamata ke aneka bheda haiM / unameM vijJAnAdaina, citrAdvaita, brahmAdvaita Adi pramukha haiM / isa kArikA meM granthakAra spaSTa kara rahe haiM ki advaitasiddhAnta pramANabAdhita hai / darzanazAstra meM pratyeka viSaya ko siddha karanA Avazyaka hotA hai / sAdhya kI siddhi ke lie sAdhanoM kI AvazyakatA hotI hai / avdaita meM yA to sAdhya hI hogA yA sAdhana hI hogA isataraha advaitarUpa sAdhya kI siddhi karane vAlA koI sAdhana hI nahIM ho sakatA / yadi donoM ke astitva ko svIkAra kiyA jAyegA to sAdhana aura sAdhya meM dvaitabhAva kI prApti hogI / binA sAdhana ke to kisI sAdhya kI siddhi ho nahI sakatI / AcArya zrI samantabhadra svAmI ne likhA hai hetoravdaitasiddhizced, vdaitaM syAddhetusAdhyayoH / hetunA cedinA siddhidaitaM vAGmAtrato na kim / / (AptamImAMsA :- 26 ) arthAt :- yadi hetu ke vdArA avdaita kI siddhi mAnI jAya to hetu aura sAdhya kA vdaita siddha hotA hai / yadi hetu ke binA hI avdaita kI siddhi ko mAnA jAye to vacanamAtra se jvaita kI siddhi ko kyoM na mAnA jAya ? isase yaha siddha hotA hai ki avdaitadarzana kI mAnyatA yuktisaMgata nahIM hai /
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Jaco 00-worwar nAgata -moon-wesom-agram draSTA jJAtA prabhuH kartA, bhoktA ceti guNI ca saH / / vimrasordhvagatiH dhrauvyavyayotpattiyugaGgamaH / / 10 / 1 artha : vaha AtmA draSTA, jJAtA, prabhu, karttA, bhoktA, guNI, svabhAva / se Urdhvagati vAlA tathA prauvya-vyaya aura utpAda se saMyukta hai / vizeSArtha : AtmA ananta guNoM kA piNDa hai / unameM se kucha guNoM ko / pradhAna karake AtmA ke svarUpa ko prastuta kArikA ke mAdhyama se samajhAyA jA rahA hai / isa kArikA meM AtmA ke ATa guNoM kA vyAkhyAna kiyA gayA hai / :- sRSTa' : AdanA mAva kI apekSA se tIna loka ko dekhane vaalaa| hone se dRSTa hai / 2:- hAtA : AtmA svabhAva kI apekSA se tIna loka ko jAnane vAlA hone se jhAtA hai / 3:- prabhu : AtmA svabhAva kI apekSA se tIna loka kA svAmI athavA apane samasta svAbhAvika gurgoM kA svAmI hone se prabhu hai / 4- karttA : zuddhanizcayanaya se AtmA apane zuddhabhAvoM kA, hai azuddhanizcayanaya se AtmA bhAvakarmoM kA va vyavahAra naya se AtmA dravyakoM kA kartA hai / 15:- bhoktA : nizcayanaya se AtmA caitanyabhAvoM kA aura vyavahAranaya se kRtakoM kA phala bhogane vAlA hone se bhoktA hai / 16:- guNI : ananta guNoM se sampanna hone se AtmA ko guNI kahate 17: svabhAva se Urdhvagati vAlA : jIva kI svAbhAvika gati Urdhva gamana karane kI hai / muktidhAma ko prApta karate samaya jIva Urdhvagati se gamana karatA hai / 18: utpAda, vyaya aura dhauvya se yukta : AtmA meM nitya navIna messanwwer over-massaccor-wesomeon-mesed
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poornawar-wesomranataratAmRtama-me-message paryAyoM kI utpatti hotI hai, bhUtakAlIna paryAoM kA vyaya hotA hai aura svabhAva meM dhrauvyatva banA rahatA hai / ataH AtmA utpAda, vyaya aura / dhauvya se saMyukta haiM / astinAsti svabhAvo'sau, dharmaH svaparasambhavaiH / guNAguNasvarUpazca, svavibhAvaguNairbhavet / / 11 / / artha : / vaha AtmA svabhAva kI apekSA se asti hai, parabhAva ke kAraNa ! se nAsti hai / sva-svarUpa kI apekSA se guNI hai aura vibhAva kI apekSA se nirguNI hai / vizeSArtha : anya ekAntavAdI AtmA ko astirupa mAnate haiM yA nAstirUpa mAnate haiM / ve AtmA ko yA to guNI mAnate haiM yA nirguNI mAnate haiM haiM / unakI ye mAnyatAyeM vastutattva se atizaya asaMgata haiM / unheM / / samyagyodha pradAna karate hue AcArya maharSi samajhAAte haiM ki - AtmA hai hai sva-svabhAva kI apekSA se astisyarUpa hai aura parabhAva ke kAraNa se ! nAstisvarUpa hai / hai AtmA meM jJAnAdi ananta guNa pAye jAte haiM / una svAbhAvika ! / gurgoM kI apekSA se AtmA guNI hai / AtmA meM kisI prakAra kA vibhAva nahIM hai / paradravya ke guNa AtmA meM nahIM rahate haiM / un| / vaibhAvika athavA paradravya ke guNoM kI apekSA AtmA nirguNI hai / / vyapadezAdibhirbhinnaH, sukhAdibhyo'parastathA / pradezairbandhato mUrtiramUrtasya tadanyathA // 12 / / artha : nAmAdi ke kAraNa AtmA meM va guNoM meM bhinnatva hai, kSetra kI apekSA se AtmA sukhAdi se abhinna hai| pudgalapradezoM se baddha hone ke kAraNa AtmA mUrtika hai aura svabhAva se amUrtika hai / 904 nAma
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizeSArtha : likhA hai hai / guNa aura guNI meM kathaMcit bheda pAyA jAtA hai / AcArya zrI kundakundadeva ne isI bAta ko spaSTa karate hue - svatalA mRtama vavadesA saMANA saMkhA visayA ya hoMti te bahugA / te tesimaNaNNatte aNNatte cAvi vijjaMte / / | 16 (paMcAstikAya - 46) arthAt :- dravya aura guNoM meM guNa guNI bheda hotA hai| ve kathanabheda, AkArabheda, gaNanAbheda aura AdhArabheda se kathaMcit bhinna haiN| ve kathaMcit abhinna bhI haiN| jaise AtmA guNI evaM jJAna guNa hai, ataH una donoM meM kathaMcit bhedAbhedatva hai| saMjJAbheda: AtmA va jJAna, isataraha donoM meM saMjJAbheda hai / lakSaNabheda: AtmA kA lakSaNa cetanA va jJAna kA lakSaNa jAnanA hai, yaha donoM meM lakSaNabheda hai I saMkhyAbheda: AtmA eka hai| jJAna ke pA~ca bheda haiN| yaha saMkhyAbheda hai| viSayabheda: AtmA AdhAra hai| jJAna Adheya hai| yaha viSayabheda - isa antara kI apekSA se hI AtmA kA apane sukhAdi guNoM se kathaMcit bhinnatva hai / pratyakSataH bhI bheda spaSTa dRSTigocara hotA hai / pratyeka guNa kI bhUtakAla meM ananta paryAyeM ho cukI haiM, bhaviSyakAla meM bhI pratikSaNa eka-eka ke krama se ananta kAla taka ananta paryAyoM kI utpatti hogI / aisI sthiti meM AtmA bhUta aura bhaviSyakAlIna paryAyoM se bhinna siddha ho gayA / aisA hote hue bhI guNa AtmA ko chor3akara anyatra nahIM rahate haiM / tAdAtmya sambandha ke kAraNa se AtmA una guNoM se abhinna hai / AtmA karmoM se Abaddha huA hai / isakAraNa se AtmA mUrta hai parantu svabhAva se AtmA amUrta hai / AcArya zrI nemicandra siddhAnta cakravartI jI likhate haiM
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantratAmRtam vaNNa rasa paMca gaMdhA do phAsA aTTha picchayA miideN| jo saMti amutti tado vavahArA mutti baMdhAdo / / (dravyasaMgraha-7) 17 H arthAt nizcaya se jIMda meM pA~ca varNa, pA~ca rasa, do gandha aura ATha sparza nahIM hai, isaliye jIva amUrta hai aura bandha ke kAraNa se vyavahAra kI apekSA karake jIva mUrta hai| astu, isa kArikA meM anekAnta paddhati se AtmA kA apane guNoM ke sAtha bhinnatva aura abhinnatva siddha kiyA gayA hai tathA AtmA kA amUrtikatva ke prati anekAnta darzAyA gayA hai / jAtizaktessa caitanyaikaH sa syAdanekatAm / Apnoti vRttisadbhAvairnAnA jJAnAtmanA tataH / / 13 / / artha : vaha AtmA caitanyajAti kI zakti ke kAraNa eka hI hai parantu aneka padArtho ko jAnane vAle vRtti se sampanna jJAna vAlA hone se AtmA anekapane ko prApta ho jAtA hai / vizeSArtha : anyamatAvalambI ziSya prazna kara rahA hai ki eka aura aneka ye paraspara virodhi do dharma haiM / jo eka hogA, usameM anekatva kA abhAva hogA aura jo aneka hogA, usameM ekatva nahIM pAyA jA sakatA / aisI sthiti meM jainAgama meM nirUpita AtmA kA ekAnekatva kaise siddha ho sakatA hai ? AcAryadeva usa nayAnabhijJa ziSya ko sambodhita karate haiM ki caitanyajAti kI apekSA se AtmA eka hai parantu usa AtmA meM aneka padArthoM ko jAnane vAlA jJAna vidyamAna hai / usa jJAna kI apekSA se AtmA meM anekatva bhI ghaTita ho jAtA hai / AcArya zrI akalaMkadeva ne likhA hai nAnAjJAnasvabhAvatvAdeko 'neko 'pi naiva saH /
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ cetanaikasvabhAvatvAdekAnekAtmako bhvet|| (svarUpa sambodhana-6) 1 arthAt : - vaha AtmA aneka prakAra ke jJAnasvarUpa hone se aneka hote hue bhI hai eka cetanA-svabhAva hone se eka hotA huA bhI sarvathA eka nahIM hai| kintu eka hai tathA anekAtmaka hotA hai| isataraha isa kArikA ke vdArA jIva kA ekAnekatva anekAnta paddhati se siddha kiyA gayA hai / kSaNakaH svaparyAyairnityaiH guNairakSaNikastathA / zUnyaH karmabhiH AnandAdazUnyaH sa mataH satAm / / 14 / / artha : AtmA apanI paryAyoM ke kAraNa se anitya hai tathA apane / / sthAyI guNoM ke kAraNa se nitya hai| AtmA karmoM se zUnya aura ! AnandAdi guNoM ke kAraNa se azUnya hai aisA sajjanoM kA mata hai| vizepArtha : AtmA nitya hai ki anitya hai ? AtmA zUnya hai ki azUnya hai ? aise paraspara virodhi do praznoM ke upasthita hone para AcAryadeva nayavivakSA ke vdArA usakA samAdhAna prastuta karate haiM / AtmA apane ananta svAbhAvika guNoM se paripUrNa hai / una guNoM kA AtmA ke hai sAtha tAdAtmya sambandha hai / una guNoM kI apekSA se AtmA nitya hai / AtmA paryAyarUpa bhI hai / paryAya kSaNadhvaMsI hotI hai / ataH paryAyoM kI apekSA se AtmA anitya hai / dravya kI nityatA aura anityatA ko samajhAte hue AcArya shrii| samantabhadra jI suvidhinAtha bhagavAna kI stuti karate samaya likhate haiM - nityaM tadevedamiti prtiitenitymnytaatipttisiddheH| na tadviruddhaM bahirantara nimitt-naimittikyogaaste||
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ --0080mman- vAta manAma :-wom-comment (svayambhUstotra-43) ma : he bhAna yA dahI hai izAprakArAtIla hone se tattva nitya hai aura yaha ! anya hai isaprakAra pratIta hone se nitya nahIM hai tathA Apake mata meM bahiraGga aura / antaraGga kAraNa aura kArya ke yoga se vaha nityAnityAtmaka tatva viruddha bhI nahIM hai| AtmA karmo aura unake vdArA utpanna hone vAle vikAroM se, (zUnya hai parantu apane jJAna, darzana, sukha aura vIrya, sUkSmatva Adi guNoM se sadaiva sampanna rahatA hai / ataH vaha azUnya bhI hai / cetanaH sopayogatvAt, prameyatvAdacetanaH / vAcyaH kramavivakSAyAmavAcyo yugapadiraH / / 15 / / artha : AtmA upayoga ke kAraNa se cetana hai aura prameya hone se| acetana hai / kramavivakSA se AtmA vAcya hai aura yugapad vacana kii| apekSA se avAcya hai / vizepArtha : AtmA cetana hai ki acetana hai ? AtmA vAdhya hai ki ayAcya! hai ? anyamatAvalambI ziSya ke vdArA isaprakAra ke prazna upasthita hai kiye jAne para AcArya bhagavanta uttarapakSa prastuta karate haiM ki upayoga ! ke kAraNa AtmA cetana hai aura prameya hone ke kAraNa se aatmaa| / acetana hai / AcArya zrI akalaMkadeva ne likhA hai - prameyatvAdibhimaracidAtmA cidaatmkH| shaandrshntstsmaacyetnaacetnaatmkH|| (svarUpa sambodhana-3) / / arthAt :- vaha AtmA prameyatva Adi dharmoM ke dvArA acetanarUpa hai hai, bAna aura darzanaguNa se cetanarUpa hai| isa kAraNa AtmA cetana aura acetanarUpa hai| AtmA meM aneka guNa haiM / eka-eka kA vivecana krama se
