Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ ET anekAnta saMvat 2005 :: apraila, san 1948 kiraNa HEREHHHHHHHHHH saMsthApaka-pravartaka vIrasevAmandira, saramAvA saJcAlaka-vyavasthApaka bhAratIya jJAnapITha, kAzI sampAdaka-maMDala viSaya ER jugalakizora mukhtAra DAdhAna sampAdaka muni kAntisAgara darabArIlAla nyAyAcArya ayodhyAprasAda goyalIya DAlamiyAnagara (vihAra) viSaya-sUcI pRSTha viSaya jaina tapasvI 125 tyAgakA vAstavika rUpa svarUpa-bhAvanA 126 jaya syAdvAda ratnakaraNDake katR tva-viSayameM apane hI logoM dvArA bali ___ merA vicAra aura nirNaya 127 kiye gaye mahApuruSa amUlya tattva-vicAra 140 mahAmuni sukumAla ijjata bar3I yA rupayA 141 seThIjIkA antima patra anekAnta 143 sampAdakIya parAkramI jaina 145 sAhitya-paricaya aura zaGkA-samAdhAna samAlAcana 158 165 164 454545454545
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIrasevAmandirako sahAyatA gata kiraNameM prakAzita sahAyatA ke bAda vIrasevAmandirako nimna sahAyatA prApta huI hai, jisake liye dAtAra mahAnubhAva dhanyavAdake pAtra haiM: 31) lAlA udayarAma jinezvaraprasAda jI jaina bajAja sahAranapura ( darzana pratimA grahaNa karaneke zrava sarapara nikAle hue dAnameMse lAyabrerI sahAyatArtha ) mArphata paM0 paramAnandajI jaina zAstrI / 5) bAbU mAIdayAlajI jaina bI0 e0 dehalI aura lAlA zrIcandajI jaina deharAdUna (putra-putrIke vivAha kI khuzI meM ) / adhiSThAtA vIrasevAmandira 36) sUcanA anekAnta kAryAlayako kucha sahAyatA prApta huI hai jisake AdhArapara hama 33 vidyArthiyoM, lAyabrerI athavA vAcanAlayoM ko riyAyatI mUlya 3) tIna rupayA meM anekAnta eka varSa taka de sakate haiM / jinheM AvazyakatA ho ve 3) rupayA zIghra maniArDara se bheja deveM, rupayA Anepara anekAnta cAlU kara diyA jAvegA / vyavasthApaka 'anekAnta' sUcanA anekAntake pichale varSoMkI kucha phAileM, varSa 4-5-6-7-8kI avaziSTa bacI haiM / jo mahAnubhAva kharIdanA cAheMge, unheM vIra jayantI se vIrazAsana jayantI taka nirdiSTa mUlameM hI dI jAveMgI / ataH oNrDara bhejane kI zIghratA kareM, anyathA ye phAileM bhI pahale dUsare aura tIsare varSakI taraha aprApya ho jAyeMgI / vyavasthApaka 'anekAnta' anekAntako sahAyatA : gata dUsarI kiraNameM prakAzita sahAyatA ke bAda anekAntako nimna sahAyatA aura prApta huI haiM, jisake liye dAtAra mahAnubhAva dhanyavAdake pAtra haiM: 20) lAlA sumerIlAla gulAbarAyajI, bArAbaGkI (indrakumAra jainakI dAdIkI mRtyu- samaya nikAle gaye 101 ) ke dAnameMse) / 5) 5) 30) bAbU dIpacandajI, kAnapura (ci0 putra ke vivAhopalakSa meM nikAle gaye dAnameMse) / bAbU ciraJjIlAlajI jaina, vardhA (ci0 putrake vivAhopalakSa meM nikAle hue dAnameMse) / vyavasthApaka 'anekAnta' sUcanA anekAnta kAryAlayake liye eka suyogya vidvAna kI AvazyakatA hai jo patra vyavahAra Adi kAryoMke sAtha prUpha rIDiMga karanemeM bhI dakSa ho / vetana yogyatAnusAra diyA jAvegA / jo vidvAna AnA cAheM ve nimna patepara patra vyavahAra kareM / vyavasthApaka 'anekAnta' vIrasevAmandira, sarasAvA (sahAranapura) bhUla sudhAra 'parAkramI jaina' zIrSaka lekhake anta meM lekhakakA nAma aura tArIkha chapanese raha gaI hai| kRpayA premI pAThaka vahA~ ayodhyAprasAda 'goyalIya' aura tArIkha 14 pharavarI san 1940 banA leveM / vyavasthApaka 'anekAnta' For Personal & Private Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ vArSika mUlya 5) varSa 9 kiraNa 4 vizva tattva-prakAzaka OM ja nItivirodhadhvaMsI lokavyavahAravartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // zItaritu jo raiM aMga saba hI sakore~ tahA~-- tanako na more~ nadIdhoraiM dhIra je khare / jeThakI jhakoraiM jahA~ aMDA cIla chorai pazupaMchI chA~ha lore~ giri koreM tapa ve dhare // ghora ghanaghora ghaTA cahU~ zrora DoraiM jyoM-jyoMcalata hiloreM tyoM-tyoM phoreM bala ye are deha- neha to paramArathasau prIti joreM aise guru ora hama hAtha aMjalI kare | 1 -- kavi bhUdharadAsa vIra sevAmandira ( samantabhadrAzrama ), sarasAvA, jilA sahAranapura caitra zukla, vIranirvANa - saMvat 2474, vikrama saMvat 2005 jaina tapasvI vastu tattva-saMghotaka For Personal & Private Use Only BQJQJOJC.. prISamakI RtumAhiM jala thala sUkha jAhi parata pracaMDa dhUpa AgisI barata hai / dAvAkIsI jvAla - mAla vahata bayAra prati lAgata lapaTa koU dhIra na dharata hai // dharatI tapata mAnoM tavAsI tapAya rAkhI baDavAnala - sama zaila jo jarata hai / tAke zrRMga zilApara jora juga pA~va dhara tapasyA muni karama harata karata 11 - kavi bhagavatIdAsa eka kiraNakA mUlya || apraila 1948
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ svarUpa-bhAvanA bhI kairAnA jilA mujaphpharanagarake bar3e mandirake zAstrabhaNDArakA nirIkSaNa karate huye, Ajase koI 15 varSa pahale jo SaTpatrAtmaka granthasaMgraha prApta huA thA aura jisake SaTdarzanasUtrAdi ATha granthoMmeMse rAvaNa-pArzvanAtha-stotra' nAmakA eka grantha gata varSakI 12vI kiraNameM prakAzita kiyA jAcukA hai usIparase yaha 'svarUpa-bhAvanA' nAmakA grantha bhI noTa kiyA gayA thA, jo Aja prakAzita kiyA jAtA hai| yaha adhyAtma-viSayakA eka bar3A hI sundara evaM cittAkarSaka laghu grantha athavA prakaraNa hai| isameM saMkSepataH zrAtmAke zuddha svarUpakA digdarzana karAte hue 'usI pAvana svarUpakI maiM sadA bhAvanA karatA hU~' aisA bAra-bAra kahA gayA hai / isake kartAkA nAma mAlUma nahIM hosakA / kucha dina hue dehalI paMcAyatImandirake zAstrabhaNDArameM bhI isakI eka pratikA patA calA hai, jo prAcIna guTake meM hai parantu usameM bhI kartAkA nAma nahIM diyA / kisI anya vidvAnako yadi kartAke nAmakA patA cale to ve sUcita karanekI kRpA kreN| -sampAdaka] (bhujaMgaprayAta) muni-stutya-cittatva-nIreja-bhRGga, parityakta-rAgAdi-doSA'nusaGgam / jagadvastu-vidyotakaM jJAnarUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 1 // svazuddhAtma-pIyUSa-vA zipUraM, jinendrokta-jIvAdi-tattvArtha-sAram / 'suvarNatvavannitya-caitanya-rUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 2 // galatkarma-bandhaM truTanmoha-pAzaM, svadeha-triloka-pramANa-pradezam / , tarusthA'gnivadehato bhinnarUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 3 // zarIrAdi-nokarma-karma-pramukta, niruddhAsravaM saptabhaGgi-prayuktam / svazakti-sthitA'nanta-bodha-svarUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 4 // svarucyagni-nirdagdha-duHkarma-kakSa, svasaMvedana-jJAna-gamyaM nirakSam / . lasaddarzana-jJAna-cAritra-rUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 5 // pariprApta-saMsAra-vArrAzi-pAra, nijAnanda-satpAna-bhRJcitkarIram / cidAnanda-bIjaM parabrahmarUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 6 // vinaSTA'nyabhAva-prabhUta-pramAdaM, nirastAGga-saJjJAna-liGgAdibhedam / nirAtaGka-sAnanda-caitanya-rUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 7 // svacidbhAva-vAk-sambhavA'nanta-zakti, nirAzaM nirIzaMpariprApta-muktima / trilokezvaraM nizcalaM nityarUpaM, sadA pAvanaM bhAvayAmi svarUpam // 8 // svarUpabhAvanA samAptA sapenaar AAAAAPAANPAAAAAAAAAP BEAPRumal BansaAMMAMAL HEALHERTMEHERE SA MEHHRESSHERPRERPNP + PRENE R APantaran Para For Personal & Private Use Only
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratnakaraNDake kartRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya [sampAdakIya] (gata kiraNase Age) (3) ratnakaraNDa aura ApramImAMsAkA bhinnakartRtva svAmI samantabhadrake sAtha sambandhita karate haiM to siddha karane ke liye prophesara hIrAlAlajIkI jo tIsarI dUsare devanandI pUjyapAdake sAtha / yaha padya yadi kramameM dalIla (yukti) hai usakA sAra yaha hai ki 'vAdirAja- tIsarA ho aura tIsarA dUsareke sthAnapara ho, aura sUrike pArzvanAthacaritameM prAptamImAMsAko to 'devA- aisA honA lekhakoMkI kRpAse kucha bhI asambhava yA gama' nAmase ullekha karate hue 'svAmi-kRta' kahA gayA asvAbhAvika nahIM hai, to phira vivAdake liye koI hai aura ratnakaraNDako svAmikRta na kahakara 'yogIndra- sthAna nahIM rahatA; taba devAgama (AptamImAMsA) aura kRta' batalAyA hai| 'svAmI'kA abhiprAya svAmI ratnakaraNDa donoM nirvivAdarUpase pracalita mAnyatAke samantabhadrase aura 'yogIndra'kA abhiprAya usa nAmake anurUpa svAmI samantabhadra ke sAtha sambandhita ho jAte AcAyese athavA AptamImAMsAkArase bhinna haiM aura zeSa padyakA sambandha devanandI pUjyapAda aura kisI dUsare samantabhadrase hai| donoM granthoMke kartA eka unake zabdazAstrase lagAyA jA sakatA hai| caMki ukta hI samantabhada nahIM ho sakate athavA yoM kahiye ki pArzvanAthacarita-sambandhI prAcIna pratiyoMkI khoja vAdirAja-sammata nahIM ho sakate; kyoMki donoM granthoM- abhI taka nahIM ho pAI hai, jisase padyoMkI kramabhinnatAke ullekha-sambandhI donoM padyoMke madhyameM 'acintya- kA patA calatA aura jisakI bahuta bar3I sambhAvanA mahimAdevaH' nAmakA eka padya par3A huA hai jisake jAna par3atI hai, ata: upalabdha kramako lekara hI ina 'deva' zabdakA abhiprAya devanandI pUjyapAdase hai aura padyoMke pratipAdya viSaya athavA phalitArthapara vicAra jo unake zabdazAstra(jainendra)kI sUcanAko sAthameM kiyA jAtA hai:liye hue haiN| jina padyoMparase isa yuktivAda athavA padyoMke upalabdha kramaparase do bAteM phalita hotI ranakaraNDa aura prAptamImAMsAke ekaka tvapara haiM-eka to yaha ki tInoM padya svAmI samantabhadrakI ApattikA janma hA hai ve isa prakAra haiM:- stutiko liye hue haiM aura unameM unakI tIna kRtiyoM"svAminazcaritaM tasya kasya no vismayAvaham / kA ullekha hai; aura dUsarI yaha ki tInoM padyoMmeM devAgamena sarvajJo yenA'dyApi pradarzyate // 17 // kramazaH tIna AcAryoM aura unakI tIna kRtiyoMkA acintyamahimA devaH so'bhivandyo hitaiSiNA / ____ ullekha hai| ina donoMmeMse koI eka bAta hI granthakArake zabdAzca yena siddhayanti sAdhutvaM pratilambhitAH // 18 // dvArA abhimata aura pratipAdita ho sakatI hai-donoM tyAgI sa eva yogIndro yenA'kSayya sukhAvahaH / nahIM / vaha eka bAta kaunasI ho sakatI hai, yahI yahA~arthine bhavyasArthAya diSTo ratnakaraNDakaH // 19 // para vicAraNIya hai| tIsare padyameM ullikhita 'ratna* ina padyoM se jina prathama aura tRtIya padyoMmeM karaNDaka' yadi vaha ratnakaraNDa yA ratnakaraNDapranthoMkA nAmollekha hai unakA viSaya spaSTa hai aura zrAvakAcAra nahIM hai jo svAmI samantabhadrakI kRtirUpa jisameM kisI pranthakA nAmollekha nahIM hai usa dvitIya se prasiddha aura pracalita hai, balki 'yogIndra' nAmake padyakA viSaya aspaSTa hai, isa bAtako prophesara sAhabane AcArya-dvArA racA hA usI nAmakA ko svayaM svIkAra kiyA hai / aura isIliye dvitIya padyake grantha hai, taba to yaha kahA jA sakatA hai ki tInoM mAzaya tathA parthaka viSayameM vivAda hai-eka use pAma tIna AcAryoM aura unakI tIna kRtiyoMkA For Personal & Private Use Only
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 anekAnta [ varSa 9 ullekha hai-bhale hI vaha dUsarA ratnakaraNDa kahIMpara devanandI pUjyapAdakA vAcaka nahIM kahA jA sakatA, upalabdha na ho athavA usake astitvako pramANita na usa vakta taka jaba taka ki yaha siddha na kara diyA jAya kiyA jA ske| aura taba ina padyoMko lekara jo ki ratnakaraNDa svAmI samantabhadrakI kRti nahIM hai| vivAda khar3A kiyA gayA hai vahI sthira nahIM rahatA- kyoMki prasiddha sAdhanoMke dvArA koI bhI bAta siddha samApta ho jAtA hai athavA yoM kahiye ki prophesara nahIM kI jA sktii| sAhabakI tIsarI zrApatti nirAdhAra hokara bekAra ho inhIM saba bAtoMko dhyAnameM rakhate hue, aAjase jAtI hai / parantu pro0 sAhabako dUsarA ratnakaraNDa iSTa koI 23 varSa pahale ratnakaraNDazrAvakAcArakI prastAnahIM hai, tabhI unhoMne pracalita ratnakaraNDake hI chaThe vanAke sAthameM diye hue svAmI samantabhadrake vistRta padya 'kSutpipAsA'ko AptamImAMsAke virodha meM upasthita paricaya (itihAsa)meM jaba maiMne 'svAminazcaritaM tasya' kiyA thA, jisakA Upara parihAra kiyA jA cukA hai| aura 'tyAgI sa eva yogIndro' ina do padyoMko pArzva aura isaliye tIsare padyameM ullikhita 'ratnakaraNDaka' nAthacaritase eka sAtha uddhRta kiyA thA taba maiMne yadi pracalita ratnakaraNDazrAvakAcAra hI hai to tInoM phuTanoTa (pAdaTippaNI)meM yaha batalA diyA thA ki padyoMko svAmI samantabhadra ke sAtha hI sambandhita inake madhyameM 'acintyamahimA deva:' nAmakA eka kahanA hogA, jabataka ki koI spaSTabAdhA isake tIsarA padya mudrita pratimeM aura pAyA jAtA hai jo merI virodhameM upasthita na kI jAya / isake sivAya, dUsarI rAyameM ina donoM padyoMke bAda honA cAhiye-tabhI koI gati nahIM; kyoMki pracalita ratnakaraNDako Apta- vaha devanandI AcAryakA vAcaka ho sakatA hai / sAtha mImAMsAkAra svAmI samantabhadrakRta mAnaname koI hI, yaha bhI prakaTa kara diyA thA ki "yadi yaha tiisr| bAdhA nahIM hai, jo bAdhA upasthita kI gaI thI usakA padya sacamuca hI granthakI prAcIna pratiyoMmeM ina donoM Upara do ApattiyoMkA vicAra karate hue bhale prakAra padyoMke madhyameM hI pAyA jAtA hai .aura madhyakA hI nirasana kiyA jA cukA hai aura yaha tIsarI Apatti padya hai to yaha kahanA par3egA ki vAdirAjane samantaapane svarUpa meM hI sthira na hokara prasiddha tathA saMdigdha bhadrako apanA hita cAhane vAloMke dvArA vandanIya banI huI hai| aura isaliye pro0 sAhabake abhimata- aura acintya mahimAvAlA deva pratipAdana kiyA hai| ko siddha karanemeM asamartha hai / jaba Adi-antake sAtha hI, yaha likhakara ki unake dvArA zabda bhale donoM padya svAmI samantabhadrase sambandhita hoM taba prakAra siddha hote haiM, unake kisI vyAkaraNa granthakA madhyake padyako kisI dUsareke sAtha sambaddha nahIM ullekha kiyA hai"| apanI isa dRSTi aura rAyake kiyA jA sakatA / udAharaNake taurapara kalpanA anurUpa hI maiM 'acintyamahimA devaH' padyako pradhAnataH kIjiye ki ratnakaraNDake ullekha vAle tIsare padyake 'devAgama' aura 'ratnakaraNDa'ke ullekha vAle padyoMke sthAnapara svAmI samantabhadra-praNIta svayaMbhUstotrake uttaravartI tIsarA padya mAnatA ArahA hU~ aura tadanuullekhako liye hue nimna prakArake AzayakA koI sAra hI usake 'deva' padakA devanandI artha karanemeM padya hai pravRtta huA huuN| ataH ina tInoM padyoMke kramaviSayameM ' svayambhUstutikartAraM bhasmavyAdhi-vinAzanam / merI dRSTi aura mAnyatAko chor3akara kisIko bhI. virAga-dveSa-vAdAdimanekAntamataM numaH / / ' mere usa arthakA durupayoga nahIM karanA cAhie jo aise padyakI maujUdagImeM kyA dvitIya padyameM samAdhitantrakI prastAvanA tathA satsAdhu-smaraNa-maGgalaullikhita 'deva' zabdako devanandI pUjyapAdakA vAcaka pAThameM diyA huA hai' / kyoMki mudritapratikA padya-krama kahA jA sakatA hai ? yadi nahIM kahA jA sakatA to 1 pro0 sAhabane apane matakI puSTimeM use peza karane sacamuca ratnakaraNDake ullekhavAle padyakI maujUdagImeM bhI use hI usakA durupayoga kiyA hai| For Personal & Private Use Only
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3] ratnakaraNDake katRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya 129 hI ThIka honepara maiM usa padyake 'deva' padako samanta- koThiyAke lekhameM uddhRta hocuke haiN| isake sivAya, bhadakA hI vAcaka mAnatA hai aura isa taraha tInoM vAdirAjake pArzvanAthacaritase 47 varSa pUrva zaka saM0 padyoMko samaMtabhadrake stuti-viSayaka samajhatA huuN| astu| 900 meM likhe gaye cAmuNDarAyake triSaSThizalAkA__aba dekhanA yaha hai ki kyA ukta tInoM padyoMko mahApurANameM -bhI 'deva' upapadake sAtha samantabhadrakA svAmI samantabhadrake sAtha sambandhita karane athavA smaraNa kiyA gayA hai aura unheM tattvArthabhASyAdikA ratnakaraNDako svAmI samantabhadrakI kRti batalAne meM kartA likhA hai / aisI hAlatameM pro0 sAhabakA koI dusarI bAdhA AtI hai ? jahA~ taka maine isa samantabhadrake sAtha 'deva' padakI a. viSayapara gaMbhIratAke sAtha vicAra kiyA hai mujhe usameM karanA ThIka nahIM hai-ve sAhityikoMmeM 'deva' vizeSaNakoI bAdhA pratIta nahIM hotii| tInoM padyoMmeM kramazaH ke sAtha bhI prasiddhiko prApta rahe haiN| tIna vizeSaNoM svAmI, deva aura yogIndra ke dvArA aura aba pro0 sAhabakA apane antima lekhameM mamantabhadrakA smaraNa kiyA gayA hai| ukta kramase rakkhe yaha likhanA to kucha bhI artha nahIM rakhatA ki "jo hue tInoM padyoMkA artha nimna prakAra hai: ullekha prastuta kiye gaye haiM una sabameM 'deva' pada 'una svAmI (samantabhadrakA caritra kisake liye samantabhadrake sAtha-sAtha pAyA jAtA hai| aisA koI vismayakAraka (Azcaryajanaka ) nahIM hai jinhoMne eka bhI ullekha nahIM jahA~ kevala 'deva' zabdasaM 'devAgama' (AptamImAMsA) nAmake apane pravacana-dvArA samantabhadrakA abhiprAya prakaTa kiyA gayA ho|" yaha Aja bhI sarvajJako pradarzita kara rakkhA hai / ve aci- vAstavameM koI uttara nahIM, ise kevala uttarake liye ntyamahimA-yukta deva (samantabhadra) apanA hita cAhane hI uttara kahA jA sakatA hai: kyoMki jaba koI vizeSaNa vAloMke dvArA sadA vandanIya haiM, jinake dvArA (sarvajJa kisIke sAtha jur3A hotA hai tabhI to vaha kisI hI nahIM kintu) zabda bhI' bhale prakAra siddha ho prasaGgapara saMketAdike rUpameM alagase bhI kahA jA ve hI yogIndra (samantabhadra) sacce arthoMmeM tyAgI (tyAga- sakatA hai, jo vizeSaNa kabhI sAthameM jur3A hI na ho bhAvase yukta athavA dAtA) hue haiM jinhoMne sukhArthI vaha na to alagase kahA jA sakatA hai aura na usakA bhavyasamUhake liye akSayasukhakA kAraNabhUta dharmaratnoM- vAcaka hI ho sakatA hai| pro0 sAhaba aisA koI bhI kA piTArA-ratnakaraNDa' nAmakA dharmazAstra-dAna ullegya prastuta nahIM kara sakeMge jisameM samantabhadraka kiyA hai| sAtha 'svAmI' pada jur3anese pahale unheM kevala 'svAmI' isa arthaparase spaSTa hai ki dUsare tathA tIsare padake dvArA ullekhi padake dvArA ullekhita kiyA gayA ho / ataH mUla bAta padyameM aisI koI bAta nahIM jo svAmI samantabhadrake samantabhadrake sAtha 'deva' vizeSaNakA pAyA jAnA hai, sAtha saGgata na baiThatI ho / samantabhadrake liye 'deva' jisake ullekha prastuta kiye gaye haiM aura jinake vizeSaNakA prayoga kAI anAvI athavA unake padase AdhArapara dvitIya padyameM prayukta hue 'deva' vizeSaNa koI adhika cIja nahIM hai| deSAgamakI vasunandi-vRtti, athavA upapadako samantabhadrakaM sAtha saGgata kahA jA paM0 AzAdharakI. sAgAradharmAmRta-TIkA, AcArya sakatA hai| pro0 sAhaba vAdirAjake imA ullekhako jayasenakI samayasAra-TAkA, narendrasena AcAyeke vaisA eka ullekha samajha sakate haiM jisameM 'deva' siddhAntasAra-saMgraha aura AptamImAMsAmUlakI eka zabdase samantabhadrakA abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai| vi0 saMvat 1752kI pratiko antima puSpikAmeM kyoMki vAdirAjake sAmana aneka prAcIna ullekhoMke samantabhadrake sAtha 'deva' padakA khulA prayoga pAyA jAtA hai, jina sabake avataraNa paM0 darabArIlAlajI 1 anekAnta varSa 8 ki0 10-11, pR0 410-11 1 mUlameM prayukta hue 'ca' zabdakA artha / 2 anekAnta varSa ki0 1 pR033 For Personal & Private Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 rUpa meM samantabhadrako bhI 'deva' padake dvArA ullekhita karane ke kAraNa maujUda the| isake sivAya, pro0 sAhaba ne zleSArthako liye hue jo eka padya 'devaM svAminamamalaM vidyAnandaM praNamya nijabhaktyA' ityAdi udAharaNa ke rUpa meM prastuta kiyA hai usakA artha jaba