________________
Eા ધર્માધવ્યવસ્થા
લેખક-મુનિરાજ શ્રી દુરધરવિજયજી મહારાજ ધર્મથી સુખ થાય છે અને અધર્મથી દુખ મળે છે એ નિર્વિવાદ છે. ધર્મ કોને કહેવો એ કદાચ વિવાદાસ્પદ હોય તો પણ ધર્મ છે અને તેના પ્રત્યે સર્વને આદર છે એ ચોક્કસ છે. પિતાને નાસ્તિક માનતે આત્મા પણ અમુક જાતિના ધર્મ પ્રત્યે અવશ્ય આદરભાવ રાખતો હોય છે, કારણ કે તેને પણ સુખ અભિલષિત છે. સુખને નહિં ઈચ્છતો અને દુઃખને ઈચ્છતે આત્મા કેઈ પણ નથી.
સુખનું નિદાન ધર્મ છે એ નક્કી થયું એટલે આપણે ધર્માધર્મનું સ્વરૂપ સહેજે સમજી શકીશું.
ધર્મ અને અધર્મના વિચારમાં ઘણા ગોટાળા થવા પામ્યા છે તે શાથી? તે સમજવા માટે પ્રથમ સુખની હકીકત ડી જેવી જોઈએ.
સુખ બે પ્રકારનું છે. એક પારમાર્થિક અને બીજું અપારમાર્થિક-પદ- * ગલિક. તેમાં પારમાર્થિક–આત્મિક સુખ અદ્વિતીય અને અનિર્વચનીય છે, અને પૌગલિક સુખ સાધારણુ-પરાધીન અને વિનશ્વર છે.
બનીને આત્માને સર્વવ્યાપી બનાવી શકાતું નથી. જે આત્માને સર્વવ્યાપી માનવામાં આવે તે આત્માઓ નાના-અનેક હેવાથી બધાય આત્માઓ દીવાના પ્રકાશની જેમ સેળભેળ થઇ જવાથી પરસ્પર એક બીજાના કર્મો ભોગવવાનો પ્રસંગ આવી પડે. જેણે જે કમ ન કર્યું હોય તે બીજાનું કરેલું પિતાને ભોગવવું પડે. અર્થાત પિતાનું કરેલું પુન્ય બીજે ભોગવે અને બીજાનું કરેલું પાપ પોતે ભોગવે એટલે કતનાશ અને અકતઆગમનો દોષ આવે, અથવા તે પિતાનું પુન્ય પણ ભગવે અને બીજાનું પાપ પણ ભગવે કર્મ કરેલું હોય કે ન કરેલું હોય તો યે એક સાથે પુન્ય પાપ ભેગવવાનો પ્રસંગ આવી જવાથી ઘણો જ ગોટાળો થઈ જાય. આ ગોટાળા ટાળવાને માટે એમ માનવામાં આવે છે કે શરીર ભોગાયતન-ભોગોનું સ્થળ-છે માટે શરીરમાં જ કર્મો ભોગવાય છે, બહાર ભેગવાતું નથી તે પછી પોતાનું ઉપાર્જન કરેલું અદૃષ્ટ શરીરની બહાર નીકળીને સર્વવ્યાપીપણે આત્મપભોગની વસ્તુઓ કેવી રીતે બનાવી શકે? અને આત્મા પણ સર્વવ્યાપી કેવી રીતે હાઈ શકે? આમ વિચારતાં સ્પષ્ટ સમજાય છે કે અદષ્ટ આત્માને ગુણ નથી પણ કર્મ દ્રવ્ય છે અને તેને અનાદિકાળથી આત્માની સાથે સંયોગસંબંધ છે. જૂનાં કર્મ ભગવાઇને ક્ષય થતાં જાય છે તેની સાથે સાથે નવાં બંધાતાં જાય છે, માટે કમને આત્માની સાથે સંબંધ પ્રવાહથી અનાદિ છે અને એટલા માટે જ આત્મા સર્વ કર્મથી મુકાઇ જઇને શુદ્ધ બને છે. કર્મબંધ, ભેગ અને મોક્ષ શરીરમાં થાય છે માટે આત્મા દેહવ્યાપી છે.