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poemarwasenouse-0 svatajayanAnagRtama-san- engers randda- - kiyA jAye to unakA varNana sambhava hai / ananta guNoM kA kathana / ekasAtha nahIM ho sakatA / ataH AcAryadeva samajhAte haiM ki kramavivakSA ke kAraNa AtmA vAcya hai aura usakI vAcyatA yugapat nahIM ho sakatI, isalie vaha avAcya bhI hai / / 1. dravyAdyaiH svagataiH bhAvo'bhAvAH paragataissadA | nityaH sthiteranityo'sau. vyayotpattiprakArataH / / 16 / / artha : AtmA svagata dravyAdi bhAvoM ke kAraNa bhAvavAna hai aura / paragata bhAvoM ke kAraNa abhAvavAna hai / dhauvyarUpa hone se AtmA nitya hai aura vyaya tathA utpAda ke kAraNa se anitya hai / vizeSArtha : AtmA bhAvasvarUpI hai ki abhAvasvarUpI hai ? AtmA nitya hai ki AtmA anitya hai ? aisA prazna anya matAvalambI ziSya ke / / vdArA prastuta kiye jAne para AcAryadeva isa kArikA ke vdArA usake lie samAdhAna prastuta kara rahe haiM / AtmA apane svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAva kii| apekSA se bhAvasvarUpI hai / AtmA paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAva kI apekSA abhAvasvarUpI hai / AtmA dhrauvyasvarUpI hone se jitya hai / AtmA utpAda aura! / vyayasvarUpI hone se anitya bhI hai / AkuJcanaprasArAbhyAmaghAtebhyaH tanupramaH / samudghAtaiH pradezaiH syAtsa ca sarvagato mataH // 17 / / artha : AkuMcana aura prasAraNa zakti ke kAraNa AtmA zarIrapramANa hai| aura kevalI samudghAta ke samaya Atmapradeza lokavyApI hote haiM, / isalie AtmA ko sarvagata mAnA gayA hai /
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ | pm-00-00-rakhatA nacAnAmRtam mos-evizeSArtha : kucha matAvalambI AtmA ko aMguSTapramANa, yaTakaNikApramANa hai hai yA sama jAnate haiM / u sa kA saula karate hue ganyakAra hai kahate haiM ki AtmA meM pradezoM ke upasaMhAra aura prasarpaNa kI zakti / / hai / isakAraNa AtmA nAmakarma ke udaya se prApta hue zarIra ke pramANa hai AkAra kA dhAraka hai / kevalI samuddhAta ke samaya AtmA ke pradeza sampUrNa loka meM phaila jAte haiM / usasamaya AtmA ko sarvagata kahA gayA hai / svarUpa sambodhana kI TIkA meM likhA hai - kiM ca lokapUraNasamudghAtakAle vizva-saptarajjughanAkAraM kSetra pradezaiH vyApnoti iti vizvavyApI bhavati na sarvadA / arthAt :- lokapUraNa samudghAta ke kAla meM yaha AtmA sampUrNa vizvAkAra arthAt / / sAta ghanarAju pramANa pradezoM ko vyApta kara letA hai / ataH vaha vizvavyApI hai / AtmA sarvathA vizvavyApI nahIM hai / / naiyAyika, mImAMsaka aura sAMkhyamatAvalambI AtmA ko pradeza kI apekSA se sarvagata mAnate haiM / jainAgama pradeza kI apekSA aatmaa| ko zarIrapramANa mAnatA hai aura jJAna kI apekSA saryagata / ye una / matoM kI apekSA jainoM ke mata meM bhinnatA hai / kartA svaparyAyeNa syAdakartA paraparyAyaiH / __bhoktA pratyAtmasamprIterabhoktA karaNAzrayAt / / 18 / / artha : AtmA apanI paryAyoM kA kartA hai aura paraparyAyoM ke kAraNa se akartA hai 1 AtmA apanI AtmaprIti ke kAraNoM kA bhoktA hai aura indriyAdikoM ke Azraya se abhoktA hai / vizeSArtha : sAMkhyamatAvalambiyoM kI mAnyatA hai ki prakRti kI hai, AtmA nahIM / AtmA to kevala bhoktA hai / bauddhoM kA mata hai ki
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ ProomwwesomravatantravacanAgata memmen AtmA kSaNika hai / ataH jo karatA hai, vaha bhoktA nahIM hotA / una donoM ke matibhrama ko dUra karane ke lie AcArya bhagavanta yahA~ samajhAte haiM ki AtmA apanI paryAyoM kA kartA aura para kI paryAyoM kA akartA hai / AtmA apane guNoM ke vdArA nija kA bhogane vAlA hai to indriyAdikoM ke Azraya se abhoktA hai / / AtmA ke nau adhikAroM meM kartRtva aura bhoktRtva nAmaka do / adhikAra haiM / inakA varNana karate samaya AcArya zrI nemicandra siddhAnta cakravartI jI likhate haiM - puggalakammAdINaM kattA vavahArado dunnicchydo| vedaNakammANAdA suddhaNayA sukhbhaavaannN|| vahArA suhadukkhaM puggalakammaphalaM prbhujedi| AdA NicchayaNayA kSaNabhA khu Abassa!! (dravyasaMgraha - 8 va 9) arthAt :- AtmA vyavahAra se pudgala karma Adi kA kartA hai, nizcaya se cetana karma kA kartA hai aura zuddhanaya se zuddhabhAvoM kA kartA hai| AtmA vyavahAra se sukha-duHkharUpa pudgala karmoM ko bhogatA hai aura nizcayanaya se AtmA cetanasvabhAva ko bhogatA hai| svasamvedanabodhena, vyakto'sau kathito jinaH / avyaktaH parabodhena, grAhyo grAhako'pyataH / / 19 / / artha : jinendra bhagavAna ne kahA hai ki AtmA svasamvedana jJAna ke bdArA vyakta hotA hai / parajJAna ke kAraNa AtmA avyakta hai / AtmA yAhya aura grAhaka bhI hai / vizepArtha : yahA~ paravAdI ke vdArA prazna upasthita kiyA gayA hai ki AtmA vyakta hai yA avyakta ? isa prazna kA samAdhAna prastuta kArikA ke mAdhyama se diyA gayA hai /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ @redcon, cha rakhatAnAmRtam 23 AtmA sva-samvedana jJAna ke vdArA vyakta hotA hai aura parabhAvoM kI apekSA se avaktavya bhI hai / AcArya zrI akalaMka deva ne likhA hai nAvaktavyaH svarUpAdyairnirvAcyaH parabhAvataH / tasmAnnaikAntato vAthyo nApi vAcAmagocaraH / / - ( svarUpa sambodhana - 7) arthAt :- AtmA svarUpa Adi kI apekSA se avaktavya nahIM hai| anya avivakSita dharmoM kI apekSA AtmA avaktavya hai| isakAraNa AtmA ekAnta se yAni sarvathA na to vaktavya hai aura na sarvathA avaktavya hai / TIkAkAra ne granthakAra ke Azaya ko spaSTa karate hue likhA sa evAtmA ekAnekarUpaH / AtmA svarUpAdyaiH svadravyasvakSetra- svakAla -svabhAvarUpa- svarUpAdicatuSTayena vaktavyaH / AtmAdizabdai vadhyaH / parabhAvataH paradravya- parakSetraparakAla - parabhAvarUpAdi-catuSTayena nirvAcyaH AtmAdi zabdairavAcyaH / tasmAt tataH kAraNAt ekAntataH sarvaprakAreNa vAcyaH vacanaviSayo na bhavati / vAcAM vacanAnAM agocaraH aviSayaH nApi na syAt / svarUpAdicatuSTayena vAcyaH, pararUpAdicatuSTayenA - vAcyo bhavatIti bhAvArtha: / / 7 / / arthAt :- AtmA apane svarUpa kI apekSA kahA jAtA hai| apane dravya, apane kSetra, apane kAla aura bhAva rUpa se AtmA kA zabdoM dvArA kathana kiyA jAtA hai| . isa kAraNa AtmA apane svarUpa dravya kSetra kAla bhAva kI apekSA vaktavya hai / parantu vaha AtmA anya pudgala Adi padArthoM kI apekSA vaktavya nahIM hai, kyoMki anya padArthoM ke dravya, kSetra, kAla aura bhAva se AtmA kA svarUpa mitra hai, usa apekSA se AtmA avaktavya hai| isataraha AtmA na to ekAnta se sarvathA vaktavya hai aura na sarvathA avaktavya hai| yAni vaha kathaMcit vaktavya haiM aura kathaMcit avaktavya hai| grAhya zabda kA artha grahaNa karane ke yogya hai ! AtmA syAt grAhya aura syAt agrAhya hai /
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantrajAmRtam 24 sahajajJAnaparicchedyo grAhyaH kSayopazamajhAnenAvedyatvAdagrAhyaH / arthAt :- AtmA sahaja jJAna ke vdArA jAnA jAtA hai, ataH vaha usa jJAna kI apekSA se grAhya hai parantu kSAyopazamika jJAna kI apekSA se agrAhya hai| I AtmA sva-samvedana jJAna ke vdArA apane saukhyasvarUpa ko grahaNa karane vAlA hone se sva kA grAhaka haiM aura pratyeka padArtha ko jAnane vAlA hone se AtmA para kA grAhaka hai parantu vaha paradravyarUpa pariNamana nahIM karatA, ataH vaha paradravya kA agrAhaka bhI hai / ityanekAntarUpo'sau dharmairevaMvidhaH padaiH / jJAtebhyo'nantazaktibhyo, svabhAvAdapi yogibhiH ||20|| 2 artha : isaprakAra vaha AtmA aneka dharmapardo ke kAraNa anekAntAtmaka hai / vaha svabhAva se ananta zaktisampanna AtmA yogiyoM ke vdArA jAnA jAtA hai / vizeSArtha : AtmA Adi chahoM hI dravya paraspara bhinna pratIta hone vAle aneka dharmoM se saMyukta hote haiM / kisI eka dharma ko mukhya aura zeSa dharmoM ko gauNa kara dene para vastu ke eka-eka dharma kI siddhi hotI haiM / isI ko anekAnta - syAvdAdapaddhati kahate haiM / - isI bAta ko suspaSTa karate hue AcArya zrI umAsvAmI mahArAja ne likhA hai arpitAnarpitasiddhe / (tattvArthasUtra :- 5 / 32 ) arthAt :- vivakSita aura avivakSitarUpa se eka hI dravya meM aneka prakAra ke dharma rahate haiM / dravya hone ke kAraNa se AtmA bhI ananta dharmoM se samanvita hai / aise ananta dharmAtmaka AtmA ko jAnane kA sAmarthya mahAna yogiyoM meM pAyA jAtA hai / sAmAnya sAdhaka zAstroM ke mAdh yama se hI Atmabodha prApta kara sakate haiM /
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ H / Home-new-one-tama-meen-wesome nayapramANabhaGgibhiH, susthametanmataM bhavet / nayA syuH tvaMzagAstatra, pramANe sklaarthge||21|| artha : yaha saba jaya, pramANa aura saptabhaMgI ke vdArA suvyavasthita ho jAtA hai / pramANa sakalArthagrAhI hotA hai aura naya pramANa ke dvArA grahaNa kiye gayo yastu ke eka aMza ko grahaNa karane vAlA hotA hai| vizepArtha : AtmA ko yA saMsAra meM vidyamAna sampUrNa vastuoM ko jAnane ke tIna upAya haiM / 1:- pramANa ; pUrNa vastu ko grahaNa karane vAlA jJAna pramANa kahalAtA hai / 12:- naya : pramANa ke vdArA yahIta vastu ko jo eka aMzarUpa jAne, / use naya kahate haiM / 13:- saptabhaMgI : praznakartA ke praznavazAt anekAntasvarUpa vastu ko sAta prakAra se pratipAdana karane kI zailI saptabhaMgI kahalAtI hai| tu ina tIna sAdhanoM ke vdArA vastu kA samyagjJAna prApta karanA cAhiye / bhUtAbhUtanayo mukhyo, dravyaparyAyadezanAt / tadedA naigamAdayaH syurantabhedastathApare / / 22 / / artha : dravya aura paryAya kI vivakSA se naya mukhyarUpa se bhUtArtha aura / abhUtArtha ina do bhedoM vAlA hai / usake mamAdi bheda haiM aura inake / hai aneka antarbheda bhI hote haiM / vizepArtha : naya zabda jainAgama meM aneka arthoM meM prayukta huA hai / yathA :1:- jJAtA (vaktA) ke abhiprAya ko naya kahate haiM / (AlApapaddhati)