svAmI samantabhadra-paraka kiyA jAtA taba 'deva' pada svAmI samantabhadrakA, akalaGka-paraka artha karanese akalaGkakA aura vidyAnanda-paraka artha karanese vidyAnandakA hI vAcaka hotA hai / isase samantabhadra nAma sAthameM na rahate hue bhI samantabhadrake liye 'deva' padakA alaga se prayoga aghaTita nahIM hai, yaha pro0 sAhaba dvArA prastuta kiye gaye padyase bhI jAnA jAtA haiM / anekAnta yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki vAdirAja 'deva' zabdako ekAntataH 'devanandI' kA vAcaka samajhate the aura vaisA samajhaneke kAraNa hI unhoMne ukta padyameM debanandIke liye usakA prayoga kiyA hai; kyoMki vAdirAjane apane nyAya-vinizcaya-vivaraNa meM akalaGkake liye 'deva' padakA bahuta prayoga kiyA hai', itanA hI nahIM balki pArzvanAthacaritameM bhI ve 'tarkabhUballabho devaH sa jayatyakalaGkadhI:' isa vAkyameM prayukta hue 'deva' padake dvArA akalaGkakA ullekha kara raha haiM / aura jaba akalaGkake liye ve 'deva' padakA ullekha kara rahe haiM taba akalaGkase bhI bar3e aura unake bhI pUjyaguru samantabhadrake liye 'deva' padakA prayoga karanA kucha bhI asvAbhAvika athavA anahonI bAta nahIM hai / isake sivAya, unhoMne nyAyavinizcayavivaraNake antima bhAgameM pUjyapAdakA devanandI nAma [ varSa 9. se ullekha na karake pUjyapAda nAmase hI ullekha kiyA hai', jisase mAlUma hotA ki yahI nAma unako adhika iSTa thA / aisI sthiti meM yadi vAdirAjakA apane dvitIya pase devanandi-viSayaka abhiprAya hotA to ve yA to pUrA devanandI nAma dete yA unake 'jainendra' vyAkaraNakA sAthameM spaSTa nAmollekha karate athavA isa padyako ratnakaraNDake ullekha vAle padyake bAdameM rakhate, jisase samantabhadrakA smaraNa viSayaka prakaraNa samApta hokara dUsare prakaraNakA prArambha samajhA jAtA / jaba aisA kucha bhI nahIM hai taba yahI kahanA ThIka hogA ki isa padyameM 'deva' vizeSaraNa ke dvArA samantabhadrakA hI ullekha kiyA gayA hai / unakA acintyamahimAse yukta honA aura unake dvArA zabdoM kA siddha honA bhI koI saGgata nahIM hai / ve pUjyapAda se bhI adhika mahAna the, unakI mahAnatAkA khulA gAna kiyA hai, unheM sabaakalaGka aura vidyAnandAdika bar3e-bar3e AcAryoMne padArthatattvaviSayaka syAdvAda - tIrthako kalikAla meM bhI prabhAvita karane vAlA, vIrazAsanakI hajAraguNI vRddhi hai / unake asAdhAraNa guNoMke kIrtanoM aura mahikarane vAlA, aura 'jainazAsanakA praNetA' taka likhA mAyake varNanoMse jaina sAhitya bharA huA hai, jisakA kucha paricaya pAThaka 'satsAdhu- smaraNa - maGgalapATha' meM diye hue samantabhadra ke smaraNaoNparase sahaja hI meM prApta kara sakate haiM / samantabhadra ke eka paricaya-padyase mAlUma hotA hai ki ve 'siddhasArasvata the - sarasvatI unheM siddha thI; vAdIbhasiMha - jaise AcArya unheM 'sarasvatIkI svacchanda vihArabhUmi' batalAte haiM aura eka dUsare pranthakAra samantabhadra-dvArA race hue granthasamUharUpI nirmalakamala-sarovarameM, jo bhAvarUpa haMsoMse paripUrNa hai, sarasvatIko krIDA karatI huI ullekhita karate haiM / isase samantabhadra ke dvArA zabdoM1 "vidyAnandamanantavIryasukhadaM zrIpUjyapAdaM dayApAlaM sanmati - sAgaraM vande jinendra mudA" | 1 jaisA ki nIce ke kucha udAharaNoMse prakaTa hai:"devastArkika cakracUDAmaNibhUyAtsa vaH zrayase" / pU0 3 "bhUyo bhedanayAvagAhagahanaM devasya yadvAGamayam" / " tathA ca devasyAnyatra vacanaM - "vyavasAyAtmakaM jJAnaM pratyakSaM svata eva naH" / "devasya zAsanamatIvagabhIrametattAtparyataH ka iva boddha 2 anekAnta varSa 7 kiraNa 3-4 pR0 26 matIva dakSaH" / prastAva 2 prastAva 1 3 satsAdhusmaraNamagalapATha, pR0 34, 46 For Personal & Private Use Only
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3 ] kA siddha honA koI anokhI bAta nahIM kahI jA sakatI / unakA 'jinazataka' unake apUrva vyAkaraNapANDitya aura zabdoMke ekAdhipatyako sUcita karatA hai / pUjyapAdane to apane jainendravyAkaraNa meM 'catuSTayaM samantabhadrasya' yaha sUtra rakhakara samantabhadra-dvArA hone vAlI zabdasiddhiko spaSTa sUcita bhI kiyA hai, jisa parase unake vyAkaraNa - zAstrakI bhI sUcanA milatI hai / aura zrIprabhAcandrAcAryane apane gadyakathAkozameM unheM tarkazAstra kI taraha vyAkaraNa - zAstrakA bhI vyAkhyAtA (nirmAtA ) ' likhA hai / itanepara bhI pro0 sAhabakA apane pichale lekha meM yaha likhanA ki "unakA banAyA huA na to koI zabdazAstra upalabdha hai aura na usake kAI prAcIna prAmANika ullekha pAye jAte haiM" vyartha kI khIMcatAna ke sivAya aura kucha bhI artha nahIM rakhatA / yadi Aja koI grantha upalabdha nahIM haiM to usakA yaha Azaya to nahIM liyA jA sakatA ki vaha kabhI thA hI nahIM / vAdirAja ke hI dvArA pArzvanAtha - caritameM ullikhita 'sanmatisUtra' kI vaha vivRti aura vizeSavAdIkI vaha kRti Aja kahA~ mila rahI hai ? yadi unake na milane mAtrase vAdirAjake ullekha viSaya meM anyathA kalpanA nahIM kI jA sakatI to phira samantabhadrake zabdazAstra ke upalabdha na hone mAtrase hI vaisI kalpanA kyoM kI jAtI hai ? usameM kucha bhI aucitya mAlUma nahIM hotaa| ataH vAdirAjake ukta dvitIya padya naM0 18kA yathAvasthita kramakI dRSTi se samantabhadra-viSayaka artha lenemeM kisI bhI bAdhAke liye koI sthAna nahIM haiM / rahI tIsare padyakI bAta, usameM 'yogIndraH' padako lekara jo vAda-vivAda athavA jhamelA khar3A kiyA gayA hai usameM kucha bhI sAra nahIM hai| koI bhI buddhimAna aisA nahIM ho sakatA jo samantabhadrako yogI athavA 1 anekAnta varSa 8 kiraNa 10-11 pR0 416 2 'jainagranthAvalI' meM raoNyala ezayATika sosAiTIkI riporTake zrAdhArapara samantabhadrake eka prAkRta vyAkaraNakA nAmollekha hai aura use 1200 zlokaparimANa sUcita kiyA hai / * Taaresh kartRtva- viSayameM merA vicAra aura nirNaya yogIndra mAnaneke liye tayyAra na ho, khAsakara usa hAlata meM jaba ki ve dharmAcArya the-- samyagdarzana, jJAna, cAritra, tapa aura vIryarUpa paca AcAroMkA svaya AcaraNa karanevAle aura dUsaroMko AcaraNa karAne vAle dIkSAguruke rUpameM the-, 'padarddhika' the tapake balapara cAraNaRddhiko prApta the aura unhoMne apane maMtramaya vacanabalase zivapiNDI meM candraprabhakI pratimAko bulA liyA thA ( ' svamantravacana- vyAhUta candraprabhaH) | yogasAdhanA jaina munikA pahalA kArya hotA hai aura isa liye jaina muniko 'yogI' kahanA eka sAmAnya-sI bAta haiM, phira dharmAcArya athavA dIkSAguru munIndrakA to yogI athavA yogIndra honA aura bhI avazyaMbhAvI tathA anivArya ho jAtA hai / isIse jisa vIrazAsanake svAmI samantabhadra anya upAsaka the usakA svarUpa batalAte hue, yuktyanuzAsana (kA06) meM unhoMne dayA, dama aura tyAgake sAtha samAdhi (yAMgasAdhanA ) ko bhI usakA pradhAna aGga batalAyA hU~ | taba yaha kaise ho sakatA hai ki vIrazAsanake ananyaupAsaka bhI yoga-sAdhanA na karate hoM aura isaliye yogI na kahe jAte ho ? 131 sabase pahale suhRdvara paM0 nAthUrAmajI premIne isa yogIndra-viSayaka carcAko 'kyA ratnakaraNDake kartA svAmI samantabhadra hI haiM ?' isa zIrSaka ke apane lekhamaM uThAyA thA aura yahA~ taka likha diyA thA ki " yogIndra- jaisA vizeSaNa to unheM ( samantabhadrako ) kahIM bhI nahIM diyA gayA / " isake uttara meM jaba maiMna 'svAmI samantabhadra dharmazAstrI, tArkika aura yogI tInoM the' isa zIrSakakA lekha likhA aura usameM aneka pramANoM ke AdhArapara yaha spaSTa kiyA gayA ki samantabhadra yogIndra the tathA 'yogI' aura 'yogIndra' vizeSaNoMkA unake nAmake sAtha spaSTa ullekha bhI batalAyA gayA taba premIjI to usa viSayameM mauna hA rahe, parantu pro0 sAhabane isa carcAko yaha likhakara lambA kiyA ki 1 anekAnta varSa 7 kiraNa 3-4, pR0 26, 30 2 zranekAnta varSa 7 kiraNa 5-6, pR0 42-48 For Personal & Private Use Only
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 9 _ "mukhtAra sAhaba tathA nyAyAcAryajIne jisa tapasvIvAle veSake saath| aisA bhI nahIM ki pANDu 'yogIndra' zabdakA ullekha prabhAcandra-kRta rAGgatapasvIke veSavAle hI 'yogI' kahe jAte hoM svIkAra kara liyA hai vaha bhI bahuta kaccA hai / unhoMne jainaveSavAle muniyoMko yogI na kahA jAtA ho / jo kucha usake liye pramANa diye haiM unase jAna par3atA yadi aisA hotA to ratnakaraNDake kartAko bhI hai ki ukta donoM vidvAnoMmeMse kisI ekane bhI abhI 'yogIndra' vizeSaNase ullekhita na kiyA jAtA / naka na prabhAcandrakA kathAkoSa svayaM dekhA hai aura na vAstavameM 'yogI' eka sAmAnya zabda hai jo RSi, hA yA kisIse sunA ki prabhAcandrakRta muni, yati, tapasvI AdikakA vAcaka hai; jaisA ki kathAkopamaM samantabhadrake liye 'yogIndra' zabda AyA dhanaJjaya-nAmamAlAke nimna vAkyase prakaTa haihai| kevala premIjIne koI bIsa varSa pUrva yaha likha RSiryatimunibhikSustApasaH saMyato vratI / bhejA thA ki "donoM kathAoMmeM koI vizeSa pharka nahIM tapasvI saMyamI yogI varNI sAdhuzca pAtu vaH // 3 // hai, nemidattakI kathA prabhAcandrakI gadyakathAkA prAyaH jainasAhityameM yogIkI apekSA yati-muni-tapasvI / pUrNa anuvAda hai"| usIke AdhArapara Aja ukta jaise zabdoMkA prayoga adhika pAyA jAtA hai, jo donoM vidvAnoMko "yaha kahane meM koI Apatti mAlUma usake paryAya nAma haiN| ratnakaraNDameM bhI yAMta, muni nahIM hotI ki prabhAcandrane bhI apane gadya-kathAkoSameM aura tapasvI zabda yogIke liye vyavahRta hue haiN| svAmI samantabhadrako 'yogIndra' rUpameM ullekhita tapasvIko prApta tathA AgamakI taraha samyagdarzanakA kiyA hai|" viSayabhUta padArtha batalAte hue usakA jo svarUpa eka - isapara prabhAcandra ke gadyakathAkoSako ma~gAkara padya ' meM diyA hai vaha khAsataurase dhyAna dene yogya hai| dekhA gayA aura usaparase samantabhadrako 'yogI' tathA usameM likhA hai ki-'jo indriya-viSayoM tathA 'yogIndra' batalAne vAle jaba DeDha darjanake karIba icchAoMke vazIbhUta nahIM haiM, ArambhoM tathA parigrahoMpramANa nyAyAcAryajIne apane antima lekha meM se rahita haiM aura jJAna, dhyAna evaM tapazcaraNoMmeM lIna uddhRta kiye taba usake uttarameM pro0 sAhaba aba rahatA hai vaha tapasvI prazaMsanIya hai|' isa lakSaNase apane pichale lekhameM yaha kahane baiThe haiM, jise ve bhinna yogIke aura koI sIna nahIM hote / eka nemidatta-kathAkoSake anukUla pahale bhI kaha sakate sthAnapara sAmAyikameM sthita gRhasthako 'celopasRSTathe, ki "kathAnakameM samantabhadrako kevala unake kapaTa- muni'kI taraha yatibhAvako prApta huA likhA hai|' veSameM hI yogI yA yogIndra kahA hai, unake jainaveSameM celopasRSTamunikA abhiprAya usa nagna digambara jaina kahIM bhI ukta zabdakA prayoga nahIM pAyA jaataa"| yogIse haiM jo mauna-pUrvaka yoga-sAdhanA karatA huA yaha uttara bhI vAstavameM koI uttara nahIM hai| ise dhyAnamagna ho aura usa samaya kisIne usako vastra bhI kevala uttarake liye hI uttara kahA jA sakatA hai| oDhA diyA ho, jise vaha apane liye upasaga samajhatA kyoMki samantabhadrake yoga-camatkArako dekhakara jaba hai / sAmAyikameM sthita vastrasahita gRhasthako usa zivakoTirAjA, unake bhAI zivAyana aura prajAke munikI upamA dete hue use jA yatibhAva-yogIke bahutase jana jainadharmameM dIkSita hogaye taba yogarUpameM bhAvako prApta huA likhA hai aura agale padyameM use mamantabhadrakI khyAti to aura bhI bar3ha gaI hogI aura "acalyoga" bhA batalAyA hai usase spaSTa jAnA ve Ama taurapara yogirAja kahalAne lage hoMge, ise hara 1 viSayA''zA-vazA'tIto nirArambho'parigrahaH / koI samajha sakatA hai; kyoMki vaha yogacamatkAra jJAna-dhyAna-taporaktastapasvI sa prazasyate // 10 // samantabhadra ke sAtha sambaddha thA na ki unake pANDurAja- 2 sAmayike sArambhAH parigrahA naiva santi sarve'pi / . 1 anekAnta varSa 8, kiraNa 10-11 pR0 420-21 celopasaSTamuniriva gRhI tadA yAti yatibhAvam // 102 / / For Personal & Private Use Only
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ raNa 3] ratnakaraNDake katRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya 133 jAtA hai ki ratnakaraNDameM bhI yogIke liye 'yati' liye jabataka jainasAhityaparase kisI aise dUsare samantazabdakA prayoga kiyA gayA hai| isake sivAya, aka- bhadrakA patA na batalAyA jAya jo isa ratnakaraNDakA kartA lakudevane aSTazatI (devAgama-bhASya)ke maGgala-padAmeM hosake taba taka 'ratnakaraNDa'ke kartAke liye 'yogIndra' prAptamImAMsAkAra svAmI samantabhadrako 'yati' likhA vizeSaNake prayoga-mAtrase use korI kalpanAke hai| jo manmArgameM yatnazIla athavA mana-vacana-kAyake AdhArapara svAmI samantabhadrase bhinna kisI dUsare niyantraNarUpa yogakI sAdhanAmeM tatpara yogIkA samantabhadra kI kRti nahIM kahA jA sktaa| aura zrIvidyAnandAcAryane apanI aSTa- aisI vastusthitimeM vAdirAjake ukta donoM padyoMsahasrImeM unheM 'yatibhRt' aura 'yatIza' taka likhA ko prathama padyake sAtha svAmisamantabhadra-viSayaka 42, jo donoM hI 'yogirAja' athavA 'yogIndra' artha- samajhane aura batalAne meM koI bhI bAdhA pratIta nahIM ke dyotaka haiM, aura 'yatIza'ke sAtha 'prathitatara' hotI' / pratyuta isake, vAdirAjake prAyaH samakAlIna vizeSaNa lagAkara to yaha bhI sUcita kiyA gayA hai vidvAn AcArya prabhAcandrakA apanI TIkAmeM 'ratnaki ve eka bahuta bar3e prasiddha yogirAja the| aise hI karaNDa' upAsakAdhyayanako sApha taurapara svAmI ullekhoMko dRSTima rakhakara vAdirAjana ukta padyameM samantabhadrakI kRti ghoSita karanA use puSTa karatA hai| 'samantabhadrakaM liye 'yogIndra' vizeSaNakA prayoga kiyA unhoMne apanI TIkAke kevala maMdhi-vAkyoMmeM hI jAna par3atA hai| aura isaliye yaha kahanA ki 'samantabhadrasvAmi-viracita' jaise vizeSaNoM-dvArA vaisI yogI nahIM the athavA yogIrUpase unakA ghoSaNA nahIM kI balki TIkAkI Adima nimna kahIM ullekha nahIM kisI taraha bhI samucita nahIM kahA prastAvanA-vAkya-dvArA bhI usakI spaSTa sUcanA kI hai-- jA sakatA / ratnakaraNDakI aba taka aisI koI prAcIna "zrIsamantabhadrasvAmI ratnAnAM rakSaNopAyabhUtarala. prati bhI proH sAhabakI taraphase upasthita nahIM kI gaI karaNDakaprakhyaM samyagdarzanAdiratnAnAM pAlanopAyabhUtaM jisameM granthako 'yogIndra' nAmakA koI vidvAn ratnakaraNDakAkhyaM zAstraM katakAmonivighnata:zAstraparilikhA ho athavA svAmI samantabhadrase bhinna dUsarA samAptyAdikaM phalamabhilaSaniSTadevatAvizeSa koI samantabhadra usakA kartA hai aisI spaSTa sUcanA namaskurvannAha / " mAthameM kI gaI ho| hA~, yahA~para eka bAta aura bhI jAna lenekI hai samantabhadra nAmake dUsare chaha vidvAnoMkI khoja aura vaha yaha ki pro0 sAhabane apane vilupta adhyAya' karake maiMne use ratnakaraNDazrAvakAcArakI apanI meM yaha likhA thA ki digambara jaina sAhityameM jo prastAvanAmeM Ajase koI 23 varSe pahale prakaTa kiyA prAcArya svAmIkI upAdhise vizeSataH vibhaSita kiye thA-usake bAdase aura kisI samantabhadrakA aba taka gaye haiM ve zrAptamImAMsAke kartA samantabhadra hI koI patA nahIM claa| unameMse eka 'laghu', dUsare haiN|" aura Age zravaNabelgolake eka zilAlekhameM 'cika', tIsare 'gerusoppe', cauthe 'abhinava', pA~cave bhadrabAha dvitIyake sAtha 'svAmI' pada jur3A huA dekha'bhaTrAraka', chaThe 'gRhastha' vizeSaNase viziSTa pAye jAte kara yaha batalAte hue ki "bhadrabAhukI upAdhi svAmI haiN| unameMse koI bhI apane samayAdikakI dRSTise thI jo ki sAhityameM prAyaH ekAntataH samantabhadrake 'ratnakaraNDa'kA katA nahIM ho sktaa| Ara isa liye hI prayakta huI hai," samantabhadra aura bhadrabAha 1 "yenAcArya-samantabhadra-yatinA tasmai namaH saMtatam / " 1 san 1912meM taMjorase prakAzita honevAle vAdirAjake 2 "ma zrIsvAmisamantabhadra-yatibhRda-bhayAdvibhurbhAnumAn / " 'yazodhara-carita kI prastAvanAmeM, TI. e. gopInAtharAva "svAmI jIyAtsa zazvatprathitatarayatIzo'kalaGkorukIrtiH / " 3mANikacandra-granthamAlAmeM prakAzita ratnakaraNDazrAvakAcAra ema. e. ne bhI ina tInoM padyoMko isI kramake mAtha prastAvanA pR0 5se 6 / samantabhadraviSayaka sUcita kiyA hai| For Personal & Private Use Only
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 anekAnta [ varSa 9 dvitIyako "eka hI vyakti" pratipAdana kiyA thaa| sakate' jinameM ve padya sammilita na hoN| isaparase koI bhI yaha phalita kara sakatA hai ki jina isa taraha pro0 sAhabakI tIsarI ApattimeM kucha samantabhadrake sAtha 'svAmI' pada lagA huA ho unheM bhI sAra mAlUma nahIM hotaa| yuktike pUrNataH siddha na pro0 sAhabake matAnusAra prAptamImAkA kartA samajhanA honeke kAraNa vaha ratnakaraNDa aura prAptamImAMsAke cAhiye / tadanusAra hI pro0 sAhabake sAmane ratna- ekakata tvameM bAdhaka nahIM ho sakatI, aura isaliye karaNDakI TIkAkA ukta pramANa yaha pradarzita karaneke use bhI samucita nahIM kahA jA sktaa| liye rakkhA gayA ki jaba prabhAcandrAcArya bhI ratna- (4) aba rahI cauthI ApattikI bAta; jise pro0 karaNDako svAmI samantabhadrakRta likha rahe haiM aura sAhabane ratnakaraNDake nimna upAntya padyaparase kalpita pro0 sAhaba 'svAmI' padakA asAdhAraNa sambandha karake rakkhA haiAptamImasAkArake sAtha jor3a rahe haiM taba ve use yena svayaM vItakalaGka-vidyA-dRSTi-kriyA-ratnakaraNDabhAvaM / AptamImAMsAkArase bhinna kisI dUsare samantabhadrakI nItastamAyAti patIcchayeva sarvArthasiddhitriSu viSTapeSu / / kRti kaise batalAte haiM ? isake uttara meM pro0 sAhabane isa padyameM pranthakA upasaMhAra karate hue yaha likhA hai ki "prabhAcandrakA ullekha kevala itanA hI to batalAyA gayA hai ki 'jisa (bhavyajIva)ne AtmAko hai ki ratnakaraNDake kartA svAmI samantabhadra haiM unhoMne nirdoSa vidyA, nirdoSa dRSTi aura nirdoSa kriyArUpa yaha to prakaTa kiyA hI nahIM ki ye hI ratnakaraNDake kartA ratnoMke piTAreke bhAvameM pariNata kiyA hai-apane zrAptamImAMsIke bhI racayitA haiM' / " parantu sAthameM AtmAmeM samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritralagA huA 'svAmI' pada to unhIMke mantavyAnusAra rUpa ratnatraya dharmakA AvirbhAva kiyA hai-use tInoM use prakaTa kara rahA hai yaha dekhakara unhoMne yaha bhI lokoMmeM sarvArthasiddhi-dharma-artha-kAma-mokSarUpa sabhI kaha diyA hai ki 'ratnakaraNDake kartA samantabhadrake prayojanoMkI siddhi-svayaMvarA kanyAkI taraha svaya sAtha 'svAmI' pada bAdako jur3a gayA hai-cAhe usakA prApta hojAtI hai, arthAt ukta sarvArthasiddhi use kAraNa bhrAMti ho yA jAnabUjhakara aisA kiyA gayA ho|' svecchAse apanA pati banAnI hai, jisase vaha cAroM parantu apane prayojanake liye isa kaha dene mAtrase puruSArthoMkA svAmI hotA hai aura usakA koI bhI koI kAma nahIM cala sakatA jaba taka ki usakA koI prayojana siddha hue binA nahIM rhtaa|' prAcIna AdhAra vyakta na kiyA jAya-kamase kama isa arthako svIkAra karate hue pro0 sAhabakA prabhAcandrAcAryase pahalekI likhI huI ratnakaraNDakI jo kucha vizeSa kahanA hai vaha yaha haikoI aisI prAcIna mUlaprati peza honI cAhiye thI "yahA~ TIkAkAra prabhAcandrake dvArA batalAye gaye jisameM samantabhadrake sAtha svAmI pada lagA huA na vAcyArthake atirikta zleSarUpase yaha artha bhI mujhe ho| lekina pro0 sAhabane pahalekI aisI koI bhI spaSTa dikhAI detA hai ki "jisane apaneko akalaGka prati peza nahIM kI taba ve bAdako bhrAnti Adike aura vidyAnandake dvArA pratipAdita nirmala jJAna, darzana vaza svAmI padake jur3anekI bAta kaise kaha sakate aura cAritrarUpI ratnoMkI piTArI banA liyA hai use haiM ? nahIM kaha sakate, usI taraha jisa taraha ki tInoM sthaloMpara sarva arthoM kI siddhirUpa sarvArthasiddhi mere dvArA sandigdha karAra diye hue ratnakaraNDake svayaM prApta ho jAtI hai, jaise icchAmAtrase patiko sAta padyoMko prabhAcandrIya TIkAse pahalekI aisI apanI patnI / " yahA~ niHsandehataH ratnakaraNDakArane prAcIna pratiyoMke na milaneke kAraNa prakSipta nahIM kaha tattvArthasUtrapara likhI gaI tInoM TIkAoMkA ullekha - 1 anekAnta varSa 6, kiraNa 1 pR0 12para prakAzita pro. 1 anekAnta varSa 8, kiraNa 3, pR0 126 / . sAhabakA uttara ptr| For Personal & Private Use Only www ainelibrary.org
