________________
આત્માને નિત્ય અને દેહને અનિત્ય સમજે છે તેથી દેહની યથાયોગ્ય રક્ષા કરતો છતા દેહ જાય તો મુંઝાતો નથી, સહેજે તેનો ત્યાગ કરે છે. ઊંઘતા પણ તેનો રામ જાગે છે.”
‘સ્ત્રીપુરુષો આવીને મને કહે છે કે મહેનત કરવા છતાં રામનામ એમના અંતરમાં ઊગતું નથી. આવાં ભાઇબહેનોને હું કહું છું કે તમારી કોશિશમાં અખૂટ ધીરજથી મંડ્યા રહો. એક વિદ્યાર્થીને સારો દાક્તર થવા સોળ વરસ સુધી સખત અભ્યાસ કરવો પડે છે, તો વિચાર કરી કે રામનામને હૃદયમાં ધારણ કરવા માટે કેટલા સમય અને મહેનતની જરૂર પડે ?'
‘રામનામ લેનાર ને તેને દ્વારા અંદરની શુદ્ધિ કરનાર માણસ બહારની ગંદકીને કેમ નભાવશે ? સમાજને લાગુ પડેલી બીમારી કેમ ચલાવશે?’
'હું સત્યનો ઉપાસક છું. સત્ય જ મારો ઇશ્વર છે. પણ આ દુનિયામાં સ્વતંત્ર, નિરપેક્ષ સત્યનો માલિક કોઇ નથી. તેવો તો ઇશ્વર જ હોઇ શકે. આપણે તો આપણી મર્યાદા પ્રમાણે સાપેક્ષ સત્યને જ જાણી શકીએ. તે રીતે જેવું જોઇ શકીએ તે સત્યની ઉપાસના કરીએ, સત્યની આવી ઉપાસના કોઇને આર્ટ માર્ગે કેમ લઇ જાય ?'
‘અંદર ને બહાર સત્ય, પ્રામાણિકતા અને શુદ્ધિના ગુણ ન કેળવો ત્યાં લગી રામનામનો નાદ દિલમાંથી નહીં ઊઠે. દરરોજ પ્રાર્થનામાં આપણે સ્થિતપ્રજ્ઞના શ્લોક બોલીએ છીએ. તમારામાંના દરેક સ્ત્રી કે પુરુષ પોતાની ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખો, કેવળ સેવા કરવાના હેતુથી શરીરને નિભાવવા ખાતર ખાઓ કે પીઓ, આનંદ કે આરામ લો તો જરૂર સ્થિતપ્રજ્ઞ થાઓ. જો આ ન કરી શકતા હી તો તેમ કરવાની શક્તિ મેળવવા માટે પણ રામનામ લેવું જરૂરી છે.'
‘દયામય વિધાતા ઘણુંખરું ભક્તને આપત્તિમાંથી ઉગારશે જ, પરંતુ આપત્તિ આવી જ પડે, તો પોતાના દુર્ભાગ્યના રોદણાં ન રડતાં સ્વસ્થ ચિત્તે અને જેવી હરિઇચ્છા એમ કહીને આનંદથી તે સહેશો.
જપને માટે આગ્રહ રાખનાર ગાંધીજી અ-જપના સ્તર વિશે પણ સ્પષ્ટ છે : 'રામનામ ફક્ત થોડા માણસો માટે નથી, સૌને માટે છે. હું તો એ સમયની રાહ જોઉ છું જ્યારે રામનામનો જપ પણ અંતરાયરૂપ થઇ પડે અને મનને રામ વાણી અને શબ્દથી પર છે તેવો સાક્ષાત્કાર થાય. એ સાક્ષાત્કાર થયા પછી મારે તેનું નામ જપવાની જરૂર નહીં રહે..'
રામનામ વિશેની આવી અચળ શ્રદ્ધા એમની આખરી પળ સુધી રહી. ૧૯૪૭ની ૩૦મી જાન્યુઆરીએ મનુબહેનને બાપુએ કહ્યું હતું કે છેલ્લા શ્વાસ સુધી રામનામ રટવું જોઇએ. ‘બાપુ - મારી મા'માં મનુબહેન લખે છે, ‘આખરની ઘડીએ છેલ્લા શ્વાસે પા બાપુ રા...મ ા...મ બોલ્યા તે સાંભળવાનો કારમો અવસર આવશે તેની શી કલ્પના | ઇશ્વરની ગતિ એવી ગહન છે.'