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ sen-andtayAranA nAma :acame-Amree INDIA 12:- zrutajJAna ke vikalpa ko jaya kahate haiM / (AlApapaddhati) 23:- nAnA svabhAvoM se haTAkara vastu ko eka svabhAva meM jo prApta hai| karAve, use naya kahate haiM / (AlApapaddhati) 14:- jo apane ko aura artha ko ekadeza jAnatA hai, use naya kahate hai| haiM / (zlokavArtika) 16:- pramANa ke vdArA prakAzita kiye gaye padArtha kA jo vizeSarUpa! se nizcaya karAve, use naya kahate haiM / (rAjavArtika) naya ke muragana- do me kiye gaye haiM / / dravyArthika naya :- jo jaya dravya kI pradhAnatA se vastu ko grahaNa / 1 karatA hai, use dravyArthika jaya kahate haiM / isa jaya ko bhUtArthika bhii| kahA jAtA hai, kyoMki bhUta kA artha dravya hotA hai / bhUta yAni dravya / hai prayojana jisakA, usa naya ko bhUtArthika yA dravyArthika kahate haiN|| 1. paryAyArthika naya :- jo naya paryAya kI pradhAnatA se vastu ko / grahaNa karatA hai, use paryAyArthika naya kahate haiM / isa naya ko| abhUtArthika bhI kahA jAtA hai, kyoMki abhUta kA artha kathaMcit dravya / arthAt paryAya hotA hai / abhUta yAni paryAya hai prayojana jisakA, us| naya ko abhUtArthika yA paryAyArthika kahate haiN| jaya ke sAta bheda kiye gaye haiM / unakA nAmolllekha krte| hai hue AcArya zrI umAsvAmI jI mahArAja likhate haiM - hai naigamasaMgrahavyavahAra sUtrazabdasamabhirUThevaMbhUtA nyaaH| (tattvArthasUtra-1/33) aryAt :- naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3a aura evaMbhUta ye|| sAta naya haiN| naigamanaya : jo naya aniSpanna artha ke saMkalpa mAtra ko grahaNa karatA hai hai vaha naigamanaya hai| saMgrAhalaya : jo naya apanI jAti kA virodha na karatA haA ekapane se samasta padArthoM ko pAhaNa karatA hai, use saMgrahanaya kahate haiN| vyavahAranaya : jo naya saMgrahanaya ke dvArA grahaNa kiye hue pdaartho| ko vidhipUrvaka bheda karatA hai vaha vyavahAranaya hai| ajusUtranaya : jo sirpha vartamAna kAla ke padArtho ko grahaNa kare, H
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ POETROO Postan-wa000- svatanamaNAmRtama-commer ce hai use RjusUtra naya kahate haiN| zabdanaya : jo naya lima, saMkhyA, kAraka Adi ke vyabhicAra ko dUra karatA hai vaha zabdanaya hai| yaha naya liyAdi ke bheda se padArtha ko bhedarUpa grahaNa karatA hai| samabhiruvanaya : jo naya nAnA arthoM kA ullaMghanakara eka artha ko rUr3hi se grahaNa karatA hai, use samabhirUr3hanaya kahate haiN| pratyakSaM spaSTa nirbhAsaM, parokSaM vizadetaram / tanAmA vidustajJaH, smArthavinizcayAt / / 23 / / artha : spaSTa pratibhAsa ko pratyakSa kahate haiM / apratyakSa pratibhAsa ko parokSa kahate haiM / vaha pramANa sva aura para artha kA vinizcaya karane / yAlA hai aisA buddhimAnoM ko jAnanA cAhiye / vizepArtha : jo sya aura paradravya kA vinizcaya karAve, use pramANa khte| haihaiM 1 pra yAni parama, zreSTha yA samIcIna aura mAna yAni jJAna / pramANa kA artha hai - samyagjJAna / pramANa zabda ko paribhASita karate hue AcArya zrI pUjyapAda jI ! likhate haiM - pramiNoti pramIyate'nena pramitimAtra vA pramANam / (sarvArthasiddhi :- 1/10)| arthAt :- jo acchItaraha jAnatA hai, jisake vdArA acchItaraha jAnA jAtA hai| athavA jAnanA mAtra hI pramANa hai / pramANa ke pratyakSa aura parokSa ye do bheda haiM / pratyakSapramANa ko paribhASita karate hue AcArya zrI mANikyanandi jI likhate haiM - vizadaM pratyakSam / (parIkSAmukha :- 2/1)
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ Promosome NatAtaramUlama-one-post 28 / arthAt :- spaSTajJAna ko pramANa kahate haiM / nyAyavinizcayakAra ke anusAra spaSTa, savikalpa aura vyabhicArAdi / doSoM se rahita hokara sva aura paraviSayaka sAmAnyarUpa se dravya ko / aura vizeSarUpa se paryAya ko jAnanA pratyakSa hai / parokSapramANa ko paribhASita karate hue AcArya zrI mANikyanandi jI likhate haiM - parokSamitarat / (parIkSAmukha :- 3/1) / arthAt :- pratyakSa se bhinna jJAna ko arthAt avizadajJAna ko parokSa pramANa khte| donoM pramANoM ke svarUpa ko samajhAte hue AcArya zrI kundakundadeva ne likhA hai - je parado viNNANaM taM tu parokcha ti bhaNidama su| jadi kevaleNa NAdaM havadi hi jIveNa paccaklaM / / (pravacanasAra :- 58) arthAt :- para ke vdArA hone vAle padArthaviSayaka jJAna ko parokSa kahA gayA hai / / / yadi mAtra AtmA ke vdArA hI jAnA jAve to vaha pratyakSa hai / ina do prakAra ke pramANe ke vdArA AtmA sva ko aura para / vastuoM ko jAnatA hai / / syAdastinAsti yugasyAdavaktavyaM ca tattrayam / saptabhaGgInayairvastu, dravyArthikapurassaraiH / / 24 / / / artha : syAdasti, syAmnAsti, syAdubhaya, syAdavaktavya, syAdasti-avaktavya, ra syAnnAsti-avaktavya aura syAdastinAsti-avaktavya isa saptabhaMgI naya ke vdArA dravyArthikatA kI pradhAnatA se vastu kA jJAna karanA cAhiye / vizepArtha :
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatajanajAgRtaga saptabhaMgI ke dvArA vastutattva ko saralatApUrvaka samajhA jA sakatA hai / saptabhaMgI zabda ko paribhASita karate hue AcArya zrI malliSeNa jI likhate haiM ekatra jIvAdau vastuni ekaikasatvAdi dharmaviSaya praznavazAdavirodhena pratyakSAdibAdhAparihAreNa pRthagbhUtayoH samuditayozca vidhiniSedhayoH paryAlocanayA kRtvA syAcchabdalAJchito vakSyamANaiH saptabhiH prakArairvacanavinyAsaH saptabhaGgIti gIyate / - (syAvdAda maMjarI :- 22) arthAt :- jIvAdi padArthoM meM astitvAdi dharmoM ke viSaya meM prazna upasthita karane para virodharahita, pratyakSAdi se aviruddha alaga-alaga athavA sammilita vidhi aura niSedha dharmoM ke vicArapUrvaka syAt zabda se yukta sAta prakAra kI bacanaracanA ko saptabhaMgI kahate haiM / ve sAta bhaMga nimnaprakAra se haiM / 1:- syAdasti : astitvarUpa hI hai 2:- syAnnAsti : nAstitvarUpa hI hai / 3:- syAdastinAsti : donoM dharmo kI apekSA se hI hai - pratyeka vastu vidhidharma kI apekSA se kathaMcit 500-1000000000 pratyeka vastu niSedhadharma kI apekSA se kathaMcit pratyeka vastu krama se vidhi aura niSedha ina kathaMcit astitva aura nAstitva donoM rUpa 4:- syAdavaktavya : pratyeka vastu eka sAtha vidhi aura niSedharUpa dharmoM kI apekSA se avaktavya hI hai / 5:- syAdasti- avaktavya : pratyeka vastu vidhi tathA eka sAtha vidhi - niSedha rUpa dharmo kI apekSA se kathaMcit astitva aura avaktavyarUpa hI hai / 6:- syAnnAsti - avaktavya : pratyeka vastu niSedha tathA eka sAtha vidhi aura niSedharUpa dharmo kI apekSA se kathaMcit nAstitva aura avaktavyarUpa hI hai /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ / moom tAjAvatalAnA-meannesamrapare 30 17:- syAstinAsti-avasAvya : pratyeka para krama se vidhi aur| niSedha tathA eka sAtha vidhi aura niSedharUpa dharmoM kI apekSA se kathaMcit astitva, nAstitva aura avaktavyarUpa hI hai / AcArya bhagavanta isa kArikA ke mAdhyama se ziSya ko| Adeza dete haiM ki saptabhaMgI jaya ke vdArA vastu kA samIcIna jJAna prApta kara lenA cAhiye / ____nirlezyaM nirguNasthAnaM, saccidjJAnasukhAtmakaH / AtyantikamavasthAnaM, sa mokSo'tra yadAtmanaH / / 25 / / artha : lezyA se rahita, guNasthAnoM se rahita, sadUpa, cidrUpa, jJAnamaya, hai sukhamaya AtmA kA jo Atyantika avasthAna hotA hai vahI mokSa hai| vizeSArtha : kaSAyAnuraMjita yoga kI pravRtti ko lezyA kahate haiM / lezyAoM ke chaha bheda haiM / yathA - kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma / aura zukla / paramAtmA samasta lezyAoM se rahita hote haiM / moha aura yoga ke nimitta se AtmA ke pariNAmoM meM hone / vAlI tAratamyatA ko guNasthAna kahate haiM ! guNasthAna caudaha haiM / / unakA nAmanirdeza karate hue AcArya zrI nemicanda siddhAnta cakravartI jI likhate haiM - miccho sAsaNa misso aviradasammo ya desavirado yA viradA pamatta idarI apuSya aNiyaSTi suhamo yA uvasaMta khINamoho sajogakevalijiNo ajogI yA dhoisa jIvasamAsA kameNa siddhA ya nnaadvyaa|| (jIvakANDa : 9/10) arthAt :- mithyAtva, sAsAdana, samyagmithyAtva, aviratasamyagdRSTi, dezavirata, / pramattavirata, apramattavirata, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, sUkSmasAmparAya, upazAntamoha, kSINamoha, sayogakevalI aura ayogakevalI ye caudaha guNasthAna haiN| Swesor-mm-wesom-msear-ms-on-mesemomeness
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ satavAmRtam inakA svarUpa nimnarUpa se hai| 1:- midhyAtva : mithyAtvaprakRti ke udaya se atattvArthazraddhAna rUpa AtmA ke pariNAmavizeSa ko mithyAtvaguNasthAna kahate haiM / 2:- sAsAdana : prathamopazamasamyaktva ke kAla meM jaba jyAdA se jyAdA chaha AvalI aura kama se kama ekasamaya zeSa rahe usa samaya kisI eka anantAnubandhI kaSAya ke udaya se nAza ho gayA hai samyaktva jisake aisA jIva sAsAdanaguNasthAna vAlA hotA hai| 3:- samyagmithyAtva : samyagmithyAtva prakRti ke udaya se jIva ke mizrarUpa pariNAma hote haiM, use samyagmithyAtva guNasthAna kahate haiM 4:- aviratasamyagdRSTi : darzanamohanIya kI tIna aura anantAnubandhI kI cAra ina sAta prakRtiyoM ke upazama athavA kSaya athavA kSayopazama se aura apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha ke udaya se vratarahita samyaktvadhArI cauthe guNasthAnavartI hotA hai| 5:- dezavirata : pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha ke udaya se yadyapi saMyamabhAva nahIM hotA tathApi apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha ke upazama se zrAvakavratarUpa dezacAritra hotA hai| isI ko dezavirata guNasthAna kahate haiN| 6:- pramattavirata saMjvalana aura nokaSAya ke tIvra udaya se saMyamabhAva tathA malajanaka pramAda ye donoM hI yugapat hote haiM isaliye isa guNasthAnavartI muni ko pramattavirata arthAt citralAcaraNI kahate haiN| 7:- apramattavirata: saMjvalana aura nokaSAya ke manda udaya hone se pramAdarahita saMyamabhAva hotA hai isa kAraNa isa guNasthAnavartI muni ko apramattavirata kahate haiN| 8:- apUrvakaraNa jisa karaNa meM uttarottara apUrva hI apUrva pariNAma hote jAyeM, usako apUrvakaraNa guNasthAna kahate haiN| 9 :- anivRttikaraNa : jisa karaNa meM bhinnasamayavartI jIvoM ke pariNAma visadRza hI hoM aura eka samayavartI jIvoM ke pariNAma sadRza hI hoM usako anivRttikaraNa guNasthAna kahate haiN| 10:- sUkSmasAmparAya : atyanta sUkSma avasthA ko prApta lobha kaSAya ke udaya ko anubhavana karate huye jIva ke sUkSmasAmparAya guNasthAna
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatajjaraNAmRtam 32 hotA hai| 11 :- upazAntamoha : cAritramohanIya kI ikkIsa prakRtiyoM ke upazama hone se yathAkhyAta cAritra ko dhAraNa karane vAle muni ke upazAntamoha nAmakA guNasthAna hotA hai / : 12 :- kSINamoha mohanIya karma ke atyanta kSaya hone se sphaTika bhAjanagata jalakI taraha atyanta nirmala avinAzI yathAkhyAta cAritra ke dhAraka muni ke kSINamoha guNasthAna hotA hai| 13 :- sayogakevalI : ghAtiyA karmoM kI saitAlIsa aura aghAtiyA~ karmoM kI solaha milAkara tiresaTha prakRtiyoM kA kSaya hone se lokAlokaprakAzaka kevalajJAna tathA manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ke dhAraka arahanta bhaTTAraka ke sayogakevalI guNasthAna hotA hai| 14 :- ayogakevalI mana, vacana aura kAya ke yoga se rahita kevalajJAnasahita arahanta bhaTTAraka ke ayogI guNAra hotA hai| AtmA sat, cit jJAna aura sukha se sampanna haiM / aise AtmA kA svAbhAvika dazA meM avasthAna kA nAma hI mokSa hai / dRgjJAnavRtti mohAkhya, vighnA vidyodarAnvayaH | karmANi dravyamukhyAni, kSayazcaiSAmasau bhavet ||26|| artha : vidyA Adi ko AvRtta karane vAle darzanAvaraNa, jJAnAvaraNa, mohanIya aura antarAya ina pramukha dravyakarmo kA kSaya karake AtmA paramAtmA bana jAtA hai / vizeSArtha : 1 pudgalamayI karmoM ko dravyakarma kahate haiM / usake ghAtiyA aura aghAtiyA ke bheda se do bheda haiM / jo karma AtmA ke jJAna aura sukha Adi anujIvI guNoM kA ghAta karate haiM, una karmoM ko ghAtiyA karma kahate haiM / ghAtiyA karma ke cAra bheda haiM / yathA darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya / jJAnAvaraNa, jo karma AtmA ke jJAna guNa ko AvRtta karatA hai, use AJ +60333+ 250god VUOSIK #FOOD6 #6639% 400004 2003