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3] ratnakaraNDake kartRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya 135 kiyA hai| sarvArthasiddhi kahIM zabdazaH aura kahIM bAdhA jaba pro0 sAhabake sAmane upasthita kI gaI aura arthataH akalaGkakRta rAjavArtika evaM vidyAnandikRta pUchA gayA ki 'triSu viSTapeSu' kA zleSArtha jo 'tInoM zlokavArtikameM prAyaH pUrI hI prathita hai / ata: jisane sthaloMpara kiyA gayA hai ve tIna sthala kaunase haiM akalaGkakRta aura vidyAnandikI racanAoMko hRyaGgama jahA~para sarva arthakI siddhirUpa 'sarvArthasiddhi' svayaM kara liyA use sarvArthasiddhi svayaM AjAtI hai| ratna- prApta hojAtI hai ? taba prophesara sAhava uttara dete hue karaNDake isa ullekhaparase nirvivAdataH siddha hojAtA likhate haiMhai ki yaha racanA na kevala pUjyapAdase pazcAtkAlIna "merA khayAla thA ki vahA~ to kisI naI hai, kintu akalaGka aura vidyAnandise bhI pIchekI kalpanAkI AvazyakatA hI nahIM kyoMki vahA~ unhIM hai|" aisI hAlatameM "ratnakaraNDakArakA zrAptamImAMsA tIna sthaloMkI saGgati suspaSTa hai jo TIkAkArane batalA ke kartAse ekatva siddha nahIM hotaa|" diye haiM arthAt darzana, jJAna aura cAritra; kyoMki ve yahA~ pro0 sAhaba-dvArA kalpita isa lekhA tattvArthasUtrake viSaya honese sarvArthasiddhimeM tathA prakasughaTita hone meM do prabala bAdhAe~ haiM-eka to yaha ki laGkadeva aura vidyAnandikI TIkAoM meM vivecita haiM aura unakA hI prarUpaNa ratnakaraNDakArane kiyA hai|" jaba 'vItakalaMka' se akalaMkakA aura vidyAse vidyAnandakA artha leliyA gayA taba 'dRSTi' aura 'kriyA' do yaha uttara kucha bhI saGgata mAlUma nahIM hotA; kyoMki TIkAkAra prabhAcandrane 'triSu viSTayeSu' kA spaSTa hI ratna zeSa raha jAte haiM aura ve bhI apane nirmalanirdoSa athavA samyak jaise maulika vizeSaNase shuny| artha 'tribhuvaneSu' padake dvArA 'tInoM lokameM' diyA hai| aisI hAlatameM zleSArthake sAtha jo "nirmala jJAna" artha usake svIkArakI ghoSaNA karate hue aura yaha AzvAbhI jor3A gayA hai vaha nahIM bana sakegA aura usake 14 sana dete hue bhI ki usa viSayameM TIkAkArase bhinna na jor3anepara vaha zleSArtha grantha-sandarbhake sAtha "kisI naI kalpanAkI AvazyakatA nahIM" TIkAkAra kA artha na dekara 'arthAta' zabdake sAtha usake arthaasaGgata ho jAyagA; kyoMki granthabharameM tRtIya padyase prArambha karake isa padyake pUrva taka samyakdarzana-jJAna kI nijI naI kalpanAko liye hue abhivyakti karanA cAritrarUpa tIna ratnoMkA hI dharmarUpase varNana hai, jisa aura isa taraha 'tribhuvaneSu' padakA artha "darzana, jJAna . kA upasahAra karate hue hI isa upAntya padyameM unako aura cAritra" batalAnA arthakA anartha karanA athavA apanAnevAleke liye sarva arthakI siddhirUpa phalakI khIMcatAnakI parAkASThA hai / isase uttarakI saGgati vyavasthA kI gaI hai| isakI tarapha kisIkA bhI dhyAna aura bhI bigar3a jAtI hai, kyoMki taba yaha kahanA nahIM nahIM gyaa| dUsarI bAdhA yaha hai ki 'triSu viSTayeSu' banatA ki sarvArthasiddhi Adi TIkAoMmeM darzana, jJAna padoMkA artha jo "tInoM sthaloMpara" kiyA gayA hai vaha aura cAritra vivecita haiM-pratipAdita haiM, balki yaha saGgata nahIM baiThatA; kyoMki akalaMkadevakA rAja kahanA hogA ki darzana, jJAna aura cAtrimeM sarvArthavArtika aura vidyAnandakA zlokavArtika grantha ye do siddhi Adi TIkAe~ vivecita haiM-pratipAdita haiM, hI sthala aise haiM jahA~para pUjyapAdakI sarvArthasiddhi jo ki eka bilkula hI ulTI bAta hogii| aura isa (tattvArthavRtti) zabdazaH tathA arthata: pAI jAtI hai, taraha AdhAra-Adheya sambandhAdikI sArI sthiti tIsare sthalakI bAta mUlake kisI bhI zabdaparasaM usa bigar3a jAyagI; aura taba zlerUSapameM yaha bhI phalita kA Azaya vyakta na karaneke kAraNa nahIM bntii| yaha nahIM kiyA jA sakegA ki akalaGka aura vidyAnandakI TIkAe~ aise koI sthala yA sthAnavizeSa haiM jahA~para . 1 anekAnta varSa 7 kiraNa 5-6 pR0 53 pUjyapAdakI TIkA sarvArthasiddhi svayaM prApta hojAtI hai| 2 anekAnta varSa 8 kiraNa 3 pR. 132 1 anekAnta varSa 8, kiraNa 3 pR0 130 For Personal & Private Use Only
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 9 ina donoM bAdhAoMke sivAya zleSakI yaha kalpanA hojAtA hai ki vaha racanA na kevala pUjyapAdase aprAsaGgika bhI jAna par3atI hai, kyoMki ratnakaraNDake pazcAtkAlIna haiM, kintu akalaGka aura vidyAnandime bhI sAtha usakA koI mela nahIM milatA, ratnakaraNDa pIchekI hai" korI kalpanAke sivAya aura kucha bhI tattvArthasUtrakI koI TIkA bhI nahIM jisase kisI nahIM hai / use kisI taraha bhI yuktisaGgata nahIM kahA taraha khIMcatAna kara usake sAtha kucha mela biThalAyA jA sakatA-ratnakaraNDake 'aptopajJamanullaMdhya' padyakA jAtA, vaha to AgamakI khyAtiko prApta eka svatantra nyAyAvatArameM pAyA jAnA bhI isameM bAdhaka hai| vaha maulika grantha hai, jise pUjyapAdAdikI ukta TIkAoMkA kevala uttarake liye kiyA gayA prayAsamAtra hai aura koI AdhAra prApta nahIM hai aura na ho sakatA hai| isIse usako prastuta karate hue pro0 sAhabako apane aura isaliye usake sAtha ukta zleSakA Ayojana pUrva kathanake virodhakA bhI kucha khayAla nahIM rahA; eka prakArakA asambaddha pralApa ThaharatA hai jaisA ki maiM isase pahale dvitIyAdi ApattiyoMke athavA yA kahiye ki vivAha to kisIkA aura gIta vicArakI bhUmikAmeM prakaTa kara cukA huuN| kisIke' isa uktiko caritArtha karatA hai| yadi vinA yahA~para eka bAta aura bhI prakaTa kara denekI hai sambandhavizeSake kevala zabdachalako lekara hI zleSakI aura vaha yaha ki pro0 sAhaba zleSakI kalpanAke binA kalpanA apane kisI prayojanake vaza kI jAya aura ukta padyakI racanAko aTapaTI aura asvAbhAvika use ucita samajhA jAya taba to bahuta kucha anarthoMke samajhate haiN| parantu padyakA jo artha Upara diyA gayA saGghaTita honekI sambhAvanA hai / udAharaNake liye hai aura jo AcArya prabhAcandra-sammata hai usase padyakI svAmisamantabhadra-praNIta 'jinazataka'ke upAntya padya racanAmeM kahIM bhI kucha aTapaTApana yA asvAbhAvikatA (naM0 115)meM bhI 'pratikRtiH sarvArthasiddhiH parA' isa kA darzana nahIM hotA hai| vaha vinA kisI zleSakalpanAke vAkyake antargata 'sarvArthasiddhi' padakA prayoga pAyA granthake pUrva kathanake sAtha bhale prakAra sambaddha hotA jAtA hai aura 61veM padyameM to 'prApya sarvArthasiddhiM gAM' huA ThIka usake upasaMhArarUpameM sthita hai / usameM isa vAkyake sAtha usakA rUpa aura spaSTa hojAtA hai, prayukta hue vidyA, dRSTi jaise zabda pahale bhI granthameM usake sAtha vAle 'gA' padakA artha vANI lagA lenese jJAna-darzana jaise arthoM meM prayukta hue haiM, unake arthameM vaha vacanAtmikA 'sarvArthasiddhi' hojAtI hai| isa pro0 sAhabako koI vivAda bhI nahIM hai| hA~, 'vidyA' 'sarvArthasiddhi'kA vAcyArtha yadi ukta zleSArthakI taraha se zleSarUpameM 'vidyAnanda' artha lenA yaha unakI nijI pUjyapAdakI sarvArthasiddhi lagAyA jAyagA to svAmI kalpanA hai, jisake samarthanameM koI pramANa upasthita samantabhadrako bhI pUjyapAdake bAdakA vidvAn kahanA nahIM kiyA gayA, kevala nAmakA eka deza kahakara use pUjyapAdake 'catuSTaya samantabhadrasya' isa mAnya kara liyA hai'| taba pro0 sAhabakI dRSTimeM vyAkaraNasUtrameM ullikhita samantabhadra cintAke viSaya bana jAyeMge tathA aura bhI zilAlekhoM, prazastiyoM 1 jahA~taka mujhe mAlUma hai saMskRta sAhityameM zleSarUpase tathA paTTAvaliyoM AdikI kitanI hI gar3abar3a upasthita nAmakA ekadeza grahaNa karate hue puruSake liye usakA ho jaaygii| ataH sambandhavizeSako nirdhArita kiye| pulliMga aMza aura strIke liye strIliMga aMza grahaNa kiyA vinA kevala zabdoMke samAnArthako lekara hI zleSArthakI jAtA hai; jaise 'satyabhAmA' nAmakA strIke liye 'bhAmA' kalpanA vyartha hai| aMzakA prayoga hotA hai na ki 'satya' aMzakA / isI taraha ___ isa taraha jaba zleSArtha hI sughaTita na hokara 'vidyAnanda' nAmakA 'vidyA' aMza, jo ki strIliMga hai, puruSake bAdhita ThaharatA hai taba usake AdhArapara yaha kahanA / liye vyavahRta nahIM hotA / cunA~ce pro0 sAhabane zleSake ki "ratnakaraNDake isa ullekhaparase nirvivAdataH siddha udAharaNarUpameM jo 'devaM svAminamamalaM vidyAnandaM praNamya For Personal & Private Use Only
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa. 4] ratnakaraNDake kartRtva-viSayameM merA vicAra aura nirNaya 137 padyakI racanAkA aTapaTApana yA asvAbhAvikapana prayoga kiyA gayA hai / inameM 'vItakalaGka' zabda sabase ekamAtra 'vItakalaGka' zabdake sAtha kendrita jAna adhika zuddhase bhI adhika spaSTArthako liye hue hai' par3atA hai, use hI sIdhe vAcya-vAcaka-sambandhakA aura vaha antameM sthita huA antadIpakakI taraha bodhaka na samajhakara Apane udAharaNameM prastuta kiyA pUrvameM prayukta hue 'sat' Adi sabhI zabdoMkI arthdRssttihai| parantu samyak zabdake liye athavA usake sthAna para prakAza DAlatA hai, jisakI jarUrata thI, kyoMki para 'vItakalaGka' zabdakA prayoga chanda tathA spaSTArthakI 'sat' samyak jaise zabda prazaMsAdike bhI vAcaka haiM dRSTise kucha bhI aTapaTA, asaGgata yA asvAbhAvika vaha prazaMsAdi kisa cIjameM hai ? doSoMke dUra honemeM nahIM hai| kyoMki 'kalaGka'kA suprasiddha artha 'doSa' hai| hai| use bhI 'vItakalaGka' zabda vyakta kara rahA hai| aura usake sAthameM 'vIta' vizeSaNavigata, mukta tyakta, darzanameM doSa zaGkA-mUDhatAdika, jJAnameM saMzaya-viparyavinaSTa athavA rahita jaise arthakA vAcaka hai, jisakA yAdika aura cAritrameM rAga-dveSAdi hote haiN| ina doSoMse prayoga samantabhadrake dUsare granthoM meM bhI aise sthaloMpara rahita jo darzana-jJAna aura cAritra haiM ve hI vItakalaGka pAyA jAtA hai jahA~ zleSArthakA koI kAma nahIM; jaise athavA nirdoSa darzana-jJAna-cAritra haiM, unhIM rUpa jo AptamImAMsAke 'vItarAgaH' tathA 'vItamohataH' padoMmeM, apane AtmAko pariNata karatA hai use hI lokasvayambhUstotrake 'vItaghanaH' tathA 'vItarAge' padoMmeM, paraloka sarva arthokI siddhi prApta hotI hai| yahI ukta yuktyanuzAsanake 'vItavikalpadhIH' aura jinazatakake upAntya padyakA phalitArtha hai, aura isase yaha spaSTa 'vItacetovikArAbhiH' padameM / jisameMse doSa yA jAnA jAtA hai ki padyameM 'samyak ke sthAnapara 'vItakalaGka nikala gayA athavA jo usase mukta hai use kalaGka' zabdakA prayoga bahuta soca-samajhakara gaharI dUravItadoSa, nirdoSa, niSkalaGka, akalaGka tathA bItakalaGka dRSTike sAtha kiyA gayA hai| chandakI dRSTise bhI vahA~ jaise nAmoMse abhihita kiyA jAtA hai, jo saba eka sata, samyak , samIcIna, zuddha yA samaJjasa jaise hI arthake vAcaka paryAya nAma haiN| vAstavameM jo zabdoM se kisIkA prayoga nahIM banatA aura isaliye nirdoSa hai vahI samyak (yathArtha) kahe jAneke yogya 'vItakalaGka' zabdakA prayoga zleSArthake liye athavA hai-doSoMse yukta athavA pUrNako samyak nahIM kaha drAviDI prANAyAmake rUpameM nahIM hai jaisA ki prophesara kate / ratnakaraNDama sat, samya, samAcAna, zuddha sAhaba samajhate hai / yaha binA kisI zleSAthekI aura vItakalaGka ina pA~coM zabdoMko eka hI arthameM kalpanAke granthasandarbhake sAtha susambaddha aura apane prayukta kiyA hai aura vaha hai yathArthatA-nirdoSatA, sthAnapara suprayukta hai| jisake liye svambhUstotrameM 'sumaJjasa' zabdakA bhI aba maiM itanA aura bhI batalA denA cAhatA hUM ki - pranthakA antaHparIkSaNa karanepara usameM kitanI hI bAteM nijabhaktathA' nAmakA padya uddhRta kiyA hai usameM vidyA- aisI pAI jAtI haiM jo usakI ati prAcInatAkI dyotaka nandakA 'vidyA' nAmase ullekha na karake pUrA hI nAma haiM usake kitane hI upadezoM-zrAcAroM, vidhi-vidhAnoM diyA hai| vidyAnandakA 'vidyA' nAmase ullekhakA dUsarA athavA kriyAkANDoMkI to paramparA bhI TIkAkAra koI bhI udAharaNa dekhanemeM nahIM aataa| prabhAcandrake samayameM lupta huI sI jAna par3atI hai, 1 'kalaGko'Gka kAlAyasamale dossaapvaadyoH|' vizva0 koza0. isIse ve unapara yatheSTa prakAza nahIM DAla sake aura doSake arthameM kalaGka zabdake prayogakA eka suspaSTa udA- na bAdako hI kisIke dvArA vaha DAlA jA sakA hai; haraNa isa prakAra hai jaise 'mUdhvarUha-muSThi-vAso-bandhaM' aura 'caturAvartaapAkuvanti yadvAcaH kAya-vAka-citta-sambhavam / tritaya' nAmaka padyoMmeM varNita AcArakI baat| aSTakalakamaMginAM so'yaM devanandI namasyate ||-jnyaanaarnnv mUlaguNoMmeM paJca aNuvratoMkA samAveza bhI prAcIna For Personal & Private Use Only
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 paramparAkA dyotaka hai jisameM samantabhadra se zatAbdiyoM * bAda bhArI parivartana huA aura usake aNuvratoMkA sthAna pacadambara phaloMne le liyaa| eka cANDAlaputrako 'deva' arthAt ArAdhya batalAne aura eka gRhasthako munise bhI zreSTha batalAne jaise udAra upadeza bhI bahuta prAcInakAlake saMsUcaka haiM jabaki deza aura samAjakA vAtAvaraNa kAphI udAra aura satyako * grahaNa karane meM sakSama thA / parantu yahA~ una saMba bAtoMke vicAra evaM vivecanakA avasara nahIM hai - ve to svatantra lekhake viSaya haiM, athavA avasara milanepara 'samIcIna dharmazAstra' kI prastAvanA meM unapara yatheSTa prakAza DAlA jAyagA / yahA~ maiM udAharaNa ke taurapara sirpha do bAteM hI nivedana kara denA cAhatA hU~ aura ve isa prakAra haiM (ka) ratnakaraNDameM samyagdarzanako tIna mUDhatAoM se rahita batalAyA hai aura una mUDhatAoM meM pAkhaNDi mUDhatAkA bhI samAveza karate hue usakA jo svarUpa diyA hai vaha isa prakAra haisagranthA''rambha-hiMmAnAM saMsArA''varta-vartinAm / pAkhaNDinAM puraskAro jJeyaM pAkhaNDi - mohanam ||24|| 'jo sagrantha haiM - dhana-dhAnyAdi parigrahase yukta haiM --zrarambha sahita haiM--kRSi-vANijyAdi sAvadhakarma karate haiM-, hiMsAmeM rata haiM aura saMsAra ke AvartI meM pravRtta ho rahe haiM - bhavabhramaNa meM kAraNIbhUta vivAhAdi karmoMdvArA duniyA ke cakkara athavA gorakhadhandhe meM pha~se hue haiM, aise pAkhaNDiyoMkA - vastutaH pApake khaNDana meM pravRtta na hone vAle liGgI sAdhuoM kA jo (pAkhaNDI rUpameM athavA sAdhu-guru-buddhise) Adara-satkAra hai use 'pAkhaNDimUDha' samajhanA cAhie / ' anekAnta 1 isa viSayako vizeSa jAnaneke liye dekho lekhakakA 'jainAcAryoM kA zAsana : bheda' nAmaka grantha pRSTha 7 se 15 / usameM diye hue 'ratnamAlA' ke pramANaparase yaha bhI jAnA jAtA hai ki ratnamAlAkI racanA usake bAda huI hai jabaki mUlaguNoMmeM vratoMke sthAnapara paJcadambarakI kalpanA rUDha hocukI thI aura isa liye bhI ratnakaraNDase zatAbdiyoM bAdakI racanA hai / [ varSa 9 imaparase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki ratnakaraNDa granthakI racanA usa samaya huI hai jaba ki 'pAkhaNDI' zabda apane mUla artha meM - 'pApaM khaNDayatIti pAkhaNDI' isa niyukti ke anusAra - pApakA khaNDana karane ke liye pravRtta hue tapasvI sAdhuoMke liye Amataura para vyavahRta hotA thA, cAhe ve sAdhu svamatake hoM yA paramatake / cunA~ce mUlAcAra ( 0 5) meM 'rattavaDa - caraga tApasa-parihattAdIyaarapAsaMDA' vAkya ke dvArA raktapAdika sAdhuoM ko anyamatake pAkhaNDI batalAyA hai, jisase sApha dhvanita haiM ki taba svamata (jainoM) ke tapasvI sAdhu bhI 'pAkhaNDI ' kahalAte the / aura isakA samarthana kundakundAcAryake samayAsAra pranthakI 'pAkhaMDI-liMgAriNa va gihaliMgANi hotA hai, jinameM pAkhaNDIliGgako anagAra sAdhuoM bahuppayArA' ityAdi gAthA naM0 408 Adi se bhI (nirmanthAdi muniyoM) kA liGga batalAyA hai / parantu 'pAkhaNDI' zabda ke arthakI yaha sthiti Ajase koI dazoM zatAbdiyoM pahale se badala cukI hai aura tabase yaha artha meM vyavahRta hotA rahA hai / isa arthakA ratna'zabda' prAyaH 'dhUrta' athavA 'dambhI kapaTI' 'jaise vikRta karaNDake ukta padyameM prayukta hue 'pAkhaNDin ' zabdake prayogako yadi dhUrta, dambhI, kapaTI athavA jhUThe sAtha koI sambandha nahIM haiM / yahA~ 'pAkhaNDI' zabda ke (midhyAdRSTi) sAdhu jaise artha meM liyA jAya, jaisA ki kucha anuvAdakoMne bhramavaza Adhunika dRSTise le liyA hai, to arthakA artha ho jAya aura 'pAkhaNDaaura asambaddha tthhre| kyoMki isa padaka artha hai moham' padameM par3A huA 'pAkhaNDin ' zabda anarthaka 'pAkhaNDiyoM ke viSaya meM mUDha honA' arthAt pAkhaNDIke vAstavika' svarUpako na samajhakara apAkhaNDiyoM 1 pAkhaNDIkA vAstavika svarUpa vahI hai jise granthakAra mahodaya 'tapasvI' ke nimna lakSaNameM samAviSTa kiyA hai| aise hI tapasvI sAdhu pApoMkA khaNDana karane meM samartha hote haiM:- viSayAzA-vazA'tIto nirArambho'parigrahaH / jJAna-dhyAna- taporatastapasvI sa prazasyate // 10 // For Personal & Private Use Only
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4] athavA pAvaTyAbhAsoMko pAkhaNDI mAna lenA aura vaisA mAnakara unake sAtha tadrUpa Adara-satkArakA vyavahAra karanA / isa padakA vinyAsa pranthameM pahale se prayukta 'devatAmUDham ' padake samAna hI hai, jisakA zrAzaya hai ki 'jo devatA nahIM haiM- rAgadveSasaM malIna devatAbhAsa haiM - unheM devatA samajhanA aura vaisA samajhakara unakI upAsanA karanA / aisI hAlata meM 'pAkhaNDina' zabdakA artha 'dhUta' jaisA karanepara isakA aisA artha hojAtA hai ki dhUrtoMke viSaya meM mUDha honA arthAta jo dhUta nahIM haiM unheM dhUrta samajhanA aura vaisA samajhakara unake sAtha Adara-satkArakA vyavahAra karanA' aura yaha artha kisI taraha bhI maMGgata nahIM kahA jA sakatA / ataH ratnakaraNDameM 'pAkhaNDin' zabda apane mUla purAtana arthahI vyavahRta huA hai, isameM jarA bhI sandehake liye sthAna nahIM haiM / isa arthakI vikRti vikrama saM0 734se pahale ho cukI thI aura vaha dhUrta jaise artha meM vyavahRta hone lagA thA, isakA patA ukta saMvat athavA vIranirvANa saM0 1204meM banakara samApta hue zrIraviSeNAcArya kRta padmacaritake nimna vAkyase calatA hai-- jisameM bharata cakravartIke prati yaha kahA gayA hai ki jina brAhmaNoM kI sRSTi Apane kI hai ve varddhamAna jinendrake nirvANake bAda kaliyuga meM mahAuddhata 'pAkhaNDI' ho jAyeMge / aura agale padya meM unheM 'sadA pApakriyodyatAH' vizeSaraNa bhI diyA gayA haivarddhamAna-jinasyA'nte bhaviSyanti kalau yuge / ete ye bhavatA sRSTAH pAkhaNDino mahoddhatAH // / 4- 116 ratnakaraNDake kartRtva-viSaya meM merA vicAra aura nirNaya - aisI hAlata meM ratnakaraNDakI racanA una vidyA nanda AcAryake bAkI nahIM ho sakatI jinakA samaya pro0 sAhabane I0 san 816 (vi0 saMvat 873) ke lagabhaga batalAyA hai| (kha) ratnakara eDameM eka padya nimna prakArase pAyA jAtA hai: gRhato munivanamitvA gurUpakaNThe vratAni parigRhya | bhaikSyA'zana svapasyannutkRSTazvela-khaNDa-dharaH // 147 // isameM, 11vI pratimA (kakSA) - sthita utkRSTa zrAvaka 139 kA svarUpa batalAte hue, gharase 'munivana'ko jAkara guruke nikaTa vratoMko grahaNa karanekI jo bAta kahI gaI hai usase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki yaha prantha usa samaya banA hai jabaki jaina munijana zramataura para vanoMmeM rahA karate the, vanoMmeM hI yatyAzrama pratiSThita theaura vahIM jAkara guru (AcArya) ke pAsa utkRSTa zrAvakapadakI dIkSA lI jAtI thii| aura yaha sthiti usa samayakI haiM jabaki caityavAsa - mandira - maThoM meM muniyoMkA Amataura nivAsa - prArambha nahIM huA thA / caityavAsa vikramakI 4thI 5vIM zatAbdI meM pratiSThita ho cukA thA - yadyapi usakA prArambha usase bhI kucha pahale huA thA - aisA tadviSayaka itihAsase jAnA jAtA hai| paM0 nAthUrAmajI presIke 'vanavAsI aura 'caityavAsI sampradAya' nAmaka nibandhase bhI isa viSayapara kitanA hI prakAza par3atA hai' aura isa liye bhI ratnakaraNDakI racanA vidyAnanda AcAryake bAdakI nahIM ho sakatI aura na usa ratnamAlAkAra ke samasAmayika athavA usake gurukI kRti ho sakatI hai jo spaSTa zabdoM meM jaina muniyoMke liye vanavAsakA niSedha kara rahA hai - use uttama muniyoMke dvArA varjita batalA rahA hai - aura caityavAsakA khulA poSaNa kara rahA hai / vaha to unhIM svAmI samantabhadrakI kRti honI cAhiye jo prasiddha vanavAsI the, jinheM prophesara sAhabane zvetAmbara paTTAvaliyoMke AdhArapara 'vanavAsI' gaccha athavA saGghake prasthApaka 'sAmantabhadra' likhA hai jinakA zvetAmbara - mAnya samaya bhI digambaramAnya samaya (vikramakI dUsarI zatAbdI) ke anukUla hai aura jinakA AptamImAMsAkAra ke sAtha ekatva mAnanemeM pro0 sA0ko koI Apatti bhI nahIM hai / ratnakaraNDake ina saba ullekhoMkI rozanI meM pro0 sAhabakI cauthI Apatti aura bhI niHsAra evaM nisteja ho jAtI haiM aura unake dvArA pranthake upAntya pathameM kI gaI kSeSArthakI ukta kalpanA bilkula hI 1 jaina sAhitya aura itihAsa pR0 347 se 266 2 kalaukAle vane vAso varjyate munisattamaiH / sthApitaM ca jinAgAre grAmAdiSu vizeSataH || 22 - ratnamAlA For Personal & Private Use Only