૧૯૪૯માં છપાયેલી 'રામનામ'ની પહેલી આવૃત્તિની કિંમત જુલાઈ - ૨૦૧૮
હતી. દસ આના. નવી આવૃત્તિઓ વિશે ‘નવજીવન'માંથી માહિતી મળશે.
('રામનામ' : મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, નવજીવન પ્રકાશન મંદિર, અમદાવાદ, ૩૮૦૦૧૪, ફોન : ૦૭૯-૨૭૫૪૦૬૩૫, ૨૭૫૪૨૬૩૪.)
nu
મો : ૯૮૩૩૭૦૮૪૯૪
અમૃતલાલ દાદાને ધ્રુવદાદાએ આપેલી શ્રધ્ધાંજલિ
ન હન્યતે ધન્યમાને શરીરે..
અમૃતલાલ વેગડ. આ નામથી અને વેગડ સાહેબના કામથી કોઈ ભારતીય ભાગ્યે અજાણ હશે. જે લોકો તેમને મળ્યા હશે તે દરેકને તેમની અને કાંતા બાર્ડનની સહજતા સ્પર્ધા વગર નથી રહી.
વહેતી નર્મદા જેવી સ૨ળતા, તેવો જ આનંદ, તેવી જ વાણી અને તેવી જ લેખિનીથી અમૃતભાઈ લોકોના મનમાં પોતાનું આગવું સ્થાન ધરાવે છે. મૃત્યુ તે સ્થાનેથી તેમને હટાવી શકવાનું નથી.
તેમના જવાથી તેમના ભાવકો કરતાં પણ પોતાની પરિક્રમાઓ દરમિયાન અમૃતભઈ જેમને મળ્યા હશે, જેમને ત્યાં રહ્યા હશે તે અજાણ્યા, અનામી ગ્રામવાસીઓને મોટી ખોટ પડશે. હવે આ અજાણી વાટે કોજા આવશે ? કોના પોતાના થઈને અમારી ઝૂંપડીઓમા રહેશે ? હળ્યા મળ્યાનો ચરખો કોણ ચાલુ રાખશે ? - એક ખાલીપો નર્મદાના કાંઠે ફેલાશે.
અમૃતભાઈ અને કાંતાબહેન માત્ર પરિક્રમાવાસી નહોતા. તેઓ નહીતા માત્ર સાહિત્યકારો. માત્ર નર્મદાના ચાહકો પણ નહોતા. તે બેઉં‘માત્ર’ કહ્યું પણ નહોતા. જે હતા તે સર્વાંગ હતા. વહેતી નર્મદાનો રવ હતા. સહસ્ત્રધારામાં વહેંચાઈને વહેતી નર્મદાની ખળખળ ગતિ હતા.
તત્વમસિ ૫૨થી રેવા ફીલ્મ બનતી હતી ત્યારે આખું યુનિટ વેગડ સાહેબને મળી આવ્યું, તેમને ત્યાં જઈ, તેમની વાર્તા સાંભળીને ફિલ્મ અને પટકથામાં કેટલાક ફેરફાર પણ કરાયા. તેમના કેટલાક વાક્યોને તેમાં લેવાયા. દિવસે નર્મદા અને રાત્રે રેવા- તે વેગડ સાહેબનું વાક્ય ફીલ્મમાં અને તેના મુખ્ય ગીતમાં પણ લેવાયું.
જવાનું તો બધાને છે. પણ પાછા આવાનું નસીબ કોઈકને જ સાંપડે છે. વેગડ સાહેબે તો વિધાતા પાસે ખાતરીપૂર્વક એ નસીબ પોતાને માટે નક્કી કરાવી લીધું છે. કહ્યું, “અમારા ગયા પછી, આવનારી
સદીમાં જો દંપતી નર્મદા મૈયાના કિનારે હાથમાં સાવરણી લઈ નર્મદાના
ધાટની સાફ સફાઈ કરતું દેખાય, કિનારા પર વૃક્ષો રોપતું દેખાય તો એમ માની લેજો કે તે હું અને કાંતા જ છીએ..’
કાંતા બહેન, એમી તમને હર જનમ માગ્યા છે. નર્મદાની જેમ જ. મને થાય કે મને અને દિવ્યાને પણ કેમ ન માગ્યા ? અમે એકાદ-બે વૃક્ષો તો વાવત નર્મદા કિનારે..
સૌજન્ય : ધ્રુવ બા, દિવ્યા ભટ્ટ
પ્રબુદ્ધ જીવન
33