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ a Poweomooo-most-wo svata: jAgRtama-wesomraveena 33 n / jJAnAvaraNa karma kahate haiM / isake mukhyataH pA~ca bheda haiM / hai jo karma AtmA ke darzana nAmaka guNa ko AcchAdita krtaa| hai hai, use darzanAvaraNa karma kahate haiM / isa karma ke mukhyataH nau bheda ... jisa karma ke dvArA AtmA ke zraddhA yA cAritra guNa kA ghAta hotA hai, use mohanIya karma kahate haiM / darzana mohanIya aura cAritra mohanIya ke bheda se yaha karma do prakAra kA hai / jisa karma ke udaya se dAna, lAbha, bhoga, upabhoga aura vIryAdi kAryoM meM vighna utpanna hotA hai, usa karma ko antarAya karma kahate haiM / isake mukhyataH pA~ca bheda haiM / ina ghAtiyA karmoM kA vinAza karake AtmA paramAtmA bana jAtA hai / ghAtiyA karma kA vinAza karane se AtmA ko kevalajJAna kI ? / prApti hotI hai, isa bAta ko suspaSTa karate hue AcArya zrI umaasvaamii| jI mahArAja ne likhA haimohakSayAzAnadarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam / (tattvArthasUtra :- 10/1) arthAt :- mohanIya karma kA kSaya ho jAne para aura jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa tathA / antarAya karma kA kSaya ho jAne para kevalajJAna utpanna hotA hai / kevalajJAnI ko hI jainAgama meM paramAtmA kahA gayA hai / / niSkiSTakAlakaM svarNa, tatsyAdagnivizeSataH / tathA rAgakSayAdeSaH, kramAdbhavati nirmalaH / / 27 / / artha :hai agni ke yoga se jaise suvarNa kiTTI aura kAlimA se rahita ho jAtA hai, usIprakAra rAga kA kSaya karake yaha AtmA krama se| nirmala ho jAtA hai / vizeSArtha : isa kArikA meM AtmA ke zuddhi kI prakriyA ko udAharaNa ke Mp4
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ i mAdhyama se samajhAyA jA rahA hai| suvarNa ke sAtha kiTTI kAlimA kA saMyoga anAdikAlIna hai / usIprakAra jIva ke sAtha jJAnAvaraNAdi dravyakarma, rAgAdi bhAvakarma aura zarIrAdi nokarmoM kA sambandha anAdikAlIna hai / kuzala suvarNakAra suvarNa ko zuddha karane ke lie use agni meM jhauMka detA hai / agni ke dvArA suvarNa kI malInatA naSTa ho jAtI hai tathA vaha zuddha ho jAtA hai / usIprakAra tapa kI agni meM tapakara AtmA bhI rAgAdi kalaMkoM kA vinAza karake zuddha ho jAtA hai / bAhyAntaraGgasAmagre, paramAtmani bhAvanA ! yo'bhyudeti AtmanaH tat samyagdarzanaM matam // artha : bAhyAbhyantara sAmagrI ke milane para paramAtmA kI jo bhAvanA AtmA meM utpanna hotI hai, use samyagdarzana jAno / vizeSArtha : Apta, Agama aura tapodhana ke prati samIcIna zraddhAna kA nAma samyagdarzana hai / samyagdarzana kI utpatti ke lie bAhya aura Abhyantara kAraNoM kI AvazyakatA hotI haiM / darzanamohanIya karma aura anantAnubandhI catuSka kA kSaya, upazama athavA kSayopazama samyagdarzana kA Abhyantara kAraNa hai / dezanAlabdhi, kAlalabdhi aura anya chaha kAraNa (jAtismaraNa, jinabimbadarzana, dharmazravaNa, jinamahimAdarzana, devarddhidarzana aura vedanA) ye samyagdarzana kI utpatti meM bAhya kAraNa hote haiM / ina donoM prakAra ke kAraNarUpa sAmagrI kI sannidhi prApta hAne para hI samyagdarzana prakaTa hotA hai / AcArya zrI jinasena jI ne likhA hai dezanAkAlaladhyAdi, bAhyakAraNasampadi / antaHkaraNasAmaggrAM, bhayyAtmA syAd vizuddhadRk / / (AdipurANa :- 9/116) --
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ arthAt :- dezanAlabdhi aura kAlalabdhi Adi bahiraMga kAraNa aura antaraMga / kAraNarUpa sAmagrI kI prApti hone para hI bhavya AtmA samyagdarzana kA dhAraka hotA! ___ yanthakAra samajhAte haiM ki donoM prakAra ke kAraNoM ke milane para AtmA meM paramAtmA kI bhAvanA utpanna hotI hai, use samyagdarzana kahA jAtA hai / svaparicchittipurANaM yat, tatpraticchittikAraNam / __ jyotiH pradIpavadbhAti, samyagjJAnaM tadIritam / / 29 / / artha : jo prathama svasvarUpa kI paricchitti hai tatpazcAt para ko jAnane / kA kAraNa hai, usa pradIpa kI jyoti ke samAna suzobhita jJAna ! samyagjJAna kahalAtA hai / vizeSArtha : isa kArikA meM ratnatraya ke ditIya avayavasvarUpa samyagjJAna / kA varNana kiyA gayA hai / jo svadravya aura paradravya ko jAnane meM ! nimittarUpa ho, use samyagnAna kahate haiM / AcArya zrI vIrasena svAmI ne dhayalA TIkA kI prathama pustaka! meM jJAna ke cAra artha kiye haiM / yathA - -bhUtArthaprakAzanaM jJAnam / / arthAt :- bhUtArtha ko prakAzita karane vAlI zakti kA nAma jJAna hai / - sabhdAvavinizcayopalambhakaM jJAnam / / arthAt :- vastusvarUpa kA nizcaya karane vAle dharma ko jJAna kahate haiM / 3- tattvArthopalambhakaM jJAnam / arthAt :- jo tattvArtha kA nizcaya karAtA hai vaha jJAna hai / 4- dravyaguNaparyAyAnanena jAnAtIti jJAnam / / arthAt :- jisake vdArA dravya, guNa aura paryAyoM ko jAnA jAtA hai use jJAna kahate /
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ . PomeraneeroenmasvatanadhAraNAmRtama granthakartA ne bhI likhA hai ki nija ko jAnane ke uparAnta / paradravya ko pradIpa ke jyoti kI taraha jo prakAzita karatA hai usa 1 guNa ko jJAna kahate haiM / tatparyAyasthiratvaM vA, svAsthyaM vA ci sarvAvasthAsu mAdhyasthyaM, tadvRtta athavA smRtam / / 30 / / artha : AtmA kA nija kI paryAyoM meM sthiratva athavA cittavRtti kii| svasthatA athavA sampUrNa avasthAoM meM mAdhyasthatA ko smykcaaritr| kahate haiM / vizeSArtha : isa kArikA meM ratnatraya ke tRtIya aMgasvarUpa samyakcAritra kA nirUpaNa kiyA gayA hai / car gatibhakANayoH thAtu se itra pratyaya / lagakara cAritra zabda kI niSpatti hotI hai / cAritra zabda ko paribhASita karate hue jainAcAryoM ne kartR -1 sAdhana, karma sAdhana aura bhAyasAdhana kA sahayoga liyA hai / AcAryamaharSi zrI pUjyapAda jI ne likhA hai - dharati caryate'nena dharaNamA vA pAritram / (sarvArthasiddhi :- 11) arthAt :- jo AcaraNa karatA hai, jisake vdArA AcaraNa kiyA jAtA hai athavA hai| AcaraNa karanA mAtra cAritra hai| zrI vijayAcArya jI cAritra kI paribhASA yU~ karate haiM :carati yAti tena hitaprApti ahitanivAraNaM ceti cAritram / / caryate sevyate sajjanairiti vA cAritram / / (bhagavatI ArAdhanA kI vijayodayA TIkA) arthAt :- jisase hita kI prApti aura ahita kA parihAra hotA hai use cAritra / kahate haiM / athavA, sajjana jisakA AcaraNa karate haiM use cAritra kahate haiM / / isa kArikA meM cAritra kI tIna paribhASAyeM kI gayI haiM /
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ GABOGAD ve isaprakAra haiM 1:- AtmA kA apanI caitanyamayI pariNati meM sthira ho jAnA cAritra ne likhA hai svatantracAmRtam isI paribhASA ko puSTa karate hue AcArya zrI amRtacandra jI - svarUpe caraNaM cAritram / svasamayapravRttirityarthaH / (pravacanasAra :- 7 ) arthAt :- apane svarUpa meM ramaNa karane kA nAma cAritra haiM / isI kA artha svasamyarUpa pariNati karanA hai / 2:- cittavRtti kI sthiratA cAritra hai / likhA haiM |37 AcArya zrI brahAdeva jI ne isI bAta ko spaSTa karate hue dRSTazrutAnubhUtabhogAkAMkSaprabhRti samastApadhyAnarUpa manorayajanita saMkalpavikalpajAlatyAgena tatraiva sukhe ratasya saMtuSTasya tRptasyaikAkAra paramasamarasIbhAvena dravIbhUtacittasya punaH punaH sthirIkaraNaM samyakcAritram / (bRhad dravyasaMgraha :- 40) : arthAt dekhe sune aura anubhava kiye hue jo bhoga unameM vAMchA karanA Adi jo samasta durdhyAnarUpa manoratha haiM unase utpanna hue saMkalpa - vikalpoM ke tyAga se usI sukha mata meM saMtuSTa tathA eka AkAra kA dhAraka jo parama samatA bhAva usase calAyamAna citta ko punaH punaH sthira karanA samyakcAritra hai / 3:- sampUrNa avasthAoM meM mAdhyasthatA ko samyakcAritra kahate haiM / AcArya zrI kundakunda deva ne likhA hai cArittaM khalu dhammo, dhammo jo so samo tti pidiho / mohakkhohavihINo, pariNAmo appaNo hu samo || - (pravacanasAra : 7) :- nizcayataH cAritra dharma hai tathA jo dharma hai, vaha sAmya hai aisA kahA gayA arthAt haiN| moha aura kSobha se rahita AtmA ke pariNAma hI sAmya hai / 1 yaha samyakcAritra mokSa kA sAkSAt kAraNa hai / 40009 <Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ m artha : , etattritayamevAsya hetuH samuditaM bhavet / nAnyatkalpitamanyaiH, yadvAdibhiH yuktibAdhitam ||31|| 38) ina tInoM samudAya hI kola kA hetu hotA hai / anyavAdiyoM ke dvArA kalpita mArga mokSa ke mArga nahIM haiM, kyoMki ve yukti se bAdhita haiM / vizeSArtha : isa grantha kI dvitIya kArikA meM kahA gayA thA ki ratnatraya ke vdArA samasta karmoM kA kSaya hotA hai tathA AtmasvarUpa kI prApti hotI hai / grantha kA upasaMhAra karate hue usI pratijJA ko duharAyA jA rahA hai / nyAyazAstra meM nigamana kA bahuta bar3A mahatva hai nigamana zabda ko paribhASita karate hue AcArya zrI dharmabhUSaNa jI ne likhA hai| : sAdhanAnuvAdapurassaraM sAdhyaniyamavacanaM nigamanam / (nyAyadIpikA) arthAt :- sAdhana ko duharAte hue sAdhya ke nizcayarUpa vacana ko nigamana kahate haiM / ratnatraya ko chor3akara anya sAre kuvAdiyoM ke dvArA prarUpita mArga kumArga haiM, kyoMki ve saba mArga yukti ke vdArA bAdhA ko prApta hote haiM / AcArya zrI akalaMkadeva ne likhA hai : na vA nAnatarIyakatvAd 149 / na vA eSa doSaH / kiM kAraNam ? nAntarIyakatvAt, nahi tritayamantareNa mokSaprAptirasti / katham ? rasAyanavat / yathA na rasAyanajJAnAdeva rasAyanaphale nAbhisambandhaH rasAyana zraddhAnakriyAbhAvAt, yadi vA rasAyanajJAnamAtrAdeva rasAyanaphala sambandhaH kasyacid dRSTaH so'bhidhIyatAm ? na cAsAvasti / na