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 9 nirmUla ThaharatI hai-usakA kahIMse bhI koI samarthana 873)ke pazcAt aura vAdirAjake samaya arthAta nahIM hotA / ratnakaraNDake samayako jAne-anajAne zaka saM0 947 (vi0 saM0 1082)se pUrva siddha hotA ratnamAlAke racanAkAla (vikramakI 11vIM zatAbdIke hai| isa samayAvadhike prakAzameM ratnakaraNDazrAvauttarAdha yA usake bhI bAda)ke samIpa lAnekA Agraha kAcAra aura ratnamAlAkA racanAkAla samIpa AjAte karanepara yazastilakake antargata somadevasUrikA 46 haiM aura unake bIca zatAbdiyoMkA antarAla nahIM kalpoMmeM varNita upAsakAdhyayana (vi0 saM0 1016) rhtaa'|" aura zrIcAmuNDarAyakA cAritrasAra (vi0 saM0 1035ke . isa taraha gambhIra gaveSaNa aura udAra paryAlagabhaga) donoM ratnakaraNDake pUrvavartI ThahareMge, jinheM locanoMke sAtha vicAra karanepara pro. sAhabakI cAroM kisI taraha bhI ratnakaraNDake pUrvavartI siddha nahIM kiyA dalIleM athavA ApattiyoMmeMse eka bhI isa yogya nahIM jA sakatA; kyoMki donoM ratnakaraNDake kitane hI ThaharatI jo ratnakaraNDazrAvakAcAra aura prAptamImAMsA.. zabdAdike anusaraNako liye hue haiM-cAritrasArameM kA bhinnakartRtva siddha karane athavA donoMke eka to ratnakaraNDakA 'samyagdarzanazuddhAH' nAmakA eka kartRtvameM koI bAdhA utpanna karanemeM samartha ho sake pUrA padya bhI 'uktaM ca' rUpase uddhRta hai| aura taba aura isaliye bAdhaka pramANoMke abhAva evaM sAdhaka pro0 sAhabakA yaha kathana bhI ki 'zrAvakAcAra-viSaya- pramANoMke sadbhAvameM yaha kahanA nyAya-prApta hai ki kA sabase pradhAna aura prAcIna grantha svAmI samanta ratnakaraNDazrAvakAcAra unhIM samantabhadra AcAryakI bhadrakRta ratnakaraNDazrAvakAcAra hai| unake viruddha jAyagA, kRti hai jo prAptamImAMsA (devAgama)ke racayitA haiN| jise unhoMne dhavalAkI caturtha pustaka (kSetrasparzana aura yahI merA nirNaya hai| anu0) prastAvanAmeM vyakta kiyA hai aura jisakA unheM uttarake cakkara meM par3akara kucha dhyAna rahA mAlUma nahIM vIrasevAmandira, sarasAvA ) hotA aura ve yahA~ taka likha gaye haiM ki "ratnakaraNDa tA0 21-4-1948 jugalakizora mukhtAra kI racanAkA samaya isa (vidyAnandasamaya vi0 saM0 1 anekAnta varSa 7, kiraNa 5-6, pR0 54 amUlya tattvavicAra bahuta puNyake puJjase isa zubha mAnava-dehakI prApti huI; to bhI are re ! bhavacakrakA eka bhI cakkara dUra / sukhako prApta karanese sukha dUra hojAtA hai, ise jarA apane dhyAnameM lo| aho ! isa kSaNa-kSaNameM hone vAle bhayaGkara bhAva-maraNameM tuma kyoM lavalIna ho rahe ho ? // 1 // .. yadi tumhArI lakSmI aura sattA bar3ha gaI, to kaho to sahI ki tumhArA bar3ha hI kyA gayA ? kyA kuTumba parivArake bar3hanese tuma apanI bar3hatI mAnate ho ? hargija aisA mata mAno; ka saMsArakA bar3hanA mAno manuSya-dehako hAra jAnA hai / aho ! isakA tumako eka palabhara bhI vicAra nahIM hotA ? ||2|| nirdoSa sukha aura nirdoSa Anandako, jahA~ kahIMse bhI vaha mila sake vahIMse prApta karo jisase ki yaha divya zaktimAna AtmA jaJjIroMse nikala ske| isa bAtakI sadA mujhe dayA hai ki paravastumeM moha nahIM . karanA / jisake antameM duHkha hai use sukha kahanA, yaha tyAgane yogya siddhAnta hai / / 3 / / maiM kauna hU~, kahA~se AyA hU~, merA saccA svarUpa kyA hai, yaha sambandha kisa kAraNase huA hai, use rakkhU yA chor3a dU~ ? yadi ina bAtoMkA vivekapUrvaka zAntabhAvase vicAra kiyA to AtmajJAnake saba siddhAnta-tattva anubhavameM Agae // 4 // _ . -zrImadrAjacandra For Personal & Private Use Only
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-kahAnI ijjata bar3I yA rupayA [ lekhaka - ayodhyAprasAda goyalIya ] halIkI eka prasiddha sarrAfekI dUkAna para 40-50 haz2Ara rupayoMkI ginniyA~ ginI jArahI thIM ki eka ucaTa kara idhara-udhara hogii| kAphI talAza karanepara bhI nahIM milii| usa dUkAnapara unakA koI g2arIba riztedAra bhI baiThA huA thaa| saMyogakI bAta ki usake pAsa bhI eka ginnI thii| ginnI na milate dekha, usane manameM socA ki "zAyada aba talAzI lI jAyagI / g2arIba hone ke nAte mujhapara zaka jaaygaa| mere pAsa bhI ginnI ho sakatI hai kisIko yakIna nahIM AyagA / ginnI bhI chIna leMge aura veijjata bhI kreNge| isase to behatara yahI hai ki ginnI dekara ijjata bacAlI jaae|" g2arIbane yahI kiyA ! jebameMse ginnI cupake se nikAla kara aisI jagaha DAla dI ki khojanevAloMko mila gaI / ginnI dekara vaha khuzI-khuzI apane ghara calA gayA ! bAta AI-gaI huI ! I dIvAlI para dAvAta sAfa kI gaI usameM se eka ginnI nikalI / ginnIko dAvAtameMse nikalate dekha * lAlA sAhaba bar3e kruddha hue / "rupayoMkI to bisAta kyA, yahA~ ginniyA~ idhara-udhara rUlI phiratI haiM, phira bhI rokar3a bahIkA jamA kharca ThIka milatA rahatA hai / hadda hogaI isa andherakI / " rokar3iyA parezAna ki yaha huA to kyA huA ? "itanI sacAI aura lagana se hisAba rakhanepara bhI yaha lA~chana vyarthameM laga rahA hai / " socate-socate use usa rojakI ghaTanA yAda aaii| kAphI dera akla se kuztI lar3ane para use khayAla AyA ki " kahIM vaha ginnI ucaTa kara dAbAta meM to nahIM gira gaI thI, taba vaha ginnI milI kaise ? zAyada usa g2arIbane apane pAsa se DAlakara khujavAdI ho / " yaha sqhayAla Ate hI vaha svayaM apanI isa mUrkhatA para ha~sa par3A / bhalA usake pAsa ginnI kahA~se AtI ? usake bar3oMne bhI kabhI ginniyA~ dekhI haiM jo vaha dekhatA ? aura zAyada kahIMse jhA~pa bhI lI ho to, vaha itanA buddha kaba hai jo use hameM de detA ?" t jaba khayAla kalpanAne sAtha nahIM diyA to yaha ulajhA huA vicAra lAlA sAhabake sAmane peza kiyA gayA ! lAlA sAhaba saba samajha gaye / unakA riztedAra g2arIba to jarUra hai, para vizvasta aura bAijjata hai, yaha vaha jAnate the / ataH lAlA sAhaba usake pAsa gaye aura vAstavika ghaTanA jAnanI cAhI to kAphI TAlamaTolake bAda ThIka sthiti samajhAdI ! lAlA sAhaba ginnI vApisa karane lage to bolA "bhaiyA sAhaba, maiM aba ise lekara kyA karU~gA ? merI usa vakta AbarU raha gaI yahI kyA kama hai ? AbarU ke liye aisI hajAroM ginniyA~ kurbAna ! mere bhAgyameM ginnI hotI to yaha ghaTanA hI kyoM ghaTatI ? mujhe santoSa hai ki merI bAta raha gii| rupayA to hAthakA maila hai phira bhI ikaTThA ho sakatA hai, para ijjata - AbarU vaha jAnepara phira vApisa nahIM aatii|" 2 kucha isI se milatI-julatI ghaTanA ina paMktiyoMke lekhakake sAtha bhI ghaTI / san 1920 meM lAlA nArAyaNadAsa sUrajabhAnakI dukAnapara kapar3ekA kAma sIkhatA thA / unake yahA~ huNDiyoMkA lena-dena bhI hotA thA / dinameM kaI bAra dalAla rupaye lAtA aura le jaataa| bAra-bAra una cA~dIke rupayoM ko kauna gine ? bag2aira gine hI Ate aura cale jAte / una rupayoM ko maiM hI letA aura detA; kabhI eka rupayekI bhI ghaTIbar3hI nahIM huI / eka roja asAvadhAnIse vaha rupaye Uparase nIce gira par3e aura khanakhana karate hue samUcI dukAna meM bikhara gaye / baTora kara gine to For Personal & Private Use Only
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 anekAnta [varSa 9 pA~ca rupaye kama ! merI jebameM bhI ghara kharcake liye haiM to hamAre yahA~ hI Thaharate haiN| eka roja unakA patra 5) rupaye cA~dIke par3e the ! maiM bar3A cakarAyA, aba AyA ki "jisa cArapAIpara maiM soyA thA, agara kyA hogA? na mile to jaise bAta banegI ? lAlA vahA~ lAla raGgakA merA aGgochA mile to samhAla kara cupacApa gaddIpara baiThe the, maiMne hI rupaye bakhere the aura rakha lenaa|" aMgochA talAza kiyA gayA, magara nahIM maiM hI unheM gina rahA thA / jI bar3A dhukar3a-pukar3a karane milaa| ve jAr3oMke vistaroMmeM socate the aura vaha lgaa| choTI Ayu aura nayA-nayA inake yahA~ bAyA jAr3e khatma honese Upara TA~Dapara rakha diye gaye the| hU~ / yadyapi pUrA vizvAsa karate haiM, parantu prAmANikatA- sirpha eka aGgocheke liye gharabharake itane vistare uThA kI jA~case to abhI nahIM nikalA huuN| kahIM inheM zaka kara dekhanekI jarUrata nahIM samajhI gaI / aura hogayA to, jebameM pA~ca rupaye haiM hI cora banate kyA aGgochA nahIM milanekI unheM sUcanA bhijavAdI gaI ! dera lagegI ? isI UhApohameM ginnI vAlI ghaTanA bAta AI-gaI huI, ve hamezAkI taraha hamAre yahA~ yAda AI to mana ekadama svasthya hogyaa| rupaye apane Ate-jAte rhe| pAsase milAnekA saGkalpa karake bhI khojane meM lagA dIvAlIpara makAnakI saphAI huI aura jAr3oMke rahA aura mere saubhAgyase pA~coM rupaye mila bhI gaye! bistare dhUpameM DAle gaye to unameMse lAla aGgochA ___ rupaye milanepara mujhe prasannatA honeke bajAya dhamase nIce giraa| kholakara dekhA to dasa hajArake krodha ho yA ! maiMne lAlAse kahA-"dekhiye pA~ca noTa nikle| hama saba hairAna ki yaha itane noTa rupaye kama ho rahe the aura merI jebameM bhI pA~ca hI kahA~se Aye, kisane yahA~ chipAkara rkhe| socatethe! na milate to maiM cora bana gayA thaa| AindA socate khayAla AyA ki ho na ho yaha rupaye unake huNDiyoMke rupaye ginakara lene aura dene caahiyeN|" hI hoNge| isa aGgochemeM rupaye the isIliye to unhoMne lAlA mere isa bacapane para ha~se aura bole-"tuma vyartha aGgochA talAza karake rakhaneko likhA thA, sirpha apane jIko halakA kyoM kara rahe ho tumapara yakIna aGgocheke liye ve kyoM likhate ? maiM unake pAsa rupaye na hotA to hama yaha hajAroM rupaye tumheM kaise bina gine lekara gayA aura ulAhanA dete hue bolA-"cAcA de diyA karate ? aura itane rupaye bAra-bAra ginanA jI! Apa bhI khUba haiM, itanI bar3I rakamakA to z2ikra kaise mumakina ho sakatA hai ? Ajataka bIca eka paise- bhI nahIM kiyA, sirpha aGgochA samhAlakara rakhaleneko kA pharka na par3A to Age kyoM par3egA, aura par3egA likha diyA aura hamAre manA likha denepara bhI Apane bhI to tumheM usakI cintA kyoM ?" kabhI izArA taka nahIM kiyaa| batAiye koI naukara ... kintu maiM isa ghaTanAse aisA zaGkita hogayA ki le gayA hotA to TA~Dapara cUhe hI kATa gaye hote to, rupaye ginakara lene-denekI bAtapara ar3A rhaa| aura hamArA to hamezAko kAlA muMha banA rhtaa| isa niyamakI svIkRti na milanese maiM bArabAra puca cacA ha~sakara bole-"bhAI jitanI bAta likhane kAranepara bhA dUsara dinasa dUkAnapara nahA gayA kI thI. vaha to likha hI dI thii| merA khayAla thA ki tuma samajha jAoge ki koI na koI bAta jarUra ukta ghaTanAoMkA san 34meM gur3agA~vake lAlA hai| varnA do Aneke purAne aGgocheke liye do paisekA banArasIdAsa jainake sAmane z2ikra AyA to bole- kArDa kauna kharAba karatA! aura rupayoMkA z2ikra jAnaajI sAhaba, eka isI tarahakI ghaTanA hama ApabItI bUjhakara isaliye nahIM kiyA ki agara koI uThA Apako sunAte haiN| le gayA hogA to bhI tuma apane pAsase de jaaoge| ___ hamAre pitAjIke eka mitra hamAre jilemeM rahate haiN| apanI isa asAvadhAnIke liye tumheM parezAnImeM ve jaba mukadame yA sAmAna kharIdaneko gur3agA~va Ate DAlanA mujhe iSTa na thaa|" 13 pharavarI 1948 Jain Education Interational For Personal & Private Use Only
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mahAtmA bhagavAnadInajI] rzana, nyAya, vyAkaraNa, chanda, alaGkAra unake hAthoMmeM ekAnta hI ke hathiyAra hote haiM / para ve Adi vidyAoMke siddhAnta gar3he nahIM hathiyAra anekAntake kholameM hote haiM isaliye jaba mApI jAte-khoje jAte haiM, ikaTThe kiye bharI sabhAmeM ve kholase bAhara Ate haiM to samajhadAra . jAte haiN| ikaTe honepara vidvAna unheM tamAzA dekhane vAle ha~sa par3ate haiN| anekAntakA aura alaga-alaga karate haiM aura unake nAma rakha dete haiN| bhI sIdhA nAma 'jhagar3A-phaisala' ho sakatA hai| aba nAma prAyaH aTapaTe hote haiN| vidvAnoM takako unake jahA~ 'jhagar3A-phaisala' maujUda ho vahA~ jhagar3A kaisA ? samajhane meM muzkila hotI hai auroMkA to kahanA anekAntI (yAnI taraha-tarahase kahane samajhAne vAlA) hI kyA ? lar3e-jhagar3egA kyoM ? vaha to dUsarekI bAtako samajhane __ isa savAlakA javAba ki anekAnta kabase hai ? kI koziza karegA, zaGkA karegA, kama bolegA, sAmane yahI ho sakatA hai ki jabase jagata tabase anekAnta / vAleko jyAdA bolane degA aura jaba samajha jAvegA agara jagatako kisIne banAyA hai to vaha anekAntI to musakA degA, zAyada ha~sa bhI de aura zAyada rahA hogA / aura agara jagata anAdi hai to sAmanevAleko gale lagAkara yaha bhI bola uThe 'zrAhA. anekAnta bhI anAdi hai| isa dvandvayukta jagatameM ApakA yaha matalaba hai, ThIka ! ThIka !' aura isa upajane-vinazanevAlI duniyAmeM anekAntake koI hakIma nusakhemeM agara "varge rehA~" likha de binA eka kSaNa bhI kAma nahIM cala sakatA / taraha- to Apa jarUra kucha paise attArake yahA~ ThagA aayeNge| tarahakI duniyAmeM mela banAye rakhane ke liye anekAnta yoM Apa vagairehA~ (tulasIke patte) gharakI tulasIse atyanta Avazyaka hai| tor3akara roja hI cabA lete haiN| anekAntase roja . anekAnta tarkakA eka siddhAnta hai / tarka ikaTI kAma lenevAle ApameMse kucha anekAntako na samajhate kI haI vidyA hai| anekAntako bolacAlameM 'taraha-taraha hoge isaliye use thor3AsA sApha kara denA se kahanA' kaha sakate haiN| hama jaba mila-julakara prema seTha hIrAlAla jaba yaha kaha rahe haiM ki Aja pyArase rahate haiM taba anekAntameM hI bAtacIta karate do akTUbara dopaharake ThIka bAraha baje merA lar3akA haiM / ha~sI-majAkameM kabhI-kabhI ekAnta bhI cala par3atA rAmU bar3A bhI hai aura choTA bhI taba ve anekAntakI hai| para Tika nahIM paataa| lar3AI-jhagar3oMmeM ekAntase bhASA bola rahe haiN| para koI ekadama yaha kaha baiThe hI kAma liyA jAtA hai phira bhI ve lar3AI-jhagar3e cAhe 'bilkula galata' to aisA kahanevAlA yA to mUrkha hai, gharelU hoM, dezake yA dharmake / anekAntako kAmameM to jaldabAja hai nahIM to ekAntI to hai hii| aura koI saba saba dharmavAle lAte haiM para alaga vidyAkA rUpa yaha pUcha baiThe 'kaise ?' to vaha. malA AdamI hai, ise hindustAnake eka dharma vizeSane hI de rakhA hai| samajhadAra bhI hai para buddhipara jora nahIM denA cAhatA, aura vahI isakI duhAI jagaha-bajagaha detA rahatA hai| anekAntase use pyAra bhI hai| bAta bilkula sIdhI hai . do anekAntI lar3a-jhagar3a nahIM sakate / para rAmU asalameM usa dina dasa barasakA huA vaha apane lar3anA-jhagar3anA manuSyakA svabhAva banA huA hai aura sAta barasake choTe bhAI zyAmUse bar3A aura teraha anekAntakA hathiyAra lekara hI lar3ate haiM to asalameM barasake bar3e bhAI dharmUse choTA hai| seTha hIrAlAla yaha For Personal & Private Use Only
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 anekAnta [varSa 9 bhI kaha baiThe ki mere loTekA pAnI isI vakta ThaNDA pallA lekara rone nahIM laga jAtI hai| vaha anekAntI aura garama hai to anekAntakI sImAmeM hI rheNge| hai, vaha samajhatI hai ki bahUkA kyA matalaba hai ! pAnI agara sau daraje garama hai to ghar3eke ar3asaTha mahAvIra svAmI jaba garbha meM Aye usI dinase darajeke pAnIse garama aura cUlhepara car3he bartanake unake bhakta unheM bhagavAna nAmase pukArate haiN| ThIka hai| ekasau bIsa darajeke pAnIse ThaNDA hai| Aha patIlImeM anekAnta aisA karanekI ijAjata detA hai| nirvANa hAtha DAlakara loTemeM DAliye to Apako inakI taka aura usake bAdase Ajataka ve bhagavAna hI haiN| bAtakI sacAIkA patA laga jAyagA / yaha huA ha~satA bacapanameM ve roTI khAte the, muni hokara AhAra bhI khelatA gharelU anekAnta / lete the| aba koI yaha kahe ki bhagavAna mahAvIra roTI aba lIjiye dhamekA bhArI bharakama anekAnta / khAte the, AhAra lete the to isameM bhala kahA~ hai ? eka hindU pIlI miTTIke eka DhelemeM kalAyA lapeTa anekAMtIko ise mAnanemeM koI kaThinAI nahIM ho kara usameM gaNezako lA baiThAtA hai| eka jaina usase sktii| vahI bhakta kundakunda svAmIke pAsa rahakara bhI bar3hakara dhAnase nikale eka cAvalameM bhagavAnako yaha kahane lage ki bhagavAnane kabhI khAnA khAyA hI virAjamAna kara detA hai| para vahI hindU, koyale, nahIM to isameM bhI bhUla kahA~ ? anekAntI jarA buddhikhar3iyA yA gerUke Tukar3emeM vaisA karanese hicaka hI para jora dekara ise samajha legaa| kundakunda svAmI nahIM DaratA hai aura vahI jaina eka khaNDita mUrti yA dehako bhagavAna nahIM mAnate / jIvako bhagavAna eka kapar3A pahane sundara mUrti meM bhagavAnakI sthApanA mAnate haiN| dehako bhagavAna mAnanA nizcayanaya yA karane meM itanA bhayabhIta hotA hai mAnoM koI bar3A pApa satyanayakI zAnake khilApha hai| jIva na khAtA hai, na kara rahA ho| aura vahI hindU jabalapurake dhuMAdhArameM pItA hai na karatA hai, na maratA hai, na janma letA hai| jAkara jisatisa pattharako gaNezajI mAna letA hai sA~pa pavanabhakSI kahalAtA hai| do dravAyeM milakara vahI jaina sonAgiripara car3hakara anagar3ha mUrtiyoMko pAnI bana jAtI haiM yaha bAta skUlake lar3ake bhI jAnate bhagavAnakI sthApanA mAnakara unake sAmane mAthA Teka haiN| mahAvIra svAmIkA deha nirvANase eka samaya pahale detA hai / atadAkAra sthApanAkI bAta donoM hI taka yadi sAMsa letA rahA, letA rho| mahAvIra svAmIrivAjakI bhAGga pIkara bhUla jAte haiM / yaha gharameM ke nirlepa jIvako isase kyaa| mahAvIra bhagavAna anekAntI rahate hue rivAjameM kaTara ekAntI bana jAte khAnA khAte the aura nahIM bhI khAte the| yaha itanA hI haiN| ve kareM kyA? asala meM dharmameM anekAntIne abhI ThIka kathana hai jitanA seTha hIrAlAlakA yaha kaha taka jagaha hI nahIM paaii| baiThanA ki merA bImAra lar3akA rAmU pAnI pItA bhI hai relameM baiThA eka musAphira yadi yaha cillA uThe aura nahIM pItA kyoMki vaha pIkara kaya kara detA hai, . 'jayapura AgayA' to koI dUsarA musAphira usake usako hajma nahIM hotaa| anekAntameM vahI to guNa pIche DaNDA lekara khar3A nahIM hotA aura na usase hai ki vaha jhagar3ekA phaisalA cuTakI bajAte kara detA yahI pUchatA hai ki jayapura kaise AgayA, kyA jayapura hai| jabhI to maiMne usakA nAma jhagar3A phaisala rakhA hai| calA AtA hai jI tU AgayA kahatA hai ? aura na yaha anekAnta ghara-gharameM hai, mana-manameM hai / mandirakahakara use durusta karatA hai ki hama 'jayapura Agaye' mandirameM nahIM hai, dharma-dharmameM nahIM hai, rAja-rAjameM aisA kaha / koI bahU yadi apane barasoMse gharase nahIM hai| vahA~ phailAnekI z2arUrata hai| par3hane-par3hAnekI bhAge nikhaTTa patike sambandhameM apanI sAsake sAmane cIja nahIM, likhane-likhAnese kucha honA AnA nhiiN| yaha kaha baiThe ki maiM to suhAgina hote vidhavA hU~, yA anekAntakA paudA abhyAsakA jala cAhatA, sahiSNutA merA pati jItA marA huA hai to sAsa yaha sunakara ke khAdakI use jarUrata hai, sarvadharma samabhAvake For Personal & Private Use Only