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ ANDRDOI wwanimoomravatannAyanAnmRtam mmms ca rasAyanakriyA mAtrAdeta. hAt zraddhA / ya ra praddhAna! hai mAtrAdeva, rasAyanajJAnapUrvIkriyAsevanAbhAvAt / ato rasAyanamAna ! zraddhAnakriyAsevanopetasya tatphalenAbhisambandha, iti niHprddhnch| - mett| tathA na mokSamArgajJAnAdeva mokSaNAbhisambandhoI darzanadhAritrAbhAvAt / na ca zraddhAnAdeva, mokSamArgakSAna! pUrvakriyAnuSThAnAbhAvAt / na dha kriyAmAtrAdeva, bAna -1 addhAnAbhAvAt / yataH kriyA jJAnazraddhAnarahitA niHphleti| yadi ca bAnamAtrAdeva kvacidarthasiddhidRSTA sAbhidhIyatAm ? na pAsAvasti / ato mokSamArgatritayakalpanA jyaaysiiti| (rAjavArtikaH-1/1/46) arthAt :- rasAyana ke samAna samyagdarzanAdi tInoM meM avinAbhAva sambandha hai, nAntarIyaka (tInoM ke sAtha avinAbhAva) hone se| tInoM kI samAnatA ke binA mokSa / kI prApti nahIM ho sakatI hai| jaise rasAyana ke jJAna mAtra se rasAyanaphala arthAt / roganivRtti nahIM ho sakatI, kyoMki isameM rasAyanazraddhAna aura kriyA kA abhAva hai| / yadi kisI ne rasAyana ke jJAna mAtra se rasAyanaphala-Arogya dekhA ho to batAve? | / parantu rasAyanajJAna mAtra se Arogya phala milatA nahIM hai, na rasAyana kI kriyA / (apathyatyAgAdi) mAtra se roganivRtti hotI hai, kyoMki isameM rasAyana ke ArogyatA guNa kA zraddhAna aura jJAna kA abhAva hai tathA jJAnapUrvaka kriyA se rasAyana kA sevana kiye binA kevala zraddhAna mAtra se ArogyatA nahIM mila sktii| isalie pUrNaphala / 3 kI prApti ke liye rasAyana kA vizvAsa, jJAna aura usakA sevana Avazyaka hI hai| / jisa prakAra yaha vivAda rahita hai, usI prakAra darzana aura caritra ke abhAva meM sirpha / hai jJAna mAtra se mokSa kI prApti nahIM ho sktii| mokSamArga ke jJAna aura tadanurUpa hai kriyA ke abhAva meM sirpha zraddhAna mAtra se mokSa prApta nahIM ho sakatA aura na / jJAna-zraddhAnazUnya kriyA mAtra se mukti prApta ho sakatI hai, kyoMki jJAna-zraddhAnarahita kriyA niSphala hotI hai| yadi jJAnamAtra se hI kvacid arthasiddhi dekhI gaI ho to kho| parantu / jJAnamAtra se artha kI siddhi dRSTigocara nahIM hotI hai| ataH mokSamArga kI kalpanA tInoM se karanA hI zreSTa hai| isataraha ratnatraya hI mokSamArga hai, yaha bAta siddha huI /
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pareer-weser-meena patantrAnAmRtam -we -memages itthaM svatantravacanAmRtamApibanti / / svAtmasthitaH kanakasanamukhendu sUtam / / ye jihvayA zrutipute triyugena bhavyAH / te'jarAmarapadaM sapadi zrayanti / / 32 / artha : isaprakAra svAtmasthita kanakasena muni ke mukhakamala se / nirgata svatantravacanAmRta kA jo pAna karate haiM, jo jihvA ke vdArA / paThana karate haiM athavA kAnoM ke vdArA sunate haiM, ve bhavyajIva zighra hii| ajarAmara pada ko prApta karate haiM / vizeSArtha :-- isaprakAra nirantara apanI AtmA meM sthita rahane vAle AcArya zrI kanakasena jI mahArAja ke mukhAravinda se niHsRta huA yaha svatantravacanAmRtam nAmaka grantha hai / jo bhavya jIva isa granya kA paThana karate haiM athavA zravaNa karate haiM, ve bhavya zighra hI ajarAmara pada ke Alaya rUpa mokSa ko prApta karate haiM / : amRtaghaTa hai syAvdAda vastu meM aneka dharma haiM / hama apane vacanoM ke dvArA jo kucha kahate haiM, vaha ApekSika satya hai / isI paddhati ko syAyadAda kahate haiM / yaha sampUrNa jainetara darzanoM kA samanyaya karatA hai / jaise nadiyoM kA sampUrNa jala sAgara meM jAkara mila | jAtA hai, usIprakAra samasta darzana syAvdAda meM Akara sammilita ho jAte haiM / syAdAda kA avalambana lekara hI sampUrNa darzanoM meM samabhAva sthApita kiyA jA sakatA hai / anekatA meM ekatA kA darzana karane kI kalA syAvdAda ke vdArA avagata kI jA sakatI hai / saMsAra meM vidyamAna samasta padArthoM ko jAnane ke lie syAkhdAda ko chor3akara anya koI mahAna yukti nahIM hai /
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ smAnAbajAmatama dan svatanTa Salutations to the auspicious one who is free from passions . jo vAsanAoM se mukta hai, usa paramAtmA ko namaskAra ho / jIvAjIvaka bhAvAya, prANairbhAvatadanyakaiH / kAryakAraNmuktaM taM, muktAtmAnaM upAsmate / / 1 / / We venerate that free soul who is emancipated from the cycle of cause and effect (namely the defiled state of bondage) and from the signs of embodiment and vital life and one who illuminates with his knowledge the entire range of the sentient and the insentient. (1) / hindI anuvAda : svatantra AtmA jo ki kAraNa aura kArya tathA mUrtarUpa aura jIvana ke sAdhanoM se bandhanamukta hai, jo apane jJAnaprakAza se cetana aura acetana ko prakAzita karate haiM, unakA hama Adara karate haiM / atha mokSasvabhAvAptirAtmanaH karmaNAM kSayaH / samyagdRgjJAnacAritraiH, avinAbhAvalakSaNaiH / / 2 / / There is the attainment of the true nature of emancipation when there is the total destruction of the karmas accumulated by the soul. And such a state is not to be found without the simultaneous presence
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ Posen-ween-e -wei satanAnA-mean-more of true insight right knowledge and pure conduct. (2) hindI anuvAda : AtmA se bandhana ko prApta hue karmoM kA jaba pUrNarUpa se jAza ho jAtA hai, taba yaha jIva sahI arthoM meM svatantra ho jAtA hai / yaha avasthA samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke ekarUpa hone para hI prApta hotI hai / sati dharmiNi taddharmAH, cintyante vibudhairiha / bhoktabhAve tataH kasya, mokSaH syAditi naastikH||3|| ___Here the Nihilist (the Carvaka) objects: the wise consider is the qualities (dharmas) only when there is a substance (dharmin) indicated; in the absence of a soul who attains emancipation (i.e. whose freedom can be talked about?). (3) hindI anuvAda : yahA~ mithyAvAdI AkSepa karatA hai ki vastu kA nirdeza karane para hI usake guNoM kA vicAra kiyA jAtA hai / jaba AtmA kA astitva hI siddha nahIM hai, taba usake svatantratA kI carcA karanA kahA~ taka ucita hai ? asti AtmA cetano, draSTA pRthvyAderananvayAt / pizAcadarzanAdibhyo'nAdi zuddhaH sanAtanaH / / 4 / / (The Atmavadin says) : There is a soul. He is sentient and being the perceiver cannot be subsumed under such substances) as earth, etc. (He must be considered different from the body) on the analogy of perception of goblins, etc., (who do not have gross bodies). This soul moreover is eternally and forever pure.(4)
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pmean-messo-come- svatana: fearlmRtam -nesen-as -pane / hindI anuvAda : (AtmavAdI kaha hai| AlamA petaH hai. jAnI hai, pRthvI aadi| bhUtoM se bhinna hai, (use zarIra se bhinna mAnA jAnA cAhiye) pizAcadarzana(jise pUrNa zarIra nahIM hotA) meM kahe hue AtmA ke samAna ! nahIM hai aura AtmA zAzvata tathA sarvakAla pavitra rahane vAlA hai / / sa nilepaH kathaM saukhyasmArakrodhAdikAraNAt / deha evAdi hetubhyaH, kartA bhoktA ca nezvaraH / / 5 / / The soul cannot however be [totally free from bleinishes because of the presence of such condition as pleasure, sexual desire, anger etc., which arise with the hai body. For these reasons the soul is the agent (of hist actions) as well as the enjoyer (of the results]: he certainly is not the Lord if himself. (5) hindI anuvAda :hai zarIra ke sAtha rahane vAle sukha, laiMgIka icchA aura krodha inake kAraNa se AtmA doSoM se mukta nahIM raha sakatA hai / AtmA kA krtaa| aura bhoktA Izvara ho hI nahIM sakatA / IzvarAbhAvatastasmin, na tavdatvaM prasiddhayati / sAdhanAsaMbhavAt so'pi, brUte yogamatiSTikRt / / 6 / / In the absence of this lordship he cannot truly be established as endowed with that-ness, (namely being the agent and the enjoyer), so says a disciple of the Yoga school, the performer of sacrifices, (namely, a devoted of the Lord).(6) hai hindI anuvAda :
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ -VODDERS svatAyatana 4 Izvara kI anupasthiti meM (pratinidhi aura Ananda lene vAlA) AtmA kI sthiti bhI nirvivAdarUpa se siddha nahIM ho sakatI hai / aisA yogamatAvalambI kahatA hai / satvAt kSaNika evAsau, tatphalaM kasya jAyate / api durgrahIta evaitat pratyabhijJAdibAdhakAt // 7 // 1 Here the Buddhist says: if the soul is an existent, then it must be momentary. Such being the case, to whom would the result accrue ? (The Jaina replies :) surely this is wrongly perceived since your position is invalidated by recognition. Etc. ( 7 ). hindI anuvAda : yahA~ bauddhAnuyAyI kahatA hai ki yadi AtmA vidyamAna ho to vaha kSaNika hai / jaina unheM uttara dete haiM ki aisA mAnane para use phalaprApti kaise ho sakatI hai ? ApakA Akalana galata hai kyoMki isase pratyabhijJAna kA abhAva ho jAyegA / zrutaprAmANyataH karma kriyate hiMsAdinA yutam / vRtheti arpeti na -- sambhavAt // 8 // Here the Mimamsaka says: Actions are performed mixed with injury to being as they are prescribed by the revealed scriptures (the Vedas). (The Jaina replies:) surely that is futile (as injury cannot be the means of salvation) (8). hindI anuvAda : mImAMsA kahatI hai ki karma karane ke lie pazuyajJa kI AvazyakatA hai aisA dharmagrantha kA niyama hai| jaina unheM uttara dete 0659990-6500 30000-0008
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ ser-man-msseme-matAnapAnAmRtam:-wesorrow-more haiM ki ApakA kayana niSphala hai aura yAjJikI hiMsA mokSaprApti kA hai sAdhana nahIM ho sakatA hai / avdaitasAdhanaM nAsti, vdaitApattistadanyathA / nyUnAditi AcchabodhAderdehinAmiti jainadhIH / / 9 / / As for the Advaita-Vedania if there is only one reality, there can be no means to establish it. And if it established, duality will result. (Moreover, there must be $plurality) because of the deficiencies perceived in the pure (i.e. normal) consciousness of the sentient beings : Thes Jaina view on the soul there fore is (9): hindI anuvAda : avdaita vedAnta kA siddhAnta abdaita yadi antima satya hai to usakI sthApanA ke lie koI sAdhana nahIM hai / yadi sAdhana ko / svIkAra karate ho to daitavAda (anekapane kA prasaMga) utpanna ho| jAyegA / yaha jJAnagrahaNa karane meM sakSama vyakti ke viveka kI zuddhatA / ke abhAva kA Akalana hai aisA jainoM kA kathana hai / draSTA jJAtA prabhuH kartA, bhoktA ceti guNI ca saH / / visrasordhvagatiH dhrauvyavyayotpattiyugaGgamaH / / 10 / / The soul is the perceiver, the knower, the Lord, I the agent enjoyer and possessor of qualities. (when freed from the karmas and the conditions of embodiment) the soul is of the nature to rise upwards spontaneously (reachFing the summit of the Universe), (As an existent) the soult is enjoined simultaneously with production (of a new state), loss (of an old state) and the endurance (as a substance with its own qualities) (10).
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktavacanajAna ta hindI anuvAda : AtmA draSTA, sarvajJAnI, prabhu, karttA, bhoktA (jaba vaha karmoM se aura usake mUrtta sthiti se mukta hotA haiM) hotA hai taba AtmA Urdhvagamana karatA hai (jaba vaha mokSa ke lie gamana karatA hai taba ) navotpatti hotI hai (navIna sthi), purAtana sthiti naSTa hotI hai AtmA Anandita hotA hai padArtha ke mukhya guNa jaise hote haiM, ve vaise hI rahate haiM / astinAsti svabhAvo'sau dharmaiH svaparasambhavaiH / guNAguNasvarUpazca svavibhAvaguNairbhavet // 11 // 446 , The soul is characterized by positive and negative aspects which rise from the assertion of his own qualities and the denial of others' in him. In this way when we look at his innate nature he will be seen as endowed with (perfect) qualities. When his defilement (arising from the contact of karmas) are however perceived he would appear to be deviod of such (perfect) qualities (11). hindI anuvAda : svaguNoM kI apekSA se AtmA astirUpa hai aura paraguNoM kI apekSA se AtmA nAstirUpa hai / yaha AtmA kI vizeSatA hai / isataraha AtmA guNoM se paripUrNa hai / karmoM ke kAraNa AtmA mUrtika hai| usasamaya AtmA apane pUrNa guNoM se yukta nahIM hone ke kAraNa se AtmA malIna hotA hai / vyapadezAdibhirbhinnaH, sukhadibhyo 'parastathA / pradezairbandhato mUrti:, amUrtasya tadanyathA / / 12 / / Although truly speaking, he must be distinct from
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmeer-moooo-masome svatannAnAmRtama -meer-msonage [47 the states where he is designated (as human, divine, ani-k inal, etc.,) he must nevertheless be identical with the (changing) stales of happiness, etc. Similarly, he has a form when bound by karmic matters and is formless | when he is free from bondage (12). hindI anuvAda : jaba satya kathana kiyA jAtA hai taba AtmA jisa sthiti meM (mAnavIya, daivI athavA prANI Adi ke) hotA hai, usase bhinna hI honaa| cAhiye / vaha Ananda ke sthiti meM paricita hai, usIrUpa meM ekasvarUpI / hai / karmoM ke bandhana se bandhanabaddha hone ke kAraNa se vaha AkAra, vAlA hai / jaba vaha karmoM se mukta ho jAtA hai, taba vaha AkArahIna / hai (amUrtika) hotA hai / jAtizaktassa caitanyaikaH sa syAdanekatAm / Apnoti vRttisagAvai nA jJAnAtmanA tataH / / 13 / / The soul can truly be seen as "non-dual" when one perceives his consciousness in its universal aspect (that is when the objects reflected therein are as modifications of consciousness and distinct from it). But the same consciousness can be described as "manifold" ! when one perceives its multiple operation in relation to particular souls (13). / hindI anuvAda :va AtmA mUlarUpa se eka hI hai / vaha anekarUpI nahIM ho sakatA, kyoMki usakA vaizvIka rUpa meM (arthAt jaba usameM pradarzita / uddiSTa navIna svarUpa meM va bhinna dikhAI par3ate ho) parantu jaba jJAna / anekarUpoM meM parivartita ho jAtA hai taba vahI AtmA aneka ho jaataa| /
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poecoom-mosee-000- svatanadharanA.) -morwarene kSaNaikaH svaparyAyairnityaiH guNairakSaNikastathA / zUnyaH karmabhiH AnandAdazUnyaH sa mataH satAm / / 14 / / The soul is momentary (if one looks only at its modifications); it is not momentary however if one perceives ils eternal qualities. It can be called emply (shunya) sir.ce it is der vid mile: tui tie wise would call it "non-empty" also as it is filled with bliss (14). / hindI anuvAda :hai yadi kisI ne AtmA kI paryAya mAtra ko dekhA ho to AtmA hai / kSaNika hai / yadi usake sthAyI guNoM kI apekSA kI jAye to vAstavika vaha AtmA akSaNika bhI hai / karmoM se mukta hone se AtmA zUnya bhI hai aura Ananda se bharA huA hone ke kAraNa AtmA azUnya / bhI hai / cetanaH sopayogatvAt, prameyatvAdacetanaH / vAcyaH kramavivakSAyAmavAcyo yugapadiraH // 15|| The soul is sentient because of its cognition but (in a way) it is insentient too since it becomes the object of knowledge. It can be called "describable" if one were to speak of it in a sequential order (asserting certain properties and denying certain others) but it would become "inexpressible" if one were to attempt to express both the positive and negative aspects sinultaneously (15). hindI anuvAda : upayogavAna hone ke kAraNa se AtmA cetana hai / parantu yadi jJeya kA lakSya banAne para AtmA acetana hai / yadi usakA kramavAra
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ mmer-news -rakhatanAvatanAgRtama:-no -mammeense R bhASya kiyA jAye to (krama se kucha dharma svIkAra karane para) AtmA hai kA varNana kiyA jA sakatA hai, kintu eka samaya meM hI koI usake asti-nAsti Adi svabhAva kA varNana karanA cAhegA jaba AtmA / avyakta ho jAyegA / dravyAdyaiH svagataiH bhAvo'bhAvAH paragataissadA / nityaH sthiteranityo'sau, vyayotpattiprakArataH / / 16 / / The soul is existent because of its own substance, etc. It can bc called non-existent in as much as it lacks the substance natura, of cthens. is exterial (7hen one views) its durable substance; non-extemal however, (when viewed purely) from the gain and loss of its modifications (16). hindI anuvAda : AtmA vidyamAna hai, kyoMki usake apane svayaM ke bhAva haiM / / usameM dUsaroM ke svAbhAvika guNa nahIM haiM, isalie use avidyamAna bhI hai kaha sakate haiM / jaba AtmA ke nitya sthiti ko dekhA jAtA hai, tb| AtmA zAzvata dikhAI par3atA hai parantu usameM utpanna hone vAlI aura naSTa hone vAlI paryAyoM ko dekheM to AtmA anitya dikhatA hai / / AkuJcanaprasArAbhyAmaghatebhyaH tanupramaH / samudhdAtaiH pradezaiH syAtsa ca sarvagato mataH / / 17 / / Because of expansion and contraction-which do not however destroy it-the soul is said to be of the same measure as its body. However the same soul can be called "omni-present" when it performs the act of "bursting & , forth" (samudghata) and extends itself throughout the universe (in order to thin the karmic matter of the "non
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ asam-men-mem adrinAgRtam -ocaerracaomeges RECEN destructive" type (i.e. the vedaniya Karma) (17). hindI anuvAda : vistAra aura AkuMcana svabhAva ke kAraNa se AtmA zarIrapramANa hai / yadi usane samudghAta kiyA ho to (ahiMsaka paddhati se karmoM ko virala karane kI prakriyA) vaha vizvavyApaka bhI ho jAtA hai / / kartA svaparyAyeNa syAdakartA paraparyAyaiH / bhoktA pratyAtmasamprIterabhoktA karaNArayAt / / 18 / / The soul is the agents only of its own modifications. It is not the agent of the states of other existents. It can be called "the enjoyer" to the extent that it attaches itself to its own body and senses but it is not the enjoyer [ii one perceives the fasi Initi, 1. 1. ily supported by the sense organs (18). hindI anuvAda : AtmA apanI paryAyoM kA karttA hai parantu vaha para kI paryAyoM kA kartA nahIM hai / AtmA zarIra aura indriyoM se bandhana ko prApta hone ke kAraNa unake vdArA pradatta phala ko bhogane vAlA hai / jaba AtmA indriyoM se mukta ho jAtA hai, taba use indriyajanya phala nahIM bhoganA par3atA hai / svasamvedanabodhena, vyakto'sau kathito jinaH / avyaktaH parabodhena, grAhyo grAhako'pyataH / / 19 / / The Jinas have declared that the soul is "experienced" only in reference to self-cognition but the same soul can be called "beyond experience" when it becomes the object of others' cognition. For the very same reasons the soul is also described as the cognizer and the
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poesor-mso-msoor- tamAnAmAma:0- on-women-ne open .. D cognized (19). hindI anuvAda : jinadeva kahate haiM ki AtmA svasaMvedana ke sandarbha meM vykt| hai parantu jaba vaha dUsaroM kA (vacanoM kA) uddiSTa banatA hai taba vaha / avyakta ho jAtA hai / AtmA grahaNa karane yogya aura grahaNa karane / vAlA bhI hai / ityanekAntarUpo'sau, dharmarevavidhaiH padaiH / jJAtabhyo'nantazaktibhyA, svabhAvAdapi yogibhiH / / 20 / / Thus the soul indeed is characterized by a manifold nature and it is to be known by (such apparently $contradictory) expressions. By the Yogins, however, the soul can be known in its own nature (endowed) with its | infinite qualities (20). hindI anuvAda : isaprakAra AtmA kA bahu AyAmI svabhAva vaiziSTya hai / yaha paraspara viruddha abhivyakti ke vdArA jJAta ho cukA hai / usa ananta / guNasvabhAvI AtmA ko yogigaNa jAna sakate haiM / nayapramANabhaGgibhiH, susthametanmataM bhavet / __ nayA syuH tvaMzagAstatra, pramANe sklaarthge||21|| Through the method of applying the partial and comprehensive means of knowledge (the manifoldness Sof the soul) is well established. The nays apprehend only! portion of realities whereas the two pramanas, (namely the direct and indirect perceptions) apprehends the total ity of knowables (21). hindI anuvAda : M A
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ *nesame sAnAcAranAmRtam:water naya, pramANa aura saptabhaMgI ke vdArA AtmA kA bahu AyAmI svarUpa samyakprakAra se prasthApita hotA hai / jaya kevala pramANa ke eka aMza ko grahaNa karatA hai / pramANa pUrNa vastu ko (pratyakSa aura parokSa Akalana) prakAzita karatA hai / bhUtAbhUtanayo mukhyo, dravyaparyAyadezanAt / tadbhedA naigamAdayaH syurantabhedastathApare / / 22 / / The nays are primarily two-fold referring to the real and the relative, namely, the suhstantial and the modificational aspects. This are further divided as naigama-naya, etc. and each of these is further subdivided (22). hindI anuvAda : naya sarvaprathama bhUta aura abhUtarUpa do pahaluoM kA varNana karatA hai / Ame usake naigama Adi bheda kiye jAte haiM / unake bhii| aneka avAntara bheda ho jAte haiM / pratyakSaM spaSTa nirbhAsaM, parokSaM vizadetaram / tatpramANaM vidustajJaH, svaparArthavinizcayAt / / 23 / / The direct perception (i.e. the omniscient percep-g tion) is that which is clear and without blemish. The indirect perception (namely that which is mediated by mind the senses) is partly clear and partly unclear. Both these arc called valid means of knowledge by the wise since they determine the objects inclusive of the self and others (23). hindI anuvAda : pratyakSa pramANa (sarvajJAnI Akalana) use kahate haiM jo spaSTa /
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ --0000-00-0 sta napAnAmaafiamone BAPPAN | aura binA kisI Agraha ke hotA hai / parokSa pramANa (mana aura / indriyoM se hone vAlA) kucha aMza meM spaSTa aura kucha aMzoM meM aspaSTa / hotA hai / jJAnIjana donoM ko hI sarvamAnya jJAna kA sAdhana kahate, haiM, kyoMki ve padArthoM kA (sva aura para kA) nizcaya karate haiM / / syAdastinAsti yugasyAdavaktavyaMca tattrayam / saptabhaGgInayairvastu, dravyArthikapurassaraiH / / 24 / / The object of knowledge is approached by the seven-fold viewpoints expressed as exists, does not exist, both, inexpressible, and the three combinations thereof, all statements qualified by the term syat (in the some sense). These seven statements will proceed (with having) in view (either) the substance (or the modes) | (24). hindI anuvAda : kathana kI paddhati ko dekhakara sAta prakAra ke dRSTikoNa , abhivyakta kiye jAte haiM / yathA - asti, nAsti, donoM (ubhaya), / avyakta, tInoM kA mizraNa ! inake sAtha syAt saMjJA saMyukta kI jaatii| / hai / inake vdArA padArtha kA svarUpa samajha meM AtA hai / nirlezyaM nirguNasthAnaM, saccidjJAnasukhatmaka / AtyantikamavasthAnaM, sa mokSo'tra yadAtmanaH / / 25 / / The emanicipation of the soul is that state when the soul becomes free from karmic "colouration", transcends the (fourteen) 5 stages of the progress towards perfection, becomes the embodiment of pure being, pure consciousness, infinite knowledge and bliss and endures there eternally (25). -and