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaurava gAthA parAkramI jana pathika ! isa bATikAkI barbAdIkA kAraNa ina ulluoM aura kauoMse na pUchakara hamase suna / ye tu bhrama meM DAla deNge| hamAre hI bar3oMne ise apane raktase sIMcA thA / unhIMkI haDDiyoMkI khAtase yaha sara sabja huA thaa| ve cala base, hama calane vAle haiM, para isake eka-eka aNupara hamArA amiTa balidAna ati hai / jo loga kahate haiM - 'bhAratake Adi nivAsI maidAna meM usakI pauda laganI cAhiye, sArva-premakI havA usako pilAI jAnI cAhiye, vicAra svAtantryakI dhUpa use khilAnekI jarUrata hai, vaha vaTa vRkSakI taraha amara hai, bar3hegA, phailegA, phUlegA, phalegA / / agara koI dharma pragati-zIla hai, usake pranthoM meM nitya kucha ghaTAyA bar3hAyA jAtA hai to samajhanA cAhiye ki anekAntakA siddhAnta usa dharmameM jItA jAgatA hai yadi aisA nahIM hai to samajhanA cAhiye ki usa dharmake . paNDitoM aura anuyAyiyoMkI jihvApara hai kAmameM nahIM hai| vijJAnameM, kAnUna meM, sAhitya meM, kalAmeM, saGgIta ityAdi meM vaha jIvita hai| dezameM, rAjameM, dharmameM vaha mara cukA hai / anekAnta vyAvahArika dharmakA prANa hai aura samudAyakI zAntikA Izvara hai / anekatA ne kAntake binA TakarAyegI, TUTe-phUTegI maregI nahIM / aura anekatA anekAntake sAtha, milegI - julegI, mIThe svara nikAlegI, Anandake bAje bajAyegI, sukha degI / anekAntakA phala hai svasamaya, AtmAkI mirlepa avasthAkA jJAna, bekhudIkA ilma, karmayoga, anAsaktiyoga, jIvana mukta hojAnA aura paramAtmA [ vIrase] bana jAnA / aura the, hama eriyana (Arya) yahA~ dUsarI jagaha se Akara base', ve sacamuca dUsarI jagahase prAye hoMge / magara hama yahA~ke qadImI bAzinde haiM / qadImI bAzinde kyA, hama yahA~ke mAlika haiM / yahA~ke kaNakaraNapara hamAre AdhipatyakI muhara lagI huI hai / bhAratavarSa hamAre prathama tIrthaGkara bhagavAn RSabhadevake putra bharata cakravartIke nAmase prasiddha hai / unakI amara kIrtikA sajIva smAraka hai / usase pahale hamArA bhArata jambUdvIpa Adi kina nAmoMse prasiddha thA, isa gaharAI meM utaranekI yahA~ AvazyakatA nahIM / pahale se Ajataka bhAratakI dhAna aura mAnapara miTane hamArA deza jabase 'bhArata' huA, usase bhI bahuta yadyapi sabakI saba cithar3oMke bane kAg2ajapara likhI kI jo zAnadAra kurbAniyA~ jaina-vIroMne kI haiM, ve huI nahIM haiM, phira bhI itihAsake adhUre pRSThoM aura pRthvI ke garbhameM jo chupI par3I haiM, A~kha vAle unheM dekha sakate haiM / sabase ujjvala pRSTha hai, use na bhI kholA jAya to bhI jise paurANika yuga kahA jAtA hai, jo jainoMkA aitihAsika yuga ke avataraNa jainoMkI gaurava garimAke cAraNa bane hue haiM / 325 I0 pUrva yUnAnase tUfAnakI taraha uThakara sikandara mahAn parvatoMko rauMdatA, nadiyoMko phalA~gatA dezake- deza kucalatA huA bhUkhe zerakI bhA~ti jaba bhAratapara TUTA, tabakA citra kAza liyA gayA hotA to Aja ke yuvaka use dekhakara dahazata se cIkha utthte| bAz2a jaise cir3iyoMpara, siMha jaise hariNa samUhapara aura nAga jaise cUhoMpara jhapaTatA hai, usase bhI adhika usakA bhayAnaka AkramaNa thA / karArI bUMdoMkI mAra aura sUryakI pracaNDa dhUpako parvata jisa anamane bhAva For Personal & Private Use Only
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 anekAnta [varSa 9 se sahana karatA hai| A~dhIke vegakA vRkSa jaise sara dalita hote dekhatA ? jabaki usakI dhamaniyoMmeM rakta jhukAkara barbasa svAgata karatA hai| usI taraha bhAratane aura bAhuoMmeM bala thA ! sikandarake AkramaNapara yaha saba kiyA ! usane Age bar3hakara sailyukasako rokA, tanika jAnapara khela jAnekA jinakA svabhAva thA, vaha bhAratake pAnIkA jauhara dikhalAyA / jo sailyakasa sikandarakI yuddhAgnimeM pataGgekI bhA~ti mara miTe, kucha bhArata-vijaya karane aura samrATa banane AyA thA, vaha gAyakI taraha DakarAye, kucha nIcI gardana kiye bher3oMkI maidAnase bhAga khar3A huaa| bhArata-vijayakA svapna to mauta mare, kucha hAya kara ke raha gaye, kucha vidhAtAkI bhaGga huA hI byAjameM apanI kanyA candraguptase lIlA samajha cupa hogaye / para jinake raktameM ubAla byAhanI par3I aura kAbula, kAndhAra, bilocistAna thA, ve kIr3e-makor3e, bher3a, bakariyoMkI taraha kaise jaise pradeza bhI parAjaya svarUpa dene pdd'e| bhAratako apamAnita jIvana vyatIta karate? dAsatAke pAzase pahale-pahala muktakara jaina-kulotpanna / unhIMmeM candragupta thA, para nirA abodha baalk| candraguptane jainoMkI gaurava-gAthAkI amiTa chApa . maryAdA puruSottama rAma jaise sAmarthyavAna senA-saMgraha lagAdI, jise Aja bhI parAdhIna bhAratIya bar3e gaurava kiye bagaira rAvaNase bhir3aneko prastuta nahIM hue, taba ke sAtha sunate aura kahate haiN| bAlaka candragupta usa sikandarase kaise TakarAtA jo pahAr3akI taraha kaThora aura daityakI taraha rakta- . maurya-samrATa candragupta jainane bhAratako dAsatAke lolupa thA pApase mukta karake ekacchatra sAmrAjya sthApita karake para candraguptameM sAhasa thA, usameM dhaiye thA aura aura abhUtapUrva zAsana-vyavasthAkI nIMva DAlakara jo caTTAnakI taraha sthira nizcaya thA / 'bharata'kA 'bhArata' zAnadAra udAharaNa upasthita kiyA hai, usapara hajAroM vaha padadalita hote kaise dekha sakatA thA? usane prantha likhe jAnepara bhI lekhakoMko abhI santoSa lohese lohA kATanekA nizcaya kiyaa| sikandarake nahIM hai| peTameM ghusakara usane usakI antaraGga zakti aura candragaptake bAda bindusAra, azoka, samprati kamajorIko bhA~pA! aura cANakyako lekara navIna Adi maurya samrAToMne uttarottara bhAratameM zAsanakA paddhatise sainya-saMgraha prArambha kara diyaa| suvyavasthAkI ! yaha mauryavaMza jainadharmAnuyAyI tha / bhAgyakI bAta; mahAn sikandarakI kismatameM kevala azokane aura usake putrane vyaktigata bauddha parAjayakA kalaGka nahIM badA thA / vaha sainikoMke dharma grahaNa kara liyA thA vaise maurya rAjya gharAnA jaina vidroha karanepara paJjAbase lauTa gayA aura mArgameM mara dharmAnuyAyI thaa| azokake pautra sampratine apane gayA / usake senApati selyukasake hRdayameM bhArata zAsanakAlameM jainadharmake pracArakA bahuta adhika vijaya karanekI lAlasA thii| sikandarake A~kha banda udyoga kiyaa| yahA~ taka ki kAbula, kAndhAra aura karate hI usane vaha vizva-vijayI senA phira bhAratakI bilocistAna jaise barbara pradezoMmeM bhI dharmakI ora pherI aura kAmadevakI taraha dundubhi bajAtA prabhAvanA bar3hAneke liye jainasAdhuoMke saMgha bhijvaae| huA bhAratapara chaagyaa| ___maurya rAjAoMke nirantara prayatna karane para bhArata candraguptake krodhakI sImA na rahI / bhAratake jaba sukhamaya jIvana vyatIta kara rahA thA / ghara-gharameM sukhI jIvanameM vaha kaise azAnti dekha le, vaha kaise maGgalAcAra horahe the / upadravoM aura sainika-pradarzanoMke apane netroMse dhArmika kSetroMpara hote utpAta dekhe aura bajAe dhArmika mahotsava hote the, ratha-yAtrAe~ kaise kAnoMse abalAoMkA karuNa-krandana sune ? vaha nikalatI thiiN| bhAratIya svacchanda zvAsa lete the.tabhI apane pUrvajoMke bhAratako kyoMkara videziyoMse pada- eka durghaTanA huI / For Personal & Private Use Only
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3] parAkramI jaina jainadharmakA yaha pracAra, zAntikA yaha sAmrAjya kI bAgaDora chIna lii| khAravelane apane zAsanakAlajainadharmadveSI maurya senApati puSyamitrase na dekhA gayA meM jo jo lokottara aura vIratA-dhIratAke kArya kiye, usane vizvAsaghAta karake dhokhese maurya samrAT isakI sAkSI hAthI guphAmeM aGkita zilAlekha Aja vRhadrathako mAra DAlA aura svayaM samrAT bana baitthaa'| bhI de rahA hai| ___isa puSyamitrane apane zAsanakAlameM bauddhoM aura isa prakAra dobAra bhAratako videziyoMkI adhIjainoMpara vaha-vaha kahara DhAye, atyAcAra kiye, jo natAse jainasamrAToMne bacAyA / jaba jaina sAmrAjya naSTa mahamUda gajanavI, alAuddIna, taimUra, auraGgajeba, kara diye gaye aura yahA~ aneka dUSita vAtAvaraNa nAdirazAhane bhI na kiye hoMge? utpanna hogaye, taba bhArata musalamAnoM dvArA vijita kara liyA gayA / isa muslima kAlIna bhAratameM bhI . isI samaya (I0 sa0 184) yavanarAja dimetrane manana rAjapUtAnemeM, karmAzAha, bhAmAzAha, dayAlazAha, AzAbhAratapara AkramaNa kara diyA, vaha cAhatA thA ki zAha, vastapAlaH tejapAla, vimalazAha, bhImasI bhAratapara vaha svayaM zAsana kare / bhAratako parAdhInatA koThArI Adine jo jo vIratA-dhIratAke kArya kiye ke pAzameM bA~dhanekA yaha dUsarA prayatna thaa| kintu haiM, ve rAjapUtAneke kaNa-kaNapara aGkita haiN| inhIM dinoM kaliGgakA rAjA khAravela jo ki jaina thA, dvitIyAke candramAke samAna baDha rahA thaa| usane 1 isa vIra parAkramI samrATakA jIvana lekhakakI "Aryadimetra aura puSyamitra donoMke hAthase bhAratake zAsana kAlIna bhArata" pustakameM dekhiye| 2 bhArata paratantra kyoM huA ? isakA vistAra pUrvaka varNana 1 maurya rAjAoMkA vizeSa paricaya prApta karaneke liye lekhaka lekhakakI "AryakAlIna bhArata" pustakameM milegaa| .. kI "mauryasAmrAjyake jainavIra" 173 pRSThakI pustaka 3 ina saba zUravIroMkA paricaya rAjapUtAneke "jaina vIra" ..dekhanI caahiye| pustakameM dekhiye / For Personal & Private Use Only
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ tattva-carcA zaMkA-samAdhAna 13 zaGkA - digambara- paramparA aura samasta digambara - sAhitya meM bhagavAna mahAvIrake bAlabrahmacArI evaM avivAhita honekI jo mAnyatA pAI jAtI hai vaha kyA zvetAmbara - paramparA aura zvetAmbara - sAhitya meM upalabdha hotI hai ? 13 samAdhAna - hA~, upalabdha hotI hai / vikrama kI chaThI zatAbdI ke vidvAn aura bahu sammAnAspada evaM vibhinna niyuktiyoM ke kartA AcArya bhadrabAhune apanI pradhAna aura mahatvapUrNa racanA 'Avazyaka niryukti' meM bhagavAna mahAvIrakI una cAra tIrthaMkaroMke sAtha parigaNanA kI hai jinhoMne na rAjya kiyA aura na vivAha kiyA tathA jo kumArAvasthA meM hI pravRjita (dIkSita) hogaye aura jisase yaha jAnA jAtA hai ki zvetAmbara paramparAmeM bhI bhadrabAhu jaise mahAn AcArya aura unake anuyAyI bhagavAna mahAbIrako bAla. brahmacArI evaM avivAhita svIkAra karate the / yathA vIraM neimiM pAsaM malliM ca vAsupUjjaM ca // ee muttaNa jiNe zravasesA zrAsi rAyANo || rAyakulesu vi jAyA visuddhavaMsesu khattiyakulesu / na ya itthAbhiseyA kumAravAsaMmi pavvaiyA || - Avazyaka0 ni0gA0 221, 222 arthAt vIra, ariSTanemi, pArzva, malli aura vAsupUjya ina pA~ca jinoM (tIrthakaroM ) ko chor3akara zeSa jina rAjA hue| tathA ukta pA~coM jina vizuddha kSatriya rAjakuloM meM utpanna hokara bhI strI-sambandhase rahita rahe aura kumArAvasthAmeM hI inhoMne dIkSA lI / AcArya bhadrabAhu kA yaha sammullekha donoM parampa: rAke madhura sammelanameM eka anyatama sahAyaka ho sakatA hai / 14 zaGkA - paMca NamokAra maMtrameM jo 'mo loe savva sAhUNaM' antima vAkya hai usameM 'loe' aura 'savva' ina do padoMko jo pahaleke cAra vAkyoM - meM bhI nahIM haiM, kyoM diyA gayA hai ? yadi unakA denA vahA~ sArthaka hai to pahale anya cAra vAkyoM meM bhI pratyekameM unheM denA cAhie thA ? 14 samAdhAna - 'loe' aura 'savva' ye donoM pada anta dIpaka haiM, ve antima vAkyameM sambandhita hote hue pUrvake anya cAra vAkyoMmeM bhI sambandhita hote haiN| matalaba yaha ki jina dIpaka padako eka jagaha se dUsarI jagaha bhI jor3A jAtA hai ve tIna taraha ' ke hote haiM-1 Adi dIpaka pada, 2 madhya dIpaka pada aura 3 anta dIpaka pada / prakRta meM 'loe' aura 'sava' pada aMtima vAkyameM Anese anta dIpaka pada haiM ataH ve pahale vAkyoM meM bhI jur3ate haiM aura isalie pUre namaskAra maMtra kA artha nimna prakAra samajhanA cAhie1 loka meM (trikAlagata) sarva arihantoM ko namaskAra ho / 2 loka meM (trikAlavartI) sarva siddhoMko namaskAra ho / 3 loka meM (trikAlavartI) sarva AcAryoMko namaskAra ho / 4 loka meM (trikAlavartI) sarva upAdhyAyoM ko namaskAra ho 5 loka meM (trikAlavartI) sarva sAdhuoM ko namaskA raho / yahI vIrasena svAmIne apanI dhavalA TIkAkI pahalI pustaka ( pR0 52) meM kahA hai- . 'sarva namaskAreSvatra tanasarvaloka zabdAvanta dIpakatvA dadhyAsakala kSetragatatrikAlagocarArhadAdi devatA hartavyau praNamanArtham / ' 15 zaGkA - parIkSAmukha, prameyaratnamAlA Adi jainanyAyake granthoMmeM pratyabhijJAna pramANake, jo parokSa pramANakA eka bheda hai, dose adhika bheda batalAye gaye haiM; parantu aSTasahasrI ( pR0 279) meM vidyAnanda svAmIne usake do hI bheda ginAye haiN| kyA yaha zrAcAryamatabheda hai athavA kyA hai ? 15 samAdhAna - hA~, yaha AcAryamatabheda hai / vidyAnandane na kevala aSTasahasrI meM hI pratyabhijJAnake do bhedoM ko ginAyA hai apitu loka AcArya For Personal & Private Use Only
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3] zaGkA-samAdhAna vArtika aura pramANaparIkSAmeM bhI usake do hI bheda karatA / kevala pranthakAroMke vivakSAbheda yA dRSTibhedako spaSTataH batalAye haiM / yathA prakaTa karatA hai| (ka) 'tat dvidhaikatvasAdRzyagocaratvena nizcitam' 17 zaGkA-atikrama aura vyatikrama, aticAra _ -ta0 zlo0 pR0 160 / aura anAcAra inameM paraspara kyA antara hai ? (kha) 'dvividhaM hi pratyabhijJAnaM tadevedamityekatva- 17 samAdhAna-mAnasika zuddhikI hAni honA nibandhanaM tAdRzamevedamiti sAdRzyanibandhanaM ca / ' atikrama hai aura manameM viSayAbhilASA honA vyati pra0pa0 pR066| krama hai| tathA indriyoMmeM Alasya (asAvadhAnI)kA ataH yaha eka AcAryamAnyatAbheda hI samajhanA honA aticAra hai aura liye vratako tor3a denA caahie| 16 zaGkA-jaisA pratyabhijJAnako lekara Apane anAcAra hai| yathA atikramo mAnasazuddhihAniyaMtikramo yo viSayAbhilASaH / jainanyAyameM AcAryoM kA mAnyatAbheda batalAyA hai vaisA aura bhI kisI viSayako lekara ukta mAnyatAbheda tathAticAraH karaNAlasatvaM bhaMgo hyanAcAra iha batAnAm / / -SaTa prA0 TI0 pR0 268 (uddhRt)| pAyA jAtA hai? 16 samAdhAna-hA~ pAyA jAtA hai 18 zaGkA-narakagatimeM sAtavIM pRthivImeM kyA (ka) prAcArya mANikyanandi aura unake samyaktva utpanna ho sakatA hai ? vyAkhyAkAra 'AcArya prabhAcandra tathA anantavIrya 18 samAdhAna-hA~, sAtavIM pRthivImeM bhI samya Adine hetvAbhAsake cAra bheda batalAye haiM-asiddha, ktva utpanna ho sakatA hai| sarvArthasiddhi, tattvArthaviruddha, anaikAntika aura akishcitkr| yathA- 'hetvA- vArtika zrAdi ArSagranthoM meM narakagatimeM samyaktvakI bhAsA prasiddhaviruddhAnakAntikA'kizcitkarAH'-parI- utpattike kAraNoMko nimna prakAra batalAyA hai:kSA 6-21 / para vAdirAjasUrine usake tIna hI 'nArakANAM prAkacaturthyAH samyagdarzanasya sAdhana keSAMcida bheda ginAye haiN| yathA jAtismaraNaM / keSAMcid dharmazravaNaM / keSAMcid vedanAbhi'tatra trividho hetvAbhAsaH asiddhAnakAntikaviruddha- bhaSaH / caturthImAramya pA saptamyAM nArakANaM jAtismaraNaM vikalpAt / ' -pramANanirNaya pR0 50 / vedanAbhibhavazca / ' -sarvArthasi0 pR0 12 / . (kha) isI taraha jahA~ anya aneka zrAcAryoM tatropari tisRSu pRthivISu nArakAstribhiH kAraNaiH ne parokSapramANake smRti, pratyabhijJAna, tarka, anumAna samyaktvamupajanayanti-kecijAti smRtvA, keciddhama zrutvA, aura Agama ye pA~ca bheda pratipAdana kiye haiM vahA~ kecidvadanAbhibhUtAH / adhastAccatasRSu pRthivISu dvAbhyAM AcArya vAdirAjane parokSake do hI bheda batalAye haiM kAraNAbhyAM-kecijAti smRtvA, apare vednaabhibhuutaaH|' aura una do bhedoMmeM anya prasiddha pA~ca bhedoMkA -tattvArthavA pR072| svaruci anusAra antarbhAva kiyA hai / yathA- ___ ina uddharaNoMmeM batalAyA gayA hai ki narakagatimeM 'tacca (parokSa) dvividhamanumAnamAgamazceti / anumAna- pahalekI tIna pRthiviyoMmeM tIna kAraNoMse samyagdarzana mapi dvividhaM gauNamukhyavikalpAt / tatra gauNamanumAnaM hotA hai-jAti smaraNa, dharmazravaNa aura vedanAbhibhava trividhaM smaraNaM pratyabhijJA tarkazceti / tasya cAnumAnatvaM yathA se / nIcekI cAra pRthiviyoMmeM dharmazravaNako chor3akara pUrvamuttarottarahetutayA'numAnanibandhanatvAt / ' pra.ni.pra.33 zeSa do / isI tarahake AcAryoM ke mAnyatAbheda aura bhI utpanna hotA hai / ataeva sAtavIM pRthivImeM do mila sakate haiM / kahanekA matalaba yaha ki jainasiddhAnta kAraNoMkA sadbhAva rahanese vahA~ samyaktva utpanna ho kI taraha jainanyAyameM bhI prAcAryoMkA matabheda upalabdha jAtA hai / parantu nikalate samaya vaha chUTa jAtA hai| hotA hai aura yaha matabheda koI virodha utpanna nahIM 3-4-48] -darabArIlAla koThiyA For Personal & Private Use Only
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ Career areaftka rUpa ( pravaktA pUjya zrI kSullaka gaNezaprasAdajI varNI, nyAyAcArya ) [samAjakA zAyada koI hI aisA vyakti ho jo pUjya vargIjI aura unake mahAn vyaktitvase paricita na ho| zrApa uccakoTike vidvAn honeke atirikta santa, vaktA, netA, cAritravAn aura prakRtibhadra sahRdaya lokottara mahApuruSa haiN| mahApuruSoMke jo lakSaNa haiM ve saba ApameM vidyamAna haiN| aura isaliye janatA Apako bAbAjI evaM mahAtmAjI kahatI hai / ApakI amRtavANImeM vaha svAbhAvikatA, saralatA aura madhuratA rahatI hai ki jisakA pAna karaneke liye janatA bar3I hI utkaNThita rahatI hai aura pAna karake apaneko kRtakRtya mAnatI hai / Aja 'anekAnta' ke pAThakoMke liye unake eka mahatva ke anubhavapUrNa pravacanako, jise unhoMne gata bhAdoMke paryuSaNa parva meM tyAga - dharmake dina diyA thA, aura jo abhI kahIM prakAzita bhI nahIM huA, yahA~ diyA jAtA hai / ima paNDita pannAlAlajI sAhityAcArya sAgarake atyanta AbhArI haiM, jinhoMne vargIjIke paryA parva meM hue pravacanoMke samasta saGkalanako, jise unhoMne svayaM kiyA hai, 'anekAnta' ke liye bar3I udAratA se diyA / prastuta pravacana unhIM pravacanoMmeMse eka hai / zeSa pravacana bhI zrAge diye jAyeMge / - koThiyA ] tyAgakA dina hai| tyAga sabako karanA cAhiye / abhI eka strIne apane bar3e jorase cA~TA diyaa| cA~TA dekara usane apanI kaSAyakA tyAga kara liyaa| Apa loga bhI apanIapanI kaSAyakA tyAga kara yadi zAnta hojAyeM to acchA hai / tyAgakA artha chor3anA hotA hai para chor3A kyA jAya ? jo cIz2a ApakI nahIM hai use chor3a diyA jAya / apane AtmAke sivAya anya saba padArthoM meM mamatva-bhAvako chor3a do, yahI tyAga dharma hai / Aja saMsArakI bar3I vikaTa paristhiti hai / jinhoMne apanI sampatti chor3I, strI chor3I, bacce chor3e aura eka kevala cAra roTiyoMke liye zaraNArthI bane idhara-udhara bhaTaka rahe haiN| una logoMpara bhI duSTa prahAra kara rahe haiN| kaisA hRdaya unakA hai ? kaisA dharma unakA hai ? isa samaya to pratyeka manuSyako svayaM bhUkhA aura naGgA rahakara bhI dUsaroMkI sevA karanI cAhiye | Apake nagara meM yadi zaraNArthI AveM to prANapanase unakA uddhAra kro| mAnavamAtra kI sevA karanA pratyeka prANIkA karttavya hai / Apa loga acche acche vastra pahineM, acchA-acchA bhojana kareM para tumhArA par3ausI naGgA aura bhUkhA phire to tumhAre dhanako ekabAra nahIM saubAra dhikkAra hai / aba samaya aisA hai ki suvarNake jevara aura jarIke kapar3e pahananA banda kara denA cAhiye aura sAdI vezabhUSA tathA sAdA khAnapAna rakhakara duHkhI prANiyoMkA upakAra karanA cAhiye / ekabAra Izvaracandra vidyAsAgara kI mA~ banArasa aaii| Izvaracandra vidyAsAgarako kauna nahIM jAnatA ? kalakattA vizvavidyAlayakA priMsipala, haraeka U~cese U~ce oNfisarase unakI pahicAna - melajola / eka bAra kisI U~ce oNfisara se unakA manamuTAva hogyaa| logoMne kahA ki vaha ucca adhikArI usase virodha karanA ThIka nahIM; para Izvaracandrane kar3A javAba diyA ki maiM apane svAbhimAnako naSTa ataH For Personal & Private Use Only