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ pmom-we-em- svatAcavAnAmRta -we -wesorrangeet hindI anuvAda :hai AtmA kA mokSa yAni aisI avasthA jisameM AtmA karmo se / mukta ho jAtA hai / pUrNatva kI ora le jAne vAle caudaha / hai guNasthAnarUpI caudaha sopAnoM ko pAra kara jAtA hai, taba AtmA zuddha hotA hai / mokSa meM sat, cit, jhAna aura sukha sadA-sarvadA sthira rahatA hai / dRgjJAnavRtti mohAkhya, vighnA vidyodarAnvayaH / karmANi dravyamukhyAni, kSayazcaiSAmasau bhavet / / 26 / / The emancipation takes place when there is the tota) annihilation of nescience (avidya) which is also known as the major karmic matter, the obscurer of perception and knowledge and the producer of delusion and obstruction (26). hindI anuvAda :hai jaba avidyA kA nAza hotA hai, sAtha meM darzanAvaraNa, mohanIya aura vighna karane vAle karma kA nAza ho jAtA hai, taba mokSa kI prApti hotI hai / niSkiSTakAlakaM svarNa, tatsyAdagnivizeSataH / tathA rAgakSayAdeSaH, kramAdbhavati nirmalaH / / 27|| Just as a piece of gold by coming into contact with a special kind of fire can become free from all dirt, similarly the soul gradually becomes free from (karmic) dirt by the destruction of attachment (27). hindI anuvAda : jisaprakAra suvarNa viziSTa agni ke saMyoga ko prApta krtaa| hai hai taba usakI sampUrNa malInatA dUra ho jAtI hai, usIprakAra AtmA
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ -Tachstobjedi para bhI moha kA parityAga karake karma viSayaka sampUrNa malInatA se mukta ho jAtA hai / bAhyAntaraGgasAmagre, paramAtmani bhAvanA / yo'bhyudeti AtmanaH tat samyagdarzanaM matam // 28 // The true insight is that arises in the soul when there is the contemplation of the true self in the presence of the totality of the internal and external efficient causes (28). hindI anuvAda : bAhya aura Abhyantara sAmagrIrUpa nimitta ke milane para jo AtmA kI bhAvanA hotI hai, use samyagdarzana kahate haiM / svaparicchittipurANaM yat, tatpraticchittikAraNam / jyotiH pradIpavadvAti, samyagjJAnaM tadIritam // 29 // The right knowledge is said to be that which shines like flame and is the immediate cause of perceiving the objects as well as discriminating between the self and non-self. (29). hindI anuvAda : samyagjJAna jvAlA ke samAna prakAzita hotA hai, vaha vastuoM kA Akalana karatA hai aura AtmA (yat) tathA paradravya (tat) meM bheda karatA hai / tatparyAyasthiratvaM vA, svAsthyaM vA cittavRttiSu / sarvAvasthAsu mAdhyasthyaM tadvRtta athavA smRtam ||30|| The pure conduct is described as that which is
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ see EX Proom-mm-womenratantramAlamawwesomomsonam , firmness in that state (of discrimination), the complete stillness of all operations of the mind and the equanimity in all states (30). hindI anuvAda : apanI avasthAoM meM sthiratA, mana kI samasta vicAraprakriyA meM nizcalatA aura samasta avasthAoM meM santulana ko samyakcAritra kahate haiM / ___ etattritayamevAsya, hetuH samuditaM bhavet / nAnyatkalpitamanyaiH, yadvAdibhiH yuktibAdhitam / / 6 / / Only the combination of these three may be considered the proper means of (attaining) this (emancipation) and not those imagined by the disputants whose arguments are opposed to reasoning (31). hindI anuvAda : ina tInoM kA (ratnatraya kA) mizraNa hI mokSa kI prApti kA ucita sAdhana hai / zeSa vAdiyoM ke vdArA kathita mArga tarkasaMgata nahIM hone se mokSa kA mArga nahIM hai / itthaM svatantravacanAmRtamApibanti / svAtmasthiteH kanakasenamukhendu sUtam / / ye jihvayA zrutipute triyugena bhavyAH / te'jarAmarapadaM sapadi zrayanti / / 32 / / These are the immortal words on the free soul coming from the moon-like mouth of Kanakasena (the poet), well established in his own self. Those devout souls, who with body, speech and mind reccive this am
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ wesom-matAnA corrent brosia of words through their ears and taste it with their tongue (i.e. listen to it and repeat it) surely will instantly attain to the state free from decay and death (32). hindI anuvAda : yaha svatantravacanAmRta nAmaka granya candra ke samAna mukha ko dhAraNa karane vAle kavi kanakasena ne likhA hai / jo isa grandharUpI 1 amRta ko apane kAnoM se grahaNa karatA hai, rasanA ke bdArA ckhtaa| hai, vaha janma aura jarAvasthA se mukta ho jAtA hai / Thus is compleated the Immortal Sayings on the Free Soul. isaprakAra svatantravacanAmRta pUrNa huA / mins
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ kramAMka 1 2 6 9 10 15 12 13 14 15 16 isa zlokAnukramaNikA zlokAMza a atha gokSasvabhAvApti advaita sAdhanaM nAsti astAtmA cetano asti nAsti svabhAvo'sau A AkuJcana prasArAbhyAM i itthaM svataMtra vacanAmRta ityanekAntarUpo'sau I IzvarAbhAvatastasmin e etattritayaM evAsya ka karttA svaparyAyeNa syAt kSa kSaNaikaH svaparyAyairnityai: ca cetanaH sopayogatvAt ja jAtizaktessa caitanyaika jIvAjIvaika bhAvAya ta tatparyAya ritharatvaM vA da duga-jJAna-vRtti mohAkhya zlokAMka 2 9 4 11 17 32 20 6 31 18 14 15 13 1 30 26 <> <-<5PS3
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ Procoom-man-water-m sAtabhAvanAgRtam - son-weone dracyAdyaiH svagataiH bhAvo draSTA zAtA prabhuH kartA nayapramANabhaGgibhiH nirlezya nirguNasthAnaM niSkiSTakAlakaM svarNa pratyakSaM spaSTanirbhAsa bAhyAntarasAmagre bhUtAbhUtanayo mukhyo vyapadezAdibhi minna zrutaprAmANyataH karma H satvAt kSaNika evAsau sati dharmiNi taddharmAH sa nirlepaH kathaM saukhya syAvasti-nAsti yuga syAt svaparicchittipurANaM yat svasambedanabodhena
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ m emorn - Tri5CTODmRtama -wesome C hamAre upalabdha prakAzana . TIkAgrantha ratnamAlA - yaha AcArya zrI zivakoTi jI kA grantha hai / isa grantha meN| - saMkSipta paddhati kA anusaraNa karake zrAvakAcAra kA varNana kiyA gyaa| hai| kaH manthale 67 ka haiN| bAraha prata, gyAraha pratimA, jalaprayoga kI vidhi, nitya - naimittika kriyA kI vidhi Adi aneka 3 viSaya isa grantha meM varNita haiN| parama pUjya zrI suvidhisAgara jI mahArAja kI jAdUbharI lekhanI / se anuvAdita yaha granya atyanta jJAnavardhaka hai| sahayoga rAzi :- 25 rupaye pramANa prameya kalikA nyAyazAstra ke mahAbhavana kA dvAra udghATita karane ke lie| / sahAyakarUpa yaha anya AvArya zrI narendrasena jI ke dvArA racita aura / / parama pUjya suvidhisAgara jI mahArAja ke dvArA anuvAdita hai| isa / anya kA mUla prakAzana 1961 meM huA thaa| parantu pahalI bAra anuvAdita hokara yaha 2000 meM prakAzita ho paayaa| / isa granya meM pramANAdhikAra va prameyAdhikAra ye do adhikAra haiM tathA kula 59 pariccheda haiN| sahayoga rAzi :- 21 rupaye saMboha paMcAsiyA yaha kavi gautama kA anupama grantha hai| isa prati meM ajJAta lekhaka kI saMskRta TIkA bhI hai| mUla grantha prAkRta bhASA meM hai| grantha atyanta sarala hai| isa grandha meM kula 51 gAthAyeM haiN| parama pUjya / yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne isa grandha kA anuvAda kiyA hai| sahayoga rAzi :- 20 rupaye
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantratAmRtam 61 8 davyasaMggaha yaha siddhAnta cakravartI AcArya zrI nemicandra jI kI amarakRti 'hai| AcArya zrI prabhAcandra jI kI prAmANika TIkA isa kRti kA zreSTha alaMkaraNa hai| isa grantha kI mukhya vizeSatA aneka pAThAntaroM kA prayoga hai| prAthamika ziSyoM ke lie yaha grantha kuMjI ke samAna hai| isakA anuvAda pUjya AryikA zrI suvidhimatI mAtAjI ne kiyA hai| parama pUjya yatAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne isa kRti kI mahatvapUrNa bhUmikA likhI hai| sahayoga rAzi :- 30 rupaye * vairAgyasAra (veraggasAro) yaha satahattara dohoM meM likhA gayA laghukAya grantha hai| isa grantha ke racayitA AcArya zrI suprabha jo caudahavIM sadI ke dharatIbhUSaNa the| yaha grantha ajJAtakartuka saMskRta TIkA se saMyukta hai| grantha kI zailI atyanta sarala va pAribhASika zabdoM kI kaThinatA se rahita hai| isa sanya kA anuvAda hastalikhita prati se pUjya AryikA zrI suyogamatI mAtAjI ne kiyA hai| parama pUjya yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne isa kRti kI mArmika bhUmikA likhI hai| sahayoga rAzi :- 15 rupaye 4 kaSAya jaya bhAvanA dRSTAntazailI se bharapUra, aneka chandoM se alaMkRta, bhASA kI dRSTi se atyanta sarala, devanAgarI bhASA meM mAtra 41 chandoM meM likhA gayA yaha grantha atyanta zreSTha hai| yathA nAma tathA guNa isa ukti ko caritArtha karane vAlA yaha grantha sAdhakaziSyoM kA acchA mArgadarzana karatA hai| isake racayitA zrI kanakakIrti jI mahArAja hai| parama pUjya yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne isa grantha kA atizaya sundara anuvAda kiyA hai| sahayoga rAzi :- 10 rupaye
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ svatantrAbhUta 6z 3 sajjanacitta vallabha kauna jainasAhitya premI AcArya zrI malliSeNa jI ke nAma se aparicita hogA ? AcArya zrI malliSeNa kA samaya IsavI san 1047 kA hai| AcAryadeva kI yaha preraNAdAyaka laghu kRti hai| isa kRti meM mAtra 25 padya haiN| eka-eka padya meM arthagAmbhIrya va upadeza zailI kA pUTa hai| eka-eka padya zithilAcAra kA virodha aura sAdhaka ziSya ke lie sanmArgadarzana karane vAlA hai| & * jJAnAMkuzam isa grantha kA sarala hindI anuvAda parama pUjya yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne kiyA hai| sahayoga rAzi :- 11 rupaye parama pUjya yogI samrAT zrI yogIndradeva AcArya adhyAtmapipAsu bhavyoM ke lie mahAna mArgadarzaka hai| AcArya zrI ke karakamaloM se akSaravinyAsita yaha laghukAya kRti hai| isa grantha meM mAtra 44 zloka haiN| dhyAna ke viSaya meM atyanta upayogI sAmagrI isa grantha meM pAyI jAtI hai| parama pUjya jinavANI kaNkhabharaNa, munizrI suvidhisAgara jI mahArAja ne aneka Agama, manovijJAna, dhyAnavijJAna aura zarIravijJAna kA sahayoga lekara isa kRti kA anuvAda kiyA hai| sahayoga rAzi :- 30 rupaye * vairAgyamaNimAlA vairAgya ko paripuSTa karane ke icchuka bhavyoM ko isa grantha kA svAdhyAya avazya karanA caahiye| isa grantha ke racayitA parama pUjya AcArya zrI vizAlakIrti jI mahArAja haiN| grantha kI bhASA alaMkArika hai / grantha meM kula 33 zloka haiN| parama pUjya jinavANI ke ananya upAsaka, munizrI suvidhi sAgara jI mahArAja ne isa kRti kA anuvAda kiyA hai| sahayoga rAzi :- 15 rupaye