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3] tyAgakA vAstavika rUpa karake kisIko prasanna nahIM rakhanA caahtaa| do dinameM devarAnameM lambU siMghaI thA / apane prAntakA eka dina to khAnA milegA, do jUnameM eka jUna to bhalA AdamI thaa| pAnI nahIM barasA jisase loga milegA, acche kapar3e na sahI, sAdA khahara to dukhI hogaye / gA~vake logoMne vicAra kiyA ki isake milegA; para maiM svAbhimAnako naSTa nahIM kara sktaa| pAsa khUba anAja rakhA hai / lUTa liyA jAya / jaba hA~, to unakI mA~ banArasa aaii| acche-acche zrAdamI lampUko patA calA taba usane apanA saba anAja unase milane gye| unake zarIrapara eka sapheda dhotI bAhara nikalavAyA aura logoMko bulAkara kahA ki thii| hAthameM eka kar3A bhI nahIM thA, logoMne kahA- lUTanekI kyA AvazyakatA hai| tuma loga le jAo mA~ jI ! Apa itane bar3e puruSakI mA~ hokara bhI isa bA~Ta lo / usane, kisane kitanA liyA, yaha likhA prakAra rahatI haiN| unhoMne javAba diyA-kyA hAthoMkI bhI nhiiN| unhIM logoMmeMse kisIne apanA karttavya zobhA sonA aura cA~dIke dvArA hI hotI hai; nahIM, samajhakara likha liyA / anAjake sivAya usane ina hothoMkI zobhA garIbakI sevAse hotI hai| haz2Ara do hajAra nakada bhI bA~Ta diye / bhAgyavaza bhUkheko roTI banAkara khilAnese hotI hai / loga pAnI barasa gyaa| logoMkA saGkaTa dUra hogayA / sabane unakA uttara sunakara cupa raha gaye / vAstavika bAta savAyA lAkara binA mA~ge de diyaa| yadi Apa dUsare yahI hai| para hama loga apanA karttavya bhUla gye| ke duHkhameM sahAnubhUti dikhalAe~ to vaha sadAke liye hama kevala apane Apako sukhI dekhanA cAhate haiN| ApakA kRtajJa hojAya-vaha Apake viruddha kabhI dUsarA cAhe bhAr3ameM jAya, para aisA karanekA vidhAna bola na sake / .. jainadharmameM nahIM hai| jainadharma mahAn upakArI dharma hai| mar3Avare kI bAta hai| pAtare siMghaI vahA~ rahate vaha eka-eka kIr3I takakI rakSA karanekA upadeza detA the| usa jamAneke ve lakhapatI the| bar3e dayAlu the| hai phira manuSyoMkI upekSA kaise kara degA? vaha jamAnA acchA thaa| khUba sastA thaa| eka haidarAbAdakI bAta hai| vahA~ ekabAra akAla pdd'aa| kA itanA adhika gallA AtA thA ki AdamI uThA loga duHkhI hone lage / mantrI caNDUprasAdako jaba isa nahIM sakatA thaa| usI samayakI yaha kahAvata hai ki bAtakA patA lagA ki hamArI prajA duHkhI horahI hai| eka baila do bhaiyA pIche lagI lugaiyA toI na pUro usane khajAnA khalavA diyA aura saba logoMko hoya rupaiyA' / yadi koI garIba AdamI unake pAsa yathAvazyaka bA~Ta diyA / IrSyAlu logoMne rAjAse pUMjIke liye AtA to use ve baDe premase 50) pacAsa zikAyata kI ki isane saba khajAnA luTavA diyA, rupayekI pUMjI de dete the| usa samaya pacAsa rupayekI binA khajAneke rAjyakA kArya kaise calegA? rAjAne pUMjIse ghor3A bhara kapar3A AjAtA thaa| Aja to cAra bhI use aparAdhI mAna liyaa| topake sAmane use jor3A bhI nahIM AveMge / aura 50) rupaye usake khar3A kiyA gayA tIna bAra topa dAgI gaI para eka parivArake khAneke liye alagase de dete the / usa bAra bhI nahIM clii| saba usake puNya prabhAvako dekha- samaya 50)meM eka parivAra sAla bhara acchI taraha khA kara daGga raha gye| kucha samaya bAda pAnI barasa gyaa| letA thA / para Aja eka AdamIkA eka mAhakA parA logoMkA kaSTa dUra hogayA / khajAnese jo jitanA legayA khace bhI 50)meM nahIM hotaa| vaha AdamI sAla bhara thA sabane usase dUnA-dUnA lAkara khajAnA bhara diyaa| bAda jaba rupaye vApisa karane jAtA aura byAjake jaba khajAnA.bhara cukA taba mantrI apanA pada chor3akara 12) bAraha rupaye batalAtA to ve byAja lenese inkAra sAdhu hogyaa| yaha to rahI tavArIkhakI bAta / maiM kara dete aura jaba koI adhika Agraha karatA to Apako Apake prAntakI abhI cAra sAla pahalekI 1 yaha orachA riyAsatakA eka gAMva hai|-sNpaadk / bAta sunAtA huuN| 2 jhAMsI jilekA eka kasvA / For Personal & Private Use Only
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 1) le lete aura usake badale vAyanA (miThAI) Adike rUpameM use dasoM rupaye kA sAmAna de dete the / sahadharmiyoMse vAtsalya rakhane vAle aise puruSa pahale hote the| para Aja manuSya to cAhate haiM hamArA ghara hI dhanase bhara jAve aura dUsare dAne-dAneke liye phireM / ina vicAroM ke rahate hue bhI kyA Apa apaneko jainI kahate ho ? anekAnta dhana icchA karanese nahIM miltaa| yadi bhAgya hotA hai to na jAne kahA~se sampatti A TapakatI hai maiM maDAvarekA hU~ / merA eka sAthI thA - parasAdI | parasAdI brAhmaraNakA lar3akA thA / hama donoM eka sAtha cauthI klAsa meM par3hate the / parasAdIke bApako 8) peMzana milatI thI aura 1000) eka hajAra usake pAsa nakada the / vaha itanA adhika kaMjUsa thA ki kabhI parasAdI eka Adha paisekA amarUda khAle to vaha use burI taraha pITatA thA / bApake bartAva se lar3akA bar3A dukhI rahatA thA / acAnaka usakA bApa mara gyaa| bApake maraneke bAda lar3akene khUba khAnA pInA zurU kara diyaa| bApakI jAyadAdako miTAne lgaa| maiMne use samajhAyA - parasAdI ! anApa-zanApa kharca kyoM karatA hai? pIche duHkhI hogA / vaha bolA, bar3e bhAgyase bApa marA to bhI na khAveM piiveN| bhaiyA ! usane eka sAla meM hI eka hajAra miTA diye| maiMne kahA, parasAdI aba kyA karoge ? vaha bolA, bhAgyameM hogA to aura bhI milegA / mere bhAgya se koI mahanta maregA usakI jAyadAda maiM bhoguuNgaa| aisA hI huA / vaha vahA~se mAlavA calA gyaa| dekhanemeM sundara thA hI, kisI mahantakI sevA khuzAmada karane lagA / mahanta prasanna hogayA aura jaba marane lagA taba likha gayA ki merA uttarAdhikArI parasAdI hove / kyA thA? aba vaha lakhapati bana gyaa| hAthI, ghor3e Adi mahantoMkA kyA vaibhava hotA haiM so Apa loga jAnate hI haiN| maiM ilAhAbAdameM paNDita ThAkuradAsajI ke pAsa par3hatA thA / vaha bhI eka vakta gaGgAsnAnake liye ilAhAbAda gayA / maiM pustaka lekara paNDitajIke pAsa par3hane jArahA thA, vaha bhI eka hAthIpara baiThA bar3e [ barSa 9 ThATabATa ke sAtha jArahA thA / merA dhyAna to usa ora nahIM gayA, para usane mujhe dekha liyA aura hAthI khar3Akara mujhase bolA ? mujhe pahacAnate ho maiMne kahA are parasAdI ! usane apanA kissA sunAte hue kahA, ki tuma to kahate the ki aba kyA karoge ? maiM aba mAlavAkA mahanta hU~ / dasa-pA~ca lAkhakI jAyadAda hai / so bhaiyA ! jisako sampatti milanI hotI hai so anAyAsa mila jAtI hai / vyarthakI cintAmeM rAta dina par3e rahanA acchA nahIM / jaba bAIjIko maraneke 10 dina raha gaye taba lampUne unase kahA, bAIjI ! kucha cintA to nahIM hai / unhoMne kahA, nahIM hai / lampUne kahA, chipAtI kyoM ho ? vargIjIkI cintA nahIM hai / unhoMne kahA, pahale thI; aba nahIM hai| pahale to vikalpa thA ki hamane ise putrase bhI kahIM adhika pAlA, isaliye moha thA ki yadi yaha do-cAra hajAra rupaye kisI taraha bacA letA to isake kAma aate| para maiMne isake kAryoMse dekhA ki yaha eka bhI paisA nahIM bacA sakatA / maiMne yaha socakara saMtoSakara liyA hai ki lar3akA bhAgyavAna hai / jisa prakAra maiM ise -mila gaI aisA hI koI ullU aura mila jAyegA / maiM eka bAra ahamadAbAda kAMgresako gayA / paM0 munnAlAlajI, rAjadharalAla varayA tathA eka do sajjana aura bhI sAtha the / ahamadAbAda meM eka mAravAr3Ine nevatA kiyA / pUrI, khIra Adi saba sAmAna usane bnvaayaa| mujhe jvara AtA thA, isaliye pahale to maiMne khIra nahIM lI / para jaba dUsaroMko khAte dekhA aura usakI sugandhi phailI to maiMne bhI le lI aura khUba khAlI / eka ghaNTe bAda mujhe jvara AgayA / icchA thI ki itanI dUra taka AyA to giranAra jIke darzana aura kara AU~ / zAmako gAr3I meM savAra huA / mere pairoMmeM khUba darda ho rahA thA / para saMkoca thA, isaliye kisIse yaha kahate na banA ki kucha dabA do / rAtako eka pUnAkA vakIla hamAre pAsa AyA / kucha dera to carcA karatA rahA para bAdameM mere so jAnepara vaha vahIM baiThA rhaa| na jAne usake manameM kyA AyA / For Personal & Private Use Only
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4] tyAgakA vAstavika rUpa 153 vaha mere paira dAbane lagA aura rAtake 3 baje taka kumhAra miTTIkA ghar3A banAtA hai kyA usake hAtha-paira dAbatA rhaa| tIna baje bolA-paNDitajI, uThiye Adi ghar3ArUpa hojAte hai ? nahIM, eka dravyakA dUsare Apako yahA~ gAr3I badalanI hai| dravyameM praveza trikAlameM bhI nahIM ho sktaa| jaba ____ hama loga dhanakI cintAmeM rAta dina vyagra horahe dUsarA dravya hamArA hai hI nahIM taba usakA tyAga / haiM para vyagra honemeM kyA dharA ? dhana rakhate ho to karanA kaisA ? yahA~ tyAgase artha hai para padArthoMmeM usakI rakSAke liye taiyAra raho / loga kahate haiM ki AtmabuddhikA chor3anA / dhanakA jor3anA burA nhiiN| ga bhItara hI bhItara pahalese taiyArI karate rhe| Apake pAsa jitanA dhana hai usase cogunA apanI are ! tumhAre dAdAko kisane roka diyA thA ? jaina tijoriyoMmeM bharalo para usameM jo Atmabuddhi hai use dharma yaha kaba batalAtA hai ki tuma napuMsaka banakara chor3a do| jaba taka hama kisIko apanA samajhate raho / loga kahate haiM ki jainadhamene bhAratako gArata raheMge taba taka usake sukha-duHkhake kAraNoMse hama sukhIkara diyA |.are ! jainadharmane bhAratako gArata nahIM kara duHkhI hote raheMge / yaha narendra baiThA hai ise yadi hama diyA / jabase logoMne jainadharma chor3A tabase gArata ho apanA mAneMge to isapara Apatti Anepara hama svayaM gaye / jainadharma to prANImAtrakA upakAra cAhatA hai vaha duHkhI ho utthege| isIliye to AcArya kahate haiM ki kisIkA bhI burA nahIM soctaa| vahA~ to yahI upadeza AtmAtirikti kisI bhI padArthako apanA nahIM hai 'sarve santu nirAmayAH' saba nirAmaya nIroga rheN| samajho / jisa samaya AtmAmeM hI Atmabuddhi raha * 'kSema sarvaprajAnAM' sArI prajAkA kalyANa ho| jaina- jAyagI usI samaya Apa sukhI ho sakeMge, yaha tIrthaMkaroMne chaha khaNDakI pRthivIkA rAjya kiyA, so nizcaya hai / kyA kAyara banakara kiyA ? napuMsaka banakara kiyA ? jainadharmakA upadeza moha ghaTAneke liye hI hai| nahIM, jainake samAna to koI vIra ho nahIM sktaa| Apake tyAgase kisI padArthakA tyAga nahIM ho sakatA use koI ghAnImeM pela de to bhI apane AtmAse cyuta tyAga karake Apa usa padArthakI sattA duniyAse miTA nahIM hotaa| jina to eka AtmA vizeSa kA nAma hai| dene meM samartha nahIM haiN| Apa kyA koI bhI samartha nahIM jisane rAgAdi zatruoMko jIta liyA vaha jina hai| hai| usase kevala moha hI chor3A jA sakatA hai| jaba usane jisa dharmakA upadeza diyA vaha jainadharma hai / ise taka apane hRdayameM moha rahatA hai taba taka hI isa kAyaroMkA dharma kauna kaha sakatA hai ? parigrahakI cintA rahatI hai / moha nikala jAnepara __Aja tyAga-dharma hai| maiM dhanake tyAgakA upadeza koI bhI ise lejAo, isakA kucha bhI hotA rahe, nahIM detaa| aura merI samajhameM jo dhanake tyAgakA isakA vikalpa raJcamAtra bhI nahIM hotaa| kala Apane upadeza detA hai vaha vaktA bevakUpha hai / dhana tumhArA hai vajradanta cakravartIkA kathAnaka sunA thA / jaba usakA hI kahA~ ? vaha to spaSTa judA padArtha hai / yaha cAdara moha dUra huA taba usake manameM yaha vikalpa nahIM jo mere zarIrapara hai na merI hai na mere bApakI hai aura AyA ki hamAre isa vizAla rAjyako kauna sa~bhAlegA? na merI sAta perIkI hai / vaha dravya dUsarA hai aura maiM lar3akoMko rAjya denA cAhA, para jaba unhoMne lenese dravya dUsarA / eka dravyakA catuSTaya judA, dUsare dravyakA iMkAra kara diyA taba anundharIke chaha mAhake puMDarIkacatuSTaya judA / Apa padArthako jAnate haiM / kyA padArtha ko rAjya dekara jaGgalameM calA gyaa| nirmoha dazAkA ApameM jAtA hai ? Apa per3A khAte haiM, mIThA lagatA kitanA acchA udAharaNa hai| cakravartI ke dIkSA leneke hai kyA mIThA rasa Apake AtmAmeM ghusa jAtA hai ? bAda unakI strI lakSmImatI apane jamAI vanajaMghako aurata bar3I saphAI ke sAtha roTI banAtI hai kyA usake jo ki bhagavAna AdinAthake jIva the, patra likhatI hAtha yA usakI aGguliyA~ roTIrUpa hojAtI haiM ? hai ki pati aura putra sabhI sAdhu hogaye haiN| jisapara For Personal & Private Use Only
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ .2546 varSa bAda jaya syAhAda [le0-pro0 gorAvAlA khuzAla jaina ema0 e0, sAhityAcArya] "dRSTaSTAvirodhatAlAbAdaH / " (svAmI samantabhadra) unnati nahIM avanati ___ kara detI hai| apaneko pUrvajoMse sabhyatara mAnane vAlA bhagavAna mahAvIrakI 2547vIM janma-jayantI yaha manuSya kaha hI uThatA hai ki ye DhAI hajAra varSa manAnekA vicAra karate hI una paristhitiyoMkA vyartha nahIM gaye haiN| hamane AzAtIta unnati kI hai| anAyAsa smaraNa ho AtA hai jinakA pratIkAra karake jahA~ amerikAne utpAdanakI samasyAko sulajhA diyA licchavikumAra sanmatine anAdi mArgakA prakAza hai, vahIM rUsane vitaraNarItiko sama kara diyA hai| kiyA thA aura apanI tIrthakara saMjJAko sArthaka eka ora yadi hiTalara aura musolinIne hiMsAkA banAyA thaa| cira atItakA dhyAna nikaTatama vartamAna hI DaGkA pITA thA to dUsarI ora yugapuruSa, mUtimAnapara dRSTi DAlaneke liye lubhAtA hai| Adhunika Avi- bhArata, priyadarzI gA~dhIjIne ahiMsAkI zItala manda kAra tathA aihika sukha sAdhanakI aniyantrita sAmagrI sugandha malayAnilakA pravAha kiyA thaa| yadi amekSaNa bharake liye zirako U~cA aura sIneko tanA rikA, rUsa tathA a~grejoMkI vijayako pazubalakI rAjyakA bhAra AyA hai vaha choTAsA bAlaka hai| sarvopari jIta kahA jAya, to satya aura ahiMsAke prabhAvazAlI zAsakake na honese rAjyameM arAjakatA balapara prApta sakriya tathA niSkriya bhAratakI do bhAgoM maca rahI hai| Apa Aiye / ' vaha prakaraNa bA~cakara meM vibhakta svatantratA bhI naitika balakI abhUtapUrva vijaya A~khoMmeM A~sU AjAte haiN| kahA~ chaha khaNDake adhi- hai| Aja samayakI tarAjUke eka palar3epara amerikApati cakravartIkI rAnI aura kahA~ rakSAke liye dUsare kA aNubama hai aura dUsarepara gA~dhIjIkI ahiMsAmaya ko patra likhatI hai ? kala jo rakSaka thI vaha Aja nIti / anAyAsa hI aisA pratIta hotA hai ki hama usa rakSAke liye dUsaroMkA mu~ha tAkatI hai| bhaiyA ! yahI to yugase jArahe haiM jisameM pratyeka vastu saMbhavataH vikAsasaMsAra hai, saMsArakA svarUpa aisA hI hai| kI caramasImA taka pahuMca cukI hai| kintu vAsta tyAga karanese koI kahe ki hamArI sampatti naSTa vikatA isake ThIka viparIta hai / kyA Aja dRSTibhedake ho jAtI hai so Aja taka aise udAharaNa dekhanemeM nahIM kAraNa vyakti bheda aura rASTra-vaimanasya nahIM hai ? kyA Aye ki koI dAna dekara daridra huA ho| ahiMsA pUjya gA~dhIjIko golI mAra manuSyakI jaba vasanta yAcaka bhaye dIne taru mila pAta / hiMsravRtti-nArakIyatAse bhI nIce nahIM calI gaI hai ? isase nava pallava bhaye diyA vyartha nahiM jAta // niHzastrIkaraNakA rAga alApate-alApate kyA manuSya eka kavikI yaha kitanI sundara ukti hai / jaba ne mahAmArU-astra aNubama nahIM banA DAlA hai ? kyA vasanta yAcaka hotA hai taba vRkSa patajhar3a bana jAte haiM- dharmake nAmapara hiMsA, corI, jhUTha, akalpita vyabhiapane-apane patte de DAlate haiN| yahI kAraNa hai ki cAra tathA saMcayakA tANDava nahIM horahA hai ? saca unameM naye-naye patte paidA hojAte haiN| to yaha hai ki manuSyane ye DhAI hajAra varSa saMkalpa pUrvaka apanI avanati aura una saba AdarzokA For Personal & Private Use Only
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4] jaya syAdvAda maTiyAmeMTa karanemeM lagAye haiM jinakI zikSA bhagavAna bhedakI duhAI dI jAtI hai| aura eka dUsareko apanA mahAvIrane dI thii| isIliye barnArDazA jaise vyakti ghAtaka zatru mAna baiThA hai| isa prakAra spaSTa hai ki kI A~kheM vartamAna sabhyatAke gADha andhakArako kalpita dRSTibheda hI vizvake vartamAnako pratya cIratI huI vIra prabhuke upadezapara ThiThakakara raha gaI bigAr3e huye hai aura pApa tathA dukhaHmaya bhaviSyakI haiM / kyoMki rUsa-amerikAkI pratiyogitA, tAnAzAhI kalpanA karA rahA hai / jaba ki sAmyavAda tathA ke janmakI AzaGkA, aura musalima-amusalima janatantravAdake mUr3hagrAhako chor3akara amerikA-rUsa akAraNa vaimanasyakA vikAra AdikA anta zoSita vizvako zAnti, sukha aura sadAcArakI ora saralatA aura zoSaka dvandvakA vinAza tathA naitikatAkA se le jA sakate haiM / yaha tabhI sambhava hai, jaba hama punaruddhAra usI praNAlIse saMbhava hai jisameM "dRSTa aura syAdvAda yA bauddhika ahiMsA, yA saba dRSTiyoMse iSTakA virodha nahIM hai| jaisA ki vIraprabhune kahA thaa| vicAranA athavA udAradRSTise kAma leM jo pratyakSa hI . rAjanaitika asyAdvAda saMgharSa aura azAntise bacAtA hai tathA maitrI aura vigata vizva yuddha ke ghAvoMpara abhI paTTI bhI nahIM pramodapUrNa bhaviSyakI kalpanA karAtA hai| ba~dha pAI hai| kuMpathagAmI vIra jarmana rASTra samatA, dhArmika asyAdvAda svatantratA aura svajanatAke hAmI rASTrake pairoMke tale jahA~ rAjanaitika vicAra sahiSNutAse vartamAna karAha rahA hai / varSoM bIta gaye para koI antima saMdhi vizvameM madhya-pazcimI yorupa, amerikA, cIna, barmA nahIM ho sakI hai / yaha saba hote huye bhI tIsare vizva AdikI samasyAe~ saralatAse sulajha sakatI haiM, vahIM yuddha kI taiyArI hone lagI hai / khule Ama amerikA dhArmika vicAra sahiSNutA dvArA musalima tathA aura rUsane apane dala banAne prArambha kara diye haiN| amusalima gaSTroMke bIca calane vAlA saMgharSa bhI zAnna donoM daloMkI isa vRttine vartamAna (dRSTa) kI pragatiko ho sakatA hai / san 1924 ke bAdase dhArmikatA yA hI nahIM roka diyA hai apitu bhaviSyakI saMbhAvanA sAmpradAyikatAke nAmapara bhAratameM jo huA hai, usase (iSTa)ko bhI andhakArAcchanna kara diyA hai / moTe sAdhAraNatayA sAmpradAyikatA aura vizeSa rUpase rUpase dekhanepara koI aisA kAraNa sAmane nahIM AtA imlAmakI orase kI gaI itihAsa-siddha AkramakatA jo rUsa aura amerikAke manomAlinyake aucityako aura varvaratAkI puSTi to hotI hI hai, sAtha hI sAtha siddha kara sake / tathokta jAgrata rAjanItijJa kahate haiM yaha bhI spaSTa ho gayA hai ki isa dhArmika unmAdase ki sAmyavAdI rUsa pUMjIvAdI amerikAke prasArakI kisI bhI dharma yA sampradAyakA vAstavika pracAra aura kaise upekSA kare ? kintu donoM dezoMke jana tathA prasAra ho hI nahIM sktaa| yadi isake dvArA kucha zAsanakA paryavekSaNa karanepara koI aisI bhalAI yA huA hai to vaha hai sAmAjika maryAdAoMkA lopa burAI nahIM milatI jo ekameM hI ho, dUsaremeM bilkula aura anaitikatAkA aniyantrita prcaar| na ho / donoM deza utpAdana, saMcaya tathA vitaraNako atItako bhUlakara yadi 15 agasta sam 46 ke khUba bar3hA rahe haiN| yadi eka vyaktigata rUpase to bAdake bhAratapara hI dRSTi DAleM to jJAta hotA hai ki / dUsarA samaSTigata rUpase / donoM dezoMkA Adarza 'sAkSAt kriyA' mAne mArakATa, corI, DakaitI, apabhautika (jar3a) bhogopabhoga sAmagrIkA carama vikAsa haraNa tathA nArakIya vyabhicAra; musalima lIga, hinda hai| apane dalake logoM, rASTrIkI dhana-janase sahAyatA mahAsabhA tathA rASTrIya svayaM sevakasaka mAne dezadroha meM koI nahIM cUka rahA hai / sAdhana, sAdhya aura phala- aura mAnavatAkI phA~sI / isa prakAra dharma aura kI ekatAmeM dRSTi yA 'vAda' bhedakI halkIsI chAyA bhI sampradAyake nAmapara idhara Der3ha varSa jo hA hai, usa * nahIM dIkhatI hai| tathApi paga-pagapara 'dRSTi' yA 'vAda' ne bhAratakI sanAtana virAsata naitikatAkI nIMvako For Personal & Private Use Only
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 anekAnta [varSa 9 aisA khoda DAlA hai ki hamArA sAmAjika vartamAna bhAratIya kisIko churA bhoMka detA hai, Aga lagA detA (dRSTa) hI virUpa aura naSTa nahIM huA hai apitu subha- hai, dUsarekI bahU-beTIko le bhAgatA hai aura kabhI tadhA viSyako kalpanA (iSTa) bhI atyanta aspaSTa aura kahIM bhI balAtkAra karatA hai| hamAre sAmAjika nirAzAjanaka hogaI hai| yaha saba huA dhamake nazeke vartamAna (dRSTa)kI nissAratA aura patana to spaSTa hai kAraNa, dharmake kAraNa nahIM / itihAsa isa bAtakA kintu yadi ina vRttiyoMkA nirodha na huA to bhaviSya sAkSI hai ki amusalima dharmoMne bhAratameM islAma yA kA anumAna (dRSTa) karate hI romAMca ho AtA hai, prANa. usakI saMsthApara kabhI AkramaNa nahIM kiyA hai| sihara uThate haiM / hiMsakakI hiMsA, corakI corI, jhUThe itanA hI nahIM, musalima AkramaNake bAdase hI saba ko dhokhA, vyabhicArIkI bahina beTIke sAtha vyaprakArase musalamAnoM dvArA satAye jAnepara bhI amu- bhicAra aura pUMjIpatike birodhake liye pUMjIpati salima bhAratane una durghaTanAoMko bhulA hI diyA hai| bananA hI hamArI nIti aura Adarza hogaye haiM-jaisA yahI avasthA prAcIna bhAratIya sampradAyoM aura dharmoM ki Ajake vizvameM spaSTa dikhAI detA hai to sAmyake pArasparika kalaha aura damanakI huI hai| tathApi vAda aura samAjavAda, sAmantazAhI aura nAdirazAhI manuSyameM itanA viveka nahIM jAgA ki dhame "jIva sabhI badatara siddha hoNge| vidhvaMsa aura patanakI gati uddhAra" kI kalA hai| jise jahA~ vizuddhi mile, use itanI teja hogI ki gata 43 varSoMkI abhUtapUrva vahIM svatantratA pUrvaka rahane diyA jaay| kyoMki jo vaijJAnika vidhvaMsa-praNAlI bhI usake sAmane vaisI satya rUpase kisI bhI dharmako mAnate haiM, ve kabhI lagegI, jaisI bundelekI talavAra Aja aNubamake ApasameM nahIM ldd'te| phalata: na islAma khataremeM hai sAmane lagatI hai| AjakA sarvatomukha patana itanA aura na hindU yA yahUdI dharma hI vizvako svarga banA vyApaka hai ki kucha samaya aura bItate hI vaha svabhAva sakatA hai| ataH manuSyako apane Apa apanI dRSTi mAna liyA jaaygaa| kyoMki Aja bahujanakA jIvana banAne, jJAna prApta karane aura AcaraNa karanekI to zithilAcArakI ora bar3ha hI cukA hai| "mahAjana svatantratA honI hI cAhiye / bhagavAna mahAvIrake isa ko bhI asaMyata hone meM adhika samaya na lagegA aura samanmabhadra dhameke dvArA hI hama bhArata tathA philistIna phira asaMyata hI 'pantha' yA sahaja jIvana ho jaaygaa| Adi dezoMkI tathokta dhArmika gutthiyA~ saralatAse Ajake vizvameM kisIko yadi khatarA hai to vaha hai sulajhA sakate haiN| saMskRti yA mAnavatAko / cAhe pUMjIvAdI amerikA sAmAjika asyAdvAda ho yA samAjavAdI rUsa, saba hI isa khatarekI carcA dhArmika asahiSNutAkI rAkSasI santAnakA hI karate hai| kintu kisI bhI vAdake anuyAyioMkA nAma sAmAjika anAcAra yA asyAdvAda hai| Adhunika jIvana aisA nahIM hai jisase mAnavatAkI surakSAkI yugake "vAda" yA dharmake pakSapAtane anaginatI AMzika bhI zrAzA bNdhe| hAniyA~ aura atyAcAra kiye hai| kintu una sabakA samrATa to vaha vRtti hai jisake kAraNa manuSya taba kyA yaha mAna liyA jAya ki manuSyakA kukRtyoMko Aja niHsaMkoca bhAvase kara rahA hai sudhAra nahIM hI ho sakatA hai| tathokta vaijJAnika jinake karanekI zAyada usane kalpanA bhI na kI pratIkAra asaphala hai taba aura kyA kiyA jAya ? hogI / musalimalIgane bhAratakI aneka hAniyA~ kI uttara kaThina nahIM hai / yadi do aNubamoMne jApAnakA haiM, unameM ghAtaka to vaha anAcAra hai jisase uttejita laGkA-dahana kara diyA to priyadarzI gA~dhIjIne bhI to hokara amusalima bhAratIyoMne bhI usakI punarAvRtti hindutvake kalaGka-golI mArane vAleko hAtha jor3a kI hai / Aja musalimake samAna hI amusalima diye the| yaha dRSTi, jJAna aura AcaraNa kahA~se dharmanIti For Personal & Private Use Only
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4 4] apane hI logoM dvArA bali kiye gaye milA ? satya aura ahiMsA se hI to ? yoM to bhAratIya saMskRti hI ahiMsA pradhAna hai; kintu yaha bhI spaSTa hai ki isakA mUla srota jaina mArga hI rahA hai| tathA hamAre yuga meM bhagavAna mahAvIra / bhagavAna vIrane hI to spaSTa kahA thA ki 'yadi hiMsakakI hiMsA nyAyya mAnoge to koI bhI isa saMsAra meM avadhya nahIM rahegA maitrI, pramoda, zAnti aura vikAsa asambhava ho jAyeMge / yadi jhUThako hI nItimattA mAnoge to aisI nItimattA se kisIkI bhI vipatti na TalegI aura saMsAra meM vizvAsa nAmakI vastu durlabha ho jAyagI / yadi dharma bheda yA vyakti bhedake kAraNa dUsarekI bahina beTI se kuceSTA yA balAtkAra karanemeM puruSArtha mAnoge to vaha puruSArtha tumhArI bahina-beTIkI maryAdA aura lajjA naSTa kara degA / AvazyakatA se adhika paisA saMcaya karanemeM yadi pApa na samajhoge to koI aisa pApa nahIM, jise karanemeM tuma hicakoge / ' sambhava hai, sau-pacAsa varSa pahile yaha saba dharmopadeza sA lagatA kintu Aja to yaha anivArya AvazyakatA hai / zranyathA AkrAMta jarmanI tathA anya yorupIya rASTra, cIna, philistIna, kAzmIra, haidarAbAda 1 sukarAta - yUnAnI dArzanika tattvavettA, IsAse 266 varSa pUrva jahara dvArA / 2. IsAmasIha - jase 1648 varSa pUrva, yahUdiyoM dvArA dI gaI zUlIse / 3 abrAhama liMkana amerikA ke prathama rASTrapati, 14 apraila 1865 meM golI dvArA / 4 mAikela koliMsa - zrAjAda AyalaiMDake prathama rASTrapati, . 1622 meM golI dvArA / 5 svAmI dayAnanda - zrAryasamAjake saMsthApaka, 30 akTUbara 1823 meM jahara dvArA / 6 svAmI zraddhAnanda - zrAryasamAja aura kA~gresa ke netA, golI dvArA / apane hI logoM dvArA bali kiye gaye mahApuruSa mahApuruSa aura pAkistAna meM sahaja jIvanakI kalpanA bhI saMbhava na rahegI / kintu dUsareke prANa, vacana, dhana, zIla aura AvazyakatAkI rakSA hama taba hI kara sakate haiM jaba hamArI dRSTi vyApaka ho| jise mUr3hagrAha hogI usase yaha AzA taba taka nahIM kI jAsakatI jaba taka use apanI haThase mukti na mile tathA usakI dRSTi parasahiSNu na ho jAya / yaha taba hI sambhava hai jaba manuSya pratyakSa hI vikRta aura patita vartamAnase bace tathA aisA koI kAma na kare jo pratyakSa hI burA hai| athavA bhISaNa bhaviSya kA anumApaka hai| yaha syAdvAda dvArA hI sambhava hai kyoMki isa praNAlI meM pratyeka kalpanAkA vivadha aura vyApaka dRSTise vicAra karanA Avazyaka hai / tathA hara pahalUse vicAra karate hI baira aura virodha svaya kAphUra hojAte haiM / ataH Ajake rASTra tathA sampradAyagata virodhoMko dUra karane kI sAmarthya bhagavAna vIrake syAdvAda meM hI hai isa bauddhika ahiMsA ke Ate vAcanika aura kAyika hiMsA svayaM siddha ho jAyagI / ataH pratyakSa tathA anumAnase avAdhita syAdvAda hI jJeya tathA AcaraNIya hai / jaina sandezase / 7 157 zragasAna - svatantra varmAke prathama pradhAnamantrI, 16 julAI 1947 meM, pArliyAmeNTa bhavanameM, golI dvArA / amara sAhityakAra ToDaramala - jainasamAjake mahAvidvAn aura sAhityakAra, vikrama saMvat 1824 ( I0 1767 ) meM dharmAndhatApUrNa sAmpradAyikatA se zrabhibhUta eka narezakI avicArita prajJAse hAthI dvArAM / TrATaskI - rUsakA lekhaka aura mahAn netA, meksikomeM gharapara hathaur3e dvArA / 9 For Personal & Private Use Only 10 mahAtmA gA~dhI - hiMsA aura mAnavatAkepu jArI, bhArata tathA vizva ke mahAnatama mAnava, santa aura netA, 30 janavarI 1648 meM, dillIke viDalAbhavanameM, nAthUrAma goDasekI pistaula kI tIna golioMse /
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAmuni sukumAla (zrI lA0 jinezvaraprasAda jaina) [isa lekhake lekhaka lA0 jinezvaraprasAdajI sahAranapurake una dhArmika puruSoM se eka haiM jinase sahAranapurakA mastaka U~cA hai| zrApa jJAnavAnoM aura cAritravAnoMkA bar3A Adara kiyA karate haiM / lAlA udayarAma jinezvaraprasAdake nAmase prasiddha kapar3ekI pharmake zrApa mAlika haiN| apane vyApArase udAsInajaisI vRtti rakhate hue zrApa sadA hI dharmakI ora yatheSTa dhyAna rakhate haiM / jainagurukula sahAranapurake zrApa janmadAtA aura adhiSThAtA hai tathA use hajAroM rupaye pradAna kara cuke haiM / hAlameM zrApa sakuTumba pUjya kSa laka varNIjIke darzana, vandana aura upadezazravaNake liye varuaAsAgara gaye the| vahA~para varNIjIko AhAra dAna denekA bhI Apako sakuTumba saubhAgya prApta huA thaa| udharase vApisa Akara Apane vicArapUrvaka darzanapratimA grahaNa kI hai / hAlameM merI Apase bheMTa huI / Apake vicAroM, unnata dhArmika bhAvoM aura zAnta pariNatiko jAnakara bar3A pramodabhAva huzrA / mahAmuni sukumAlake jIvanacaritaparase aApane jo vicAra banAye unheM lekhabaddharUpameM mujhe sunaayaa| sunakara merI tabiyata bar3I prasanna huii| merI preraNApara use unhoMne 'anekAnta' meM prakaTa karaneke liye bhejA hai / zrApa yadyapi lekhaka nahIM haiM--saphala vyApArI dhanapati hai-phira bhI apane prathama prayatnameM ve itanA sundara likha sake, yaha jAnakara pAThaka bhI prasanna hoNge| AzA hai aba Apa apane likhanekA payatna barAbara jArI rkheNge| -koThiyA]. jagandha vAja baiThe-baiThe vicAra utpanna huA ki ve prabhu ghumAI aura bole-he bAlike ! tU kauna hai ? vicAra sukumAla svAmI kauna the ? unakI pUrvalI to sahI ? pUrvalI dazA terI kauna thI ? kisa pApoavasthA kaisI thI, jinhoMne itanI vIratAke sAtha karma- dayase tU isa avasthAmeM avatarita huI ? vicAra aura zRGkhalAkI kaDiyoMko kATA thA ? soca ! terA kalyANa nikaTa hai, terI avasthA isa pUrva avasthAmeM ve karmake prere pApodayavaza eka mahAna nArakIya duHkhase chUTane vAlI hai, tanika sthiramahAdurgandhA aspRzya kanyAke zarIrameM banda isa yA paya kanyA ke zarIra meM banda isa tAse vicAra aura upayoga lagA !! saMsAra aTavImeM hI the, jisake zarIrase itanI durga itanA vacana una mahAna kalyANakArI dhIra-vIra, ArahI thI ki usako dekhakara bahu-manuSyoMkA jJAnI, RSIzvarakA sunakara vaha vicAratI hai-ye kauna samudAya nAkapara vastra rakhakara hI usa mArgase hai ? inakI vANI parama-suhAvanI mAlUma par3atI hai| nikalatA thaa| mujha dIna-hInapara kyoM karuNA karate haiM? mere to usI samaya mahAna tyAgamati, jJAnasvarUpa, aneka samIpa bhI koI nahIM aataa| dhanya, ina vAtsalyadhArI pratimAdhArI, mahAna tapasvI eka RSi mahArAja usake mahAn prabhuko / itanA vicArate-vicArate use usI samIpase vihAra karate hue nikale, acAnaka unakI kSaNa pUrvabhavakA jAti-smaraNa jJAna hotA hai aura dRSTi usa kanyApara gaI / unhoMne vicAra kiyA- vartamAna dazApara kheda hote-hote yugala netroMme azruare! yaha to kardamameM lipaTA huA ratna yahA~ par3A hai dhAra baha jAtI hai aura vaha lAlAyita dRSTise nirnimeSa aura yaha to nikaTabhavya AtmA hai / kamoM ke cakkarameM unakI ora dekhatI rahatI hai| phaMsI huI hai| unhoMne zIghra hI svadRSTi usa ora ve mahAmuni use sambodhate hue zIghra kahate haiM For Personal & Private Use Only
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4] mahAmuni sukumAla 159 'he putrI ! tU zIghra vikAke vratoMko dhAraNa kr| vizeSa komalatAke kAraNa unake caraNoMmeMse rudhirakI tujhe saMsAra meM paribhramaNa karate-karate anantakAla bIta dhAra baha nikalatI hai| para sukumAla isakI kucha bhI gayA, terI Ayu bhI alpa hai, jo zIghra pUrI horahI paravAha na karate hue aura vairAgyabhAvoMse ota-prota hai / munirAjake karuNA-bhare ina vacanoMko sunakara hote hue nigrantha muniyoMke caraNoM meM jAkara bhaktivaha zIghra vikAke vratoMko bhAvasahita dhAraNa karake pUrvaka vandanA karake natamastaka hokara unase vizeSa dRr3hatAke sAtha pAlana karatI huI maraNako prApta hotI prArthanA karate haiM / he prabho ! he kalyANamUrti ! he hai aura svargameM devaparyAyako dhAraNa karatI hai- anantaguNoMke svAmI ! he patitoddhAraka ! mujhe zIghra strIliGgakA viccheda kara detI hai| vahA~se cayakara yahI ubAro / maiM isa saMsArarUpI kArAgrahase nikalakara devapayyoyakA jIva eka rAja seThAnIkA putra suku- nija kuTumbameM vAsa karanA cAhatA huuN| maiM aba isa mAla kumAra hotA hai| saMsArase taptAyamAna hU~ / prabho ! maiM aba Apake caraNoM dekho, karmakI vicitragati ! kahA~ to durgandhayukta meM rahakara ina karma-phA~soMkA tAra-tAra karU~gA / inako aspRzya aura achUta kanyA aura kahA~ mahAna Rddhi- niHsattva karake Apake sadRza bnNgaa| maiM saMsAra-vanI dhArI svargakA deva ! phira kahA~ ye rAjabhoga, vaibhavake meM Aja taka bhramA / he prabho! he svAmina ! siMha ThATha! jinake aneka striyA~ tathA komala zarIra / jisa hote hue bhI maiM apaneko bhUlakara gadhoMkI TolImeM zarIrameM rAI aura sarasoM bhI cubhatI ho, jinake netroM- pha~sa gayA aura kumhArake DaDe, apanI hI bhUlase meMse AratIke dIpakase bhI jala jharane lage, jinakA apanI hI mUrkhatAse, Aja taka khAtA rahA! mahAn komala zarIra eka vizeSa prakArake taMdula hI he prabho! ubAro! mujha patitako ubAro! aba maiM cana-cunakara bhakSaNa kara sake / kitanI komalatA! Apake caraNoM meM AyA haiN| mujhe nirakho aura apanA kitanA rAjasI-ThATha ! vahI sukamAla kumAra eka dina sevaka samajha mere kalyANa-mArgakI jananI deva-durlabhA isa zarIra, kuTumba aura bhogoMko anathekArI samajha zrIbhagavatI jinadIkSA mujhe pradAna karo / yahI mujha saMsAra aura dehase bhayabhIta hokara aura svako / dAsAnudAsakI Apase prArthanA hai| ve mahAm yogI nirakhakara eka siMhakI taraha-garjanA karate haiM aura parama vItarAgI, parama vAtmalya-guNadhArI, dhIra-vIra, apaneko sambodhate haiM-he mUrkha ! tUne Aja taka ina RSivara apane yugala netroMko sakumAlakI tarapha mAtA, strI, dhana-daulata Adi bhogoMke cakkarameM ghumAte haiM aura madhura-komala zabdoM dvArA kahate haiMpar3akara samasta jIvana, samasta kAla aura samasta bhAvanAyeM vyartha geNvaaii| aba to ceta ! aura apaneko 'he vatsa ! tUne prazaMsanIya vicAra kiyaa| tUne pahacAna ! tU to pUrNa prabhu hai| isa kaMTaka-pUrNa mArgakA svako samajha liyA aura yaha bhI jAna liyA ki tyAga kara / ina kama-phA~soMse nikala / anyathA prAta:- pUvele bhavameM terI yaha AtmA pUrNa durgandhase yukta kAla honepara tU yahA~se nahIM nikala sakegA, isaliye aspRzya (achUta) kanyAke zarIrameM banda thii| aba zIghratA kara / tUne hoza kiyaa| aba hI shii| aba bhI terI Aya - yaha vicAra dRDha karate hIzIghratAse UparalI khir3akI 3 divasakI hai, isaliye tIna divasameM hI terA ke rAste dhotI-dupaTroMkI kamanda banAkara ve dhIre-dhIre kalyANa hogaa| tU sthira ho svameM samA jA / yaha zrInIce Ate haiN| unakA vaha mahAn komala zarIra Aja bhagavatI jinendra dIkSA terA kalyANa kregii| kamandakI ragar3oMko khAtA huA nIce AtA hai aura aisA kahakara vItarAgatAke dhanI una paraupakAranIce Anepara vaha patharIlI kaMTaka-sahita bhUmipara nirata nirgrantha munirAjane sukumAlako zrIjina-dIkSAse apane yugala caraNoMko rakha detA hai / bhUmiko chUte hI bhUSita kiyA / For Personal & Private Use Only
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 anekAnta [varSa 9. prabhu sukumAla, ve rAjarSi sukumAla zrIbhagavatI nizcala hU~, nijarasvarUpa hU~, nityAnanda hU~, satyajinadIkSAse vibhUSita hokara turanta vanako vihAra svarUpa hU~, samayasAra huuN| aura yaha deha galanarUpa, roga karate haiM aura unake pIche-pIche unake caraNoMse jo rUpa, nAnA prAdhi-vyAdhiyoMkA ghara hai| yaha merI nahIM rudhira bahatA ArahA thA usako cATate hue unake aura na maiM isakA huuN| kauna kaha sakatA hai ki aise pUrvale bhavakI lAta khAI huI bhAvajakA jIva zRgAlI dhyAnamagna aura uccatama AtmIya bhAvanAmeM lIna aura usake do bacce tInoM vahA~ pahu~ca jAte haiM jahA~para mahAmuni sukumAla zRgAlIke dvArA khAye jAte hue prabhu sukumAla dhyAna-avasthAma-akhaMDa dhyAnameM nizcala dukhI the| nahIM, nahIM, zRgAlIke dvArA khAye jAte hue virAja rahe the| ve mahAmuni dukhI nahIM the, kintu unakA AtmA prabhuko zRgAlI apane baccoM sahita caraNoMkI parama sukhI thaa| ve to AtmAkI caitanya pariNatirUpa taraphase cATanA zurU kara detI hai, cATate-cATate vaha a amRtakA pAna kara rahe the| AtmAkA sukhAnubhava bhakSaNa karanA prArambha kara detI hai, udhara donoM bacce karanemeM ve aise lIna the ki zarIrapara lakSya hI nahIM . bhI prabhuko bhakSaNa karate haiM / isa taraha ve tInoM hiMsra thaa| ve ananta siddhoMkI paMktimeM baiThakara AtmAke janta una mahAna mani zrIsakamAla vApasa AnandAmatakA upayoga kara rahe the| divasa paryyanta bhakSaNa karate rahe / bhakSaNa karate-karate isa prakAra dhyAnameM lIna ho prabhu isa nazvara dehasa ve prabhukI jaMghA taka pahu~ca gye| udhara prabha dhyAnA- vidA hokara sarvArthasiddhi vimAnameM virAjamAna ho rUDha haiN| dhyAnameM vicArate haiM-maiM to pUrNa brahmasvarUpa jAte haiM, jahA~se eka manuSya payyAya prAptakarake usI hUM, AtmA hU~ , jJAnasvarUpa hU~ , jJAyaka hU~, cidAnanda bhavase mokSameM padhAreMge / dhanya ina mahAtmA sukumAla hU~, nitya hU~ , niraJjana hU~, ziva hU~, jJAnI hU~, akhaMDa svAmIko / merA ina prabhuvarako bArambAra namostu / hU~, zuddha AtmA hU~, svayaMbhU hU~, AnandamayI hU~, tA0 22-4-48 paM0 rAmaprasAdajI zAstrIkA viyoga ! ' paM0 rAmaprasAdajI zAstrI, pradhAna kAryakartA ai0 pannAlAla di0 jaina sarasvatI bhavana, bambaI' kA caitra vadI 2 ravivAra tA0 11 aprailako zAma 5 baje acAnaka svargavAsa hogyaa| Apa arsese asvastha cala rahe the| Apake nidhanase samAjakI bar3I kSati huI hai| Apa bar3e hI milanasAra the aura vIrasevAmandirako samaya-samayapara bhavanake aneka pranthoMkI prAptI hotI rahatI thii| ApakI isa asAmayika mRtyuko sunakara vIrasevAmandira parivArako bar3A duHkha tathA aphasosa huaa| hama divaGgata AtmAke liye paralokameM sukha-zAntikI kAmanA karate hue unake kuTumbIjanoMke prati hArdika samvedanA vyakta karate haiN| . -paramAnanda zAstrI For Personal & Private Use Only
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ seThIjIkA antima patra (preSaka-ayodhyAprasAda goyalIya) [purAne kAg2az2Ata ulaTate hue mujhe svargIya zraddhaya paM0 arjunalAlajI seThIkA nimna patra phuliskaipa zrAkArake chaha pRSThoMmeM peMsilase likhA huA milA / yaha patra jinako sambodhana karake likhA gayA hai, unakA nAma aura una sambandhI vyaktigata bAteM aura kucha rAjanaitika carcAe~ jo aba aprAsAMgika hogaI haiMchor3akara patra jyoMkA tyoM diyA jA rahA hai| patrake nIce unake dastaqhata nahIM haiN| hAlA~ki samUcA patra unhIMkA likhA huA hai| mAlUma hotA hai yA to ve svayaM isa kaTe-chaTe patrako sApha karake bhejanA cAhate the yA dUsarese pratilipi karAke bhejanA cAhate the| parantu jaldImeM sAfa na honeke kAraNa vahI bheja diyA / sambhavatayA jainasamAjako lakSa karake likhA gayA unakA yaha antima patra hai, dhyAna rahe yaha patra mujhe nahIM likhA gayA thA / patra merI mArphata AyA thA isaliye unheM dikhAkara maiMne apane pAsa surakSita rakha chor3A thaa| likhA nAsakA to seThIjIke saMsmaraNa bhI "anekAnta"ke kisI aGkameM denekA prayatna kruuNgaa|-goyliiy ajamera vAtAkAza kisa hada taka laukika aura pAralaukika 16 julAI 1938 donoM hI prakArakA hita-sAdhaka hogA, yaha eka gahana dharma bandhu, vicAraNIya viSaya hai / isI samasyA aura Azayako saMsArake mUlatatvako arhata-kevalI kathita ane- lekara maiM Apake sammukha eka khulI prArthanA lekara kAnta svarUpase vicArA jAya aura tadanusAra abhyAsa upasthita hotA hU~ aura ApakA vizeSa dhyAna bAlase usakA anubhava bhI prApta ho to, spaSTa hojAtA hai sukhase haTAkara antastalakI tarapha le jAnekA prayAsa ki pratyeka dravya, kSetra, kAla, bhAva apanI vizeSatA karatA huuN| mujhe AzA hai ki mere rakta-mA~sa rahita zuSka rakhatA hai, aura vaiyaktika evaM sAmUhika donoM hI tana piMjar3eke kaidI AtmAkI antardhvani Apake dvArA prakArake jIvanameM parivartana svavaza ho cAhe paravaza, jainasamAjiyoMke bahirAtmA aura antarAtmAmeM pahu~ca avazyambhAvI hotA hai / yaha parivartana ekAntase jAya jo yathArtha tatvadarzanakI pragati aura mokSasiddhi nirdoSa zreyaskara hI hogA aisA nahIM kahA jaasktaa| meM sAdhaka pramANita ho| kaI avasthAoM meM vaiyaktikarUpase aura katipayameM .. Apa hI ko maiM kyoM likha rahA hUM, Apase hI sAmUhika rUpase parivartana arthAta inkalAba hita aura ukta AzA kyoM hotI hai, isakA bhI kAraNa hai / merA kalyANake viruddha avAJchanIya nahIM nahIM-viSa jIvanabhara jainasamAja aura bhAratavarSake utthAnameM phaladAyaka bhI sAbita hotA hai| mAnava jAtikA sAdhAraNatayA vAkazUra vA kalamazUrakI taraha nahIM samaSTigata itihAsa isakA sAkSI hai| ata: bhAratameM gujarA, maiMne asAdhAraNa AkArake dhana-piNDameM parivartana-inkalAbakA jo zora cahu~ ora maca rahA apanA aura apane hRdaya mandirakI divya tapasvIhai aura jisakI gUMja kone-konemeM sunAI de rahI hai, mUrtiyoMkA ubalatA huA rakta diyA hai, jainoM aura usase jainasamAja bhI baca nahIM sakatA / parantu bhAratIyoMke ugra tapodhana devoMkA pratyeka jIvana mArga anekAntadRSTise tathA anekAntarUpa vyavahArameM jaina meM svapara-bheda janita vAsanAyA samAjake liye ukta parivartana dhvanise utpanna hA sArvahitake lakSase pragatikA kriyAtmaka saMcAlana kiyA For Personal & Private Use Only
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 anekAnta [varSa 9 aura karAyA hai / bhAratavarSIya jaina-zikSA-pracAraka pratApa', madana', prakAza kI jaisI rAjanaitika samitikA saGgaThana svargIya dayAcandra goyalIya aura AtmotsargI caukar3iyA~ mere sAmane isa asamartha unake vargake anya satyahRdayI kAryakartA-motI', dazAmeM bhI cira ArAdhya-padapara AsIna haiM; prAtaH1 svargIya vIra-zahIda motIcanda seThIjIke ziSya the| smaraNIya Adarza paNDita-rAja gopAladAsajI varaiyA, unheM zrArAke mahantako vadha karaneke abhiyogameM dAnavIra seTha mANikacandra aura mahilA-jyoti magana (san 1913)meM prANa daNDa milA thaa| giraphtArIse bahanake Adike netRtva-maNDalakA maiM aMgIbhUta pujArI pUrva pakaDe jAnekI koI sambhAvanA nahIM thii| yadi adyAvadhi hU~ aura pardekI oTameM una sabakI sattAzivanArAyaNa dvivedI pulisakI talAzI lenepara vATikAkA nirantara bhogI bhI hU~ aura yogI bhii| svayaM hI na bahakatA to pulisako lAkha sara paTakane kauna kidhara kahA~se yahA~ kyA aura vahA~ kyA ityAdi para bhI surAg2a mahIM miltaa| pakar3e jAnese pUrva pratyeka praznake uttarameM mere liye to ukta divya mahAseThIjI apane priya ziSyoMke sAtha rojAnAkI motIcanda aura dUsarekA nAma thA mANikacaMndra yA taraha ghUmane nikale the ki motIcandane prazna kiyA jycndr| ina sabhI visaviyoMke manake tAra aise 'yadi jainoMko prANadaNDa mile to ve mRtyukA U~ce surameM baMdhe the jo prAyaH sAdhu aura phakIroMke AliGgana kisa prakAra kareM ?' bAlakake mu~hase aisA bIca hI pAyA jAtA hai| vIrocita kintu asAmayika prazna sunakara pahale to 1 pratApasiMha vIra-kesarI ThAkura kesarasiMhake suputra seThIjI cauke, phira eka sAdhAraNa prazna samajhakara aura seThIjIke priya ziSya the| seThIjIke upadeza uttara de diyaa| praznottarake 1 ghaNTe bAda hI pulisa parase ye usa samayake sarvocca krAntikArI netA ne gherA DAlakara giraphtArakara liyA, taba seThIjI svargIya rAsavihArI bosake samparkameM rahate the| unakI mRtyuse vIrocita jUjhanekI taiyArIkA abhi- inake jA~bAja kAranAme aura AtmotsargakI vIraprAya samajhe / ye motIcanda mahArASTra prAntake the| gAthA 'cA~da' vagairahameM prakAzita ho cukI hai| inakI mRtyuse seThIjIko bahuta AghAta pahuMcA thaa| 2 madanamohana mathurAse par3hane gaye the| inake pitA inakI smRtisvarUpa seThIjIne apanI eka kanyA sarrAphA karate the| sampanna gharAneke the| sambhavataH mahArASTra prAnta jaise sudUra dezameM byAhI thii| seThI inakI mRtyu acAnaka hI hogaI thI / inake choTe bhAI jIke ina amara zahIda ziSyoMke sambandhameM prasiddha bhagavAnadIna caurAsImeM 11-14-15meM mere sAtha vilavavAdI zrI0 zacIndranAtha sAnyAlane "bandI- par3hate rahe hai, parantu madanamohanake sambandhama kAI jIvana" dvitIya bhAga pR0 137meM likhA hai- bAta nahIM huI / bAlyAvasthAke kAraNa isa tarahakI "jainadharmAvalambI hote hae bhI unhoMne kartavyakI bAteM karanekA una dinoM zaUra hI kaba thA? khAtira dezake maGgalake liye sazastra viplavakA mArga 3 prakAzacanda seThIjIke ikalaute putra the| seThIjI pakar3A thaa| mahantake khUnake aparAdhameM ve bhI jaba kI najarabandIke samaya yaha bAlaka the / unakI phA~sIkI koTharImeM kaida the, taba unhoMne bhI jIvana- anupasthitimeM apane-parAyoMke vyavahAra tathA ApamaraNake vaise hI sandhisthalase apane viplavake dAoMke anubhava prApta karake yuvA hue / seThIjI sAthiyoM ke pAsa jo patra bhejA thA, usakA sAra 5-6 varSakI najarabandIse chUTakara Aye hI the ki kucha aisA thA-"bhAI maranese Dare nahIM, aura unakI pravAsa-avasthAmeM hI akasmAta mRtyu hogii| jIvanakI bhI koI sAdha nahI hai| bhagavAn jaba seThIjIko isase bahuta AghAta pahu~cA / inhIM jahA~ jaisI avasthAmeM rakkheMge, vaisI hI avsthaameN| prakAzakI smRti-svarUpa inake bAda janma lene vAle santuSTa rheNge|" ina do yuvakoMmeMse ekakA nAma thA putrakA nAma bhI unhoMne prakAza hI rkkhaa| For Personal & Private Use Only
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4] seThIjIkA antima patra puruSoMkI AtmAe~ hI acUka parIkSA-kasauTIkA kAma vA avyavahArya, lAbhaprada vA hAnikara ityAdi aneka detI haiM, cAhe usa samayameM aura aba jIvoMke pariNAma rUpa-rUpAntarameM maujUda haiN| unameMse pratyekakA tathA aura lezyAoMmeM jamIna AsmAnakA hI antara kyoM unase sambandha rakhane vAlI ghaTanAoMkA gRhastha tathA na ho gayA ho| tyAgI, zrAvaka-zrAvikAoMke dainika jIvanapara evaM ___ satanAmeM pariSadakA adhivezana pahalA maukA thA mandira-tIrthoM athavA anya prakArakI nUtana aura taba ullekhanIya jainavIra-pramukha zrI....................... purAtana saMsthAoMpara par3A hai, vaha bhI Apake sammukha ke dvArA Apase merI bheMTa huI thii| maiM kaI varSoM ke hai / maiM to prAyaH sabameM hokara gujara cukA hU~, aura upayukta maunAgrahabatake bAda ukta adhivezanameM zarIka unake katipaya kar3ave phala bhI khUba cAkha cukA hU~ aura huA thA / idhara-udhara gata-yuktake siMhAvalokanake cAkha rahA huuN| ataH ApakA aura Apake sahakArI pazcAt maiM vahA~ isa natIjepara pahu~ca cukA thA ki Apa kArya-kartAoMkA vizeSa nirNAyaka lakSa isa bAra meM satya-hRdayatA hai aura apane sahadharmI jainabandhuoM anivArya-aTala honA caahiye| nahIM to jaina saGgaThana ke prati ApakA vAtsalya UparakI jhillI nahIM hai kintu aura jainatvakI rakSAke samIcIna dhyeyameM kevala vAdhAe~ ragorezemeM khaulatA huA khUna hai parantu tArIfa yaha hai hI nahIM Ae~gI, dhakkA hI nahIM lageMge, pratyuta nAmoki Thosa kAma karatA hai aura bAhara nahIM chlktaa| nizAna miTA dene vAlI pralaya bhI hojAya to mAnava jAtike bhayAvaha uthala-puthalake itihAsako dekhate isa taraha mujhe to dRDha pratIta hotA hai ki Apake hue koI asambhava bAta nahIM hai / alpasaMkhyaka sAmane yadi maiM jainasamAjake Adhunika jIvana-satvake jAtiyoMko paira phUMka-phUMkakara calanA hotA hai aura sambandhameM merI jindagI bharakI sulajhAI huI gutthiyoM bahusaMkhyaka jAtiyoM ke bahutase Andolana jo unhIMko ko rakha dUM to Apa unako amalI libAsameM jarUra upayogI hote haiM. alpasaMkhyakoMmeM ghusa jAte haiM aura rakha skeNge| apekSA-vicArase yahI nizcayameM aayaa| unake liye kAraka honekI apekSA mArakakA kAma dete bandhuvara, haiN| unakI bAharI camaka lubhAvanI hotI hai, kaI ___Apane rASTrIya rAjanaitika kSetrake guToMmeM ghula-ghula hAlatoMmeM to A~khoMmeM cakAcauMdha paidAkara detI hai, kara kAma kiyA hai, usakI raga-ragase Apa vAkipha magara vAstavameM Old is not gold glitters hareka ho cuke haiM aura tajarubese Apako yaha spaSTa ho cukA camakadAra padArtha sonA hI nahIM hotaa| bahasaMkhyaka hai ki havAkA rukha kidharako hai| isIse pariNAma logoMkI taraphase makhamalI khUbasUrata palaGgoMse Dhake svarUpa Apane nirNaya kara liyA ki jainetaroMkI jJAta hue khaDDe vicArapUrvaka vA antaHsthita pIr3hiyoMka vA ajJAta bhakSya-bhakSyaka pratidvandvitAke mukAbilemeM svabhAvaja cakrase taiyAra hote rahate haiM jinake pralobhana sadiyoMke mAre hue jainiyoMke raga-paTThoMmeM jIvana-saMgrAma aura lalacAhaTameM phaMsakara alpasaMkhyaka loga zatruko aura mUla saMskRtikI rakSAkI zakti paidA ho sakatI hai hI mitra samajhane lagate haiM, yahI nahIM; kintu apane to kevala unhIM sAdhanoM aura upAyoMse jo dUsare satva-svatvakI rakSAkA khayAla taka chor3a baiThate haiN| loga kara rahe haiM athavA jinameM bahuta kucha saphalatA kimAdhikam isa sva-rakSaNakI bhAvanA vAsanA bhI jainoMke sahayogase milatI hai| ......................... unako ahitakara a~cane lagatI hai| isake alAvA Apake sAmane Adhunika kAla-pravAhake bhinna- bhAvI udayAvalIke bala athavA yoM kahU~ ki kAladoSa bhinna Andolana samUha dhArmika vA sAmAjika, se abhAge alpasaMkhyakoMmeMse koI kaMsa jaise bhI paidA vAJchanIya vA avAJchanIya, heya vA upAdeya, upekSaNIya hojAte haiM jo apane gharake nAza karanepara utArU vA anupekSaNIya, AdaraNIya vA tiraskArya, vyavahArya hojAte haiM, gairoMke cirAg2a jalAte haiM aura pUrvajoMke For Personal & Private Use Only
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakIya vIra jayantI gata varSoMkI taraha isa varSa bhI caitra zukla trayodazI ko vIra-prabhukI jayantI samUce bhAratameM atyanta utsAhapUrvaka manAI gii| isa vIra jayantIkI praNAlI se jainadharmakA kAphI prasAra huA hai / pahale jainasamAjake utsava Adi atyanta saMkucita rUpameM hote the / prAyaH jainamandira, jainadharmazAlA aura jaina upAzraya hI utsava aura vyAkhyAnAdike kSetra niyata the / sArvajanika sabhAoMke karanekA na to Amataurapara sAhasa hotA thA aura na isa taraha ke vyAkhyAnadAtA hI prApta the / vIra jayantIkI yaha paripATI par3a jAnese bar3AmahatvapUrNa kArya huA hai / isa avasarapara aba prAyaH sarvatra sArvajanika sthAnoMpara sabhAe~kI jAtI haiM, kabi sammelanoM- muzAyaroM kA bhI AkarSaka kAryakrama rakhA jAtA hai; sarvadharma sammelana kiye jAte haiM; nagarajulUsa nikAle jAte haiM aura vyAkhyAna deneke liye netAoM -lokasevI vidvAnoMko bhI bulAnekA prayatna kiyA jAtA hai| kitane hI sthAnoMpara jainadharmake samIpake sampradAyoMke anuyAyI bhedabhAva bhUlakara yaha utsava manAte haiM aura apane bhinnadharmI dezavAsiyoM ko bhI premapUrvaka usameM sammilita karate haiM / gharako a~dherA naraka banA dete haiM / ............isa taraha jainakuloMmeM, jainapaJcAyatoMmeM, jainagRhoM meM calatI calAtI ThaNDI par3I huI amnAzrameM kalaha, bhISaNa kSobha, aura tatkAlasvarUpa tIvra kaSAyodaya aura azubha bandhake aneka nimitta kAraNoMse bacAkara jainoMkA rakSaNa, saMgaThana aura utthAna hogA, tabhI isa samayakI lapalapAtI huI anekAnta-nAzaka jAjvalyamAna dAvAgnise jainadharma aura jainasaMskRti sthira rhegii| isa prayatna se bhrAtRtva kI bhAvanA bar3hatI hai, jainadharmake prati jijJAsA utpanna hotI hai, phailI huI aneka bhrAmaka dhAraNAe~ dUra hotI haiM aura jainadharmake mAnavocita siddhAntoM kA vyApaka prasAra hotA hai / vIra jayantI ke samAna aura bhI sArvajanika tathA vyApaka dRSTikoNa vAle utsavoMkI paripATI DAlanI cAhiye / vIrasevAmandira dvArA vIra zAsana- jayantIkA Ayojana bhI isI tarahakA puNya prayAsa hai| aba isakA vyApaka pracAra honekI nitAnta AvazyakatA hai / kalakattA, bambaI meM paryUSaNa parvapara vyAkhyAnamAlA kI sUma bhI abhinandanIya hai / AzA hai aba jainasamAja ke 'vAle zaharoM - indaura, ajamera, vyAvara, bahujanatA jayapura, sahAranapura, dehalI, jabalapura, ahamadAbAda Adike utsAhI kAryakartA isa prathA kA anusaraNa kareMge / 15-20 zaharoMke kAryakartAoM kI eka samiti bana jAnI cAhiye, jo sArvajanika 20 - 25 vyAkhyAnadAtAoMkA nirvAcana karake isa tarahakA kAryakrama nirdhArita kareM jisase ye vidvAn 10 zaharoM meM nirA kulatA pUrvaka jAkara paryuSaNa parvameM vyAkhyAna de sakeM / sthAnIya kAryakartA vidvAnoMke bulAne AdikI jhaMjhaTase isa saMgaThita praNAlIse vyaya bhI kama hogA aura bhI baca sakeMge / dasa roja ekase eka naye vidvAnkA vyAkhyAna sunane ke liye janatA bhI utsAhita rahegI aura jainadharmako dhIre-dhIre sArvajanikarUpa bhI prApta hogA / bhArata ke lokopayogI aura sArvajanika kAryoM meM jainoM kA sadaiva bharapUra sahayoga rahA hai| hara unnata kAryoM meM sarvatra jainoMne hAtha baTAyA hai, phira bhI ve sArvajanika dRSTikoNa meM kitane upekSita haiM, yaha AbhAsa paga-paga para hotA hai| isakA kAraNa yahI hai ki hamane isa vijJApana ke yugameM jainadharmake siddhAntoMko janatAke sAmane lAnekA For Personal & Private Use Only
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 4 ] ThIka-ThIka prayatna nahIM kiyA / na hamane jainadharma sambandhI koI aisA grantha nirmANa kiyA jisase janatA jainadharmake vyApakarUpako samajha sake; na hamane jainadharmAnuyAyI AcAryoM, kaviyoM, rAjAoM, senA'nAyakoM, zUravIroM aura karmavIroMkA prAmANika itihAsa hI prakAzita kiyA hai; na hamane jaina-citrakalAkA paricaya diyA hai aura na hamane apane lokasevI kArya kartAoM kA hI ullekha kiyA hai| phira kisa AdhAra para aura kisa vizeSatApara loga jainadharmakI ora AkarSita hoM aura kyoMkara sArvajanikarUpameM janatAke sAmane ullekha ho / sAhitya-paricaya aura samAlocana isa vijJApana ke yuga meM vijJApanake balapara jApAnI imITezana ghara-ghara pahu~ca sakate haiM aura vijJApanakA sAdhana na milanese hIre-motI baksoMmeM rakhe dhUla phA~kate rahate haiM / ataH AvazyakatA isa bAtakI hai ki jaina samAja apane saMkucita sampradAya ke gaDDhese nikalakara jainadharma satya-ahiMsA aparigrahavAdakA sArvajanikarUpa se vizleSaNa kare | hamAre sAdhu, munirAjoMko a upAzraya aura mandirakI saMkucita cAradIvArIse nikalakara Ama janatAke sAmane apane divya upadeza dene cAhie~ / hameM apane mandiroMke purAne DhaGga badalane 1 zrAdipurANa [ chandobaddha ] lekhaka, kavi zrItulasIrAmajI dehlii| prakAzaka, mUlacanda kisanadAsajI kApar3iyA, candAvAr3I, sUrata / pRSTha saMkhyA 384 mUlya 4) rupayA / isa granthakA viSaya isake nAmase prasiddha hai| isameM jainiyoMke prathama tIrthakara bhagavAna zrAdinAthakA, jinheM bhAgavatake pazcama skandhameM RSAvatAra ke nAmase ullekhita kiyA gayA hai, jIvana-paricaya diyA huA hai| sAtha hI unake pUrvabhavoMkA citraNa karate hue DAlamiyAnagara (vihAra) 26 apraila 48 sAhitya- paricaya aura samAlocana hoNge| unake sone-cA~dI ke ca~vara - chatara- upakaraNa tathA vartamAna pUjA-paddhati hI jainadharmake vyApaka pracArako rokatI hai| jainadharmake mandira aise hone cAhie~ ki jahA~ na caukIdArakI AvazyakatA rahe, na pujArIkI aura na tAle - kuJjI kI / eka aisI Amaphahama ( sabakI samajhameM Ane yogya) darzana-pUjA-paddhati hameM cAlU karanI hogI jo mAnavamAtra ke liye upayogI ho ske| hara manuSya bhagavAnkI zaraNa meM jA sake, hameM isa ora avilamba prayatna karanA hogA / * 165 sadiyoM pUrva zravaNabelgolameM bhagavAn bAhubalikI mUrtikA nirmANa karake hamAre parAkramI pUrvajoMne hamAre sAmane eka Adarza rakha diyA thA aura batA diyA thA ki jisa vItarAga mUrtike Upara na ca~vara hai na chatara hai, jo na tAlemeM banda hai na pujArIke Azrita hai, usa mUrtike Age ve bhI natamastaka hoMge jo hIre-javAharAtakI mUrtiyoM se bhI prabhAvita nahIM hote haiN| hama isa vyApaka aura mahAna Adarzako na samajha pAe aura hamane vItarAga bhagavAna aura jinavANI mAtAko tAloMmeM banda karake rakha diyA ! For Personal & Private Use Only -goyalIya prasaGgavaza anya kathAoM ko bhI diyA gayA hai / prantha meM 20 sarga haiM jinakI zloka saMkhyA cAra hajAra chaha sau aTThAIsa batalAI gaI hai| prastuta grantha vikrama kI 15vIM zatAbdI ke vidvAn bhaTTAraka sakalakIrtike saMskRta AdipurANakA hindI padyAnuvAda hai / pranthameM caupaI, paddhar3I, ghattA, dohA, bhujaGgaprayAta, mandAkrAntA, aDilla, motiyAdAma Adi vividha chandoMkA upayoga kiyA gayA hai / kavitA sAdhAraNa hote hue bhI vaha bhAvapUrNa hai / isa padyAnuvAdake kartA paM0 tulasIrAmajI haiM jo dillIke nivAsI the, jo dharmAtmA,
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 anekAnta - sajjana tathA udAra prakRtike the, aura samAjake kAryoMmeM huI mahAjanoMkI gRhIjIvanakI tyAga aura samudAra sadA bhAga liyA karate the| inakA 40 varSakI alpa bhAvanAko prakaTa karatI hai| lekhakane isameM paryApta vayameM hI saMvat 1956meM svargavAsa huA hai isa parizrama kiyA hai aura vaha apane kAryameM saphala bhI granthakI prastAvanAke lekhaka paM0 sumeracandajI nyAya- huA hai| isa pustakakI prastAvanAke lekhaka bhArmaka tIrtha unnanISu haiN| prastAvanAmeM aitihAsika dRSTise viTThala varerakara haiM, jo mAmA varerakarake nAmase prasiddha bhagavAna RSabhadevake jIvanapara vicAra kiyA hotA haiM aura marAThI vAGmayake saphala lekhaka haiN| chapAI bathA granthakI kavitA aura bhASA Adike sambandhameM saphAI acchI hai, parantu mUlya kucha adhika jAna AlocanAtmaka dRSTise vicAra kiyA jAtA to granthakI par3atA hai| upayogitA aura bhI adhika bar3ha jaatii| astu 3 ToDaramalAGka [vizeSAGka] isa pranthake prakAzaka mUlacanda kisanadAsajI kApar3iyA haiM jinhoMne brahmacArI zItalaprasAdajIke sampAdaka, paM0 cainasukhadAsa nyAyatIrtha aura paM0 smAraka phaNDase prakAzita kiyA hai| aura isa taraha bha~varalAla nyAyatIrtha, manihAroMkA rAstA, jayapura / brahmacArIjIkI kIrtiko akSuNNa banAnekA prayatna vArSika mUlya 3) ru0 / isa aGkakA mUlya 2) rupyaa| kiyA hai, parantu isa granthake prakAzameM lAnekA