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pos--- -- -- -- -- - - !i vidhAbAsAhitya . kalyANamandira vidhAna AcArya zrI kumudacandra jI viracita kalyANamandira stotra kii| / jainoM ke pramukha pA~ca stotroM meM sthAna diyA gayA hai| usake AdhAra / para isa vidhAna kI racanA kI gayI hai| saMskRta bhASA meM isa ! vidhAna kI racanA bhadhAraka zrI devendrakIrti jI ne kI hai| saMskata / / vidhAna ko AdhAra banAkara parama pUjya kAvyavidhAtA muni zrI / suvidhisAgara jI ne hindI bhASA meM vidhAna racanA kI hai| vidhAna ke| sAtha-sAtha stotra kA artha, itihAsa, vrata kI vidhi, vratajApya, / vidhAna kA AkarSaka jakazA Adi kA samAveza isa grantha kI vizeSatA hai| sahayoga rAzi :- 17 rupaye 1. bhaktAmara vidhAna AcArya zrI mAnatuMga jI kI bhaktipUrNa racanA bhaktAmara stotra / ke AdhAra para isa vidhAna kI racanA bhaTTAraka zrI somasena jI ne ! hai kI hai| isa pustaka meM parama pUjya kavihRdaya muni zrI suvidhisAgara 2 jI mahArAja kI hindI racanA bhI saMlagna hai| isa kRti meM bhaktAmara stotra kI utpatti ke viSaya meM pracalita 6 kayAyeM, stotra kA artha, vrata kI vidhi, jApya, Rddhimantra, vidhAna kA nakzA Adi samasta Avazyaka aMgoM kA samAveza hai| sahayoga rAzi :- 20 rupaye 1. ravivrata vidhAna parama pUjya lekhanI ke jAdUgAra, muni zrI suvidhisAgara mahArAja jI kI yaha sumadhura racanA hai / vidhAna kI vidhi, gratakathA, vratajApya, maNDalavidhAna kA nakzA Adi aMgoM kI pUrNatA se kRti atizaya manohara bandI hai / sahayoga rAzi :- 13 rupaye
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAmRtam & jinaguNasampatti vrata vidhAna AdipurANa jaise mahAna granthoM meM mahimA ko prApta isa vidhAna kI racanA parama pUjya jinavANI ke lAile suputra muni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ne kI hai| isa kRti meM vrata kathA, vratajApya, vratavidhi, vidhAna kA nakzA Adi bhI samAhita hai| sahayoga rAzi :- 20 rupaye 64 3 roTatIja vidhAna parama pUjya yuvAsanta zrI suvidhisAgara jI mahArAja kI jAduI lekhanI se niHsRta yaha anupama racanA hai| sAtha meM vratavidhi, vratajApya, vratakathA aura vidhAna kA nakzA bhI saMlagna hai / sahayoga rAzi :- 11 rupaye * zrutaskandha vidhAna ajJAtakartuka lekhaka praNIta saMskRta racanA tathA parama pUjya yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja dvArA racita hindI racanA isa kRti kA vaiziSTya hai| sAtha meM sarasvatI stotra vratakathA vratavidhi, vratajApya, sarasvatI mantra aura vidhAna kA nakzA bhI isa kRti meM sammilita hai| 3 sahayoga rAzi :- 15 rupaye 4 sugandhadazamI vrata vidhAna yaha racanA parama pUjya zrI suvidhisAgara jI mahArAja ke punIta karakamaloM se huI hai| vratakathA, vratajApya, vratavidhi aura vidhAna kA nakzA bhI isa kRti meM prastuta hai / sahayoga rAzi :- 10 rupaye * nirdu :khasaptamI vrata vidhAna yaha racanA parama pUjya zrI suvidhisAgara jI mahArAja ke punIta karakamaloM se huI hai| vratakathA, vratajApya, vratavidhi aura vidhAna kA nakzA bhI isa kRti meM prastuta hai / sahayoga rAzi :- 10 rupaye 300-90000o
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ raktaJakAjAgRta pravacanasAhitya 65 & dharma aura saMskRti udAtta cintana se bharapUra tathA rASTrabhakti ko jagAne vAlA yaha pravacana hai| pravacanakarttA parama pUjya prakharakktA muni zrI suvidhisAgara jI mahArAja haiM / sahayoga rAzi :- 5 rupaye 8 kaida meM pha~sI hai AtmA parama pUjya AgamaniSTha muni zrI suvidhisAgara jI mahArAja kA yaha maMgala pravacana hai| isameM caturgati ke duHkhoM kA bhAvapravaNa varNana hai| pariziSTa ke rUpa meM Agama kI mahAna jAnakAriyA~ dI gaI hai / sahayoga rAzi :- 6 rupaye * e be - lagAma ke ghor3e sAvadhAna : parama pUjya muni zrI suvidhisAgara jI mahArAja ke dvArA likhita 32 patra isa mahAkRti meM haiM / jisane bhI isa kRti ko abataka par3hA, usane eka hI bAta kahI ki tumasA nahIM dekhA / sahayoga rAzi :- 75 rupaye * smaraNazakti kA vikAsa kaise kareM ? parama pUjya acintya prajJAzakti yuvAmuni zrI suvidhisAgara jI mahArAja kI kAlajayI kRti hai / smaraNazakti kA vikAsa kaise kiyA jAya ? isa viSaya para Ayurveda, mantra, dhyAna, Asana, mudrA, ekyuprezara, prAkRtika cikitsA, homiyopaithI, cumbaka cikitsA, AhAravijJAna Adi ke mAdhyama se spaSTa kiyA hai| smaraNazakti ke prakAra vismaraNa ke kAraNa aura yAda karane kI vidhi ko isa kRti meM acchI taraha spaSTa kiyA gayA hai| sahayoga rAzi : 10 rupaye @naganadaan 90000000 4080489aon
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ raghAtagA .JJA.! koDAsAhitya 1. AdhyAtmika krIDAlaya :hai khela-khela meM gahama kAma kI prati ke upAya ko pradarzita hai karane vAle yaha krIr3Alaya hai| isameM tola mola ke bola, caubIsa / tIrthakara, bAraha bhAvanA, NamokAra mantra, eka divasIya krikeTa aur| saoNpasIr3hI hai| chaha kheloM ke krIDApaTa ke sAtha chaha sau praznoM vAlI hai pustaka aura sampUrNa Avazyaka sAmagrI bhI hai| sahayoga rAzi:-50 rupaye 1. mAnanidhi krIDAlaya yayA nAma tathA guNa isa ukti ko sArthaka karane vAlI yaha / pAvana kRti hai| bAlakoM ko sahajarUpa se dhArmika jJAna pradAna karane vAlI yaha kRti samAja meM abataka ikalautI hai| nau sau nabbe praznoM / vAlI pustaka aura sampUrNa Avazyaka sAmagrI pradAna kI jAtI hai| sahayoga rAzi :-50 rupaye jJAnArjana krIDA mandira dUradarzana para kauna banegA karor3apati ? nAmaka eka krIr3Alaya / kA prasAraNa ho rahA thaa| usI ke AdhAra para 90 dhArmika aura 90 sAmAjika prazna lekara banAyA huA yaha krIr3A mandira hai| dhArmika prazna ho athavA saamaajik| aneka viSayoM ke AdhAra se praznoM kA saMkalana kiyA gayA hai| isataraha kA krIr3Alaya jaina samAja meM prathama bAra hI prakAzita huA hai| sahayoga rAzi :-35 rupaye sanmati krIDAlaya tAza ke 52 pattoM ke mAdhyama se jainadharma kI zikSA dene yAlA yaha anupama krIr3Alaya hai| anokhe praznoM se yukta jaina samAja / meM prakAzita huA isataraha kA advitIya krIr3Alaya lene meM pramAda mata / kiijiyegaa| sahayoga rAzi:-35 rupaye
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ I nAmRtama muktakasAhitya 8 suvidhimuktaka maNimAlA - bhAga 1 65 isa kRti meM 108 muktakoM kA saMkalana kiyA gayA hai| sahayoga rAzi :- 5 rupaye keseTa & stotra pAThapuMja - bhAga 1 va 2 isa oDio kaiseTa meM bhaktAmara kalyANa mandira, ekIbhAva, viSApahAra aura caturviMzatikA stotra kA saMkalana hai / 90 mInaTa bAlI isa kaiseTa meM munizrI kI sumadhura AvAja hai| nAgapura reDio sTezana kI udghoSikA zrImatI zraddhA bhAradvAja kI AvAja meM stotrArtha hai to vidarbha ke suprasiddha saMgItakAra zrI anila agarakara ke saMgIta se yaha kaiseTa susajjita hai| 3 gItaguMjana isa kaiseTa meM munizrI ke dvArA racita aura unakI hI khu madhura svara lahariyoM meM nibaddha bhajanoM kA saMkalana kiyA gayA hai| isa 70 mInaTa kI kaiseTa ko anila agarakara ne saMgIta diyA hai| * kAvyakuMja - isa kaiseTa meM munizrI ke dvArA racita aura unakI hI sumadhura svaralahariyoM meM nibaddha ojasvI kavitAoM kA saMkalana kiyA gayA hai / isa 60 mInaTa kI kaiseTa ko anila agarakara ne saMgIta diyA hai| pratyeka kaiseTa ke lie sahayoga rAzi :- 50 rupaye
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ Poonam-Rasoorwesom-0 svatantravAnAmRtama -wesom-wesome jo vAsanAoM se mukta hai, usa paramAtmA ko namaskAra ho / 1:- svatantra AtmA jo ki kAraNa aura kArya tathA murtarUpa aura jIvana ke sAdhanoM se bandhanamukta hai, jo apane jJAnaprakAza se| cetana aura acetana ko prakAzita karate haiM, unakA hama Adara karate haiN| PORA 2:- AtmA se bandhana ko prApta hue karmoM kA jaba puurnnruup| se nAza ho jAtA hai, taba yaha jIva sahI arthoM meM svatantra ho jAtA hai / yaha avasthA samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke 1 ekarUpa hone para hI prApta hotI hai / 3 :- yahA~ mithyAvAdI AkSepa karatA hai ki vastu kA nirdeza karane para hI usake guNoM kA vicAra kiyA jAtA hai / jaba AtmA kA astitva hI siddha nahIM hai, taba usake svatantratA kI carcA karanA / kahA~taka ucita hai ? 4:- (AtmavAdI kahate haiM) AtmA cetana hai, jJAnI hai, pRthvI / Adi bhUtoM se bhinna hai, (use zarIra se bhinna mAnA jAnA cAhiye) pizAcadarzana(jise pUrNa zarIra nahIM hotA) meM kahe hue AtmA ke samAna hai hai nahIM hai aura AtmA zAzvata tathA sarvakAla pavitra rahane vAlA hai / / 5:- zarIra ke sAtha rahane vAle sukha, laiMgIka icchA aura krodha hai| inake kAraNa se AtmA dorSoM se mukta nahIM raha sakatA hai / AtmA kA kartA aura bhoktA Izvara ho hI nahIM sakatA / 6:- Izvara kI anupasthiti meM (pratinidhi aura Ananda lene / vAlA) AtmA kI sthiti nirvivAdarUpa se siddha nahIM ho sakatI hai / aisA yogamatAvalambI kahatA hai / - yahA~ bauddhavAdI kahatA hai ki yadi AtmA vidyamAna ho to / vaha kSaNika hai / jaina unheM uttara dete haiM ki aisA mAnane para use phalaprApti kaise ho sakatI hai ? ApakA Akalana malata hai kyoMki isase pratyabhijJAna kA abhAva ho jAyegA / 8- mImAMsA kahatI hai ki karma karane ke lie pazuyajJa kI / AvazyakatA hai aisA dharmayabdha kA niyama hai / jaina unheM uttara dete haiM ki ApakA kayana niSpala hai aura yajJa hiMsA mokSaprApti kA sA
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ Paper-case - tAtravANAgatam -- -- - na nahIM ho sakatA hai / 9:- avdaita vedAnta kA siddhAnta avdaita yadi antima satya hai to usakI sthApanA ke lie koI sAdhana nahIM hai / yadi sAdhana / 6 ko svIkAra karate ho to daitavAda (anekapane kA prasaMga) utpanna ho jAyegA / yaha jJAnagrahaNa karane meM sakSama vyakti ke viveka kii| zuddhatA ke abhAva kA Akalana hai aisA jainoM kA kathana hai / / 10:- AtmA draSTA, sarvajJAnI, prabhu, kartA, bhoktA (jaba vaha karmo se aura usake mUrta sthiti se mukta hotA hai) taba AtmA kA Urdhvagamana karatA hai (jaba vaha mokSa ke lie gamana karatA hai taba) utpatti hotI hai (navIna sthiti), purAtana sthiti naSTa hotI hai taba AtmA Anandita hotA hai / padArtha ke mukhya guNa jaise hote haiM, ve hai vaise hI rahate haiM / 11:- svaguNoM kI apekSA se AtmA astirUpa hai aura paraguNoM / kI apekSA se AtmA nAstirUpa hai / yaha AtmA kI vizeSatA hai / / hai isataraha AtmA guNoM se paripUrNa hai / karmoM ke kAraNa AtmA mUrtika hai / usasamaya AtmA apane pUrNa guNoM se yukta nahIM hone ke kAraNa se aatmaa| malIna hotA hai / 12:- jaba satya kathana kiyA jAtA hai taba AtmA jisa sthiti meM (mAnavIya, daivI athavA prANI Adi ke) hotA hai, usase bhinna hI honA cAhiye / vaha Ananda ke sthiti meM paricita hai, usIrupa meM ekasvarUpI hai| / karmo ke bandhana se bandhanabaddha hone ke kAraNa se vaha AkAra vAlA hai / jaba vaha karmoM se mukta ho jAtA hai, taba vaha AkArahIna (amUrtika) hotA, 13:- AtmA mUlarUpa se eka hI hai / vaha anekarUpI nahIM ho sakatA, kyoMki usakA vaizvIka rUpa meM (arthAta jaba usameM pradarzita udidaSTa navIna svarUpa meM va bhinna dikhAI par3ate ho) parantu jaba bAna anekarUpoM meM parivartita ho jAtA hai taba vahIM AtmA aneka ho jAtA hai / 14:- yadi kisI ne AtmA kI paryAya mAna ko dekhA ho to! hai AtmA kSaNika hai / yadi usake sthAyI guNoM kI apekSA kI jAye to hai vAstavika vaha AsmA akSaNika bhI hai / karmoM se mukta hone se AtmA / 6 zUnya bhI hai aura Ananda se bharA huA hone ke kAraNa AtmA azUnya bhI
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ isa grantha ke arthasahayogI SHI . : iGIN: . POST ... sA . . AN zrI hirAcanya bhAnusA DoNagAvakara tathA sau. tArAmatI hirAcanda DoNagAMvakara jUnA yama sTeNDa roDa devalagA~varAjA ji. bulaDhAnA (mahA: zrI pramodakumAra maganasA sAhujI tathA sau.sunitA pramodakumAra sAhujI 1. cI ema sI gadayAI, devalagA~varAjA ji. bulavAnA (mahaH ] SANI OM... .. . 2 Ramana HRMITA 11980 zrI bharatakumAra bAbusA jaina tathA sau. sucitAbAI bharatakumAra jaina ahimAmA yalagA~varAjA ji. pulavAmA (mahA.) zrI. ulhAsa pavamalA jaina tathA sau. vamtamA ulhAsa jaina ahiMsAmArga,devalagAyAjA ji. bulaDhAmA (mahA.) zrI zujAlabandhu prasana | zrImadabhAla sAlamA ANavikAra .... HINE ." - zrI vidyAdhara choTulAlasA jaina (AraboTe) tAparakara gAmI, devalagA~varAjA ji. mulavAnA (nA.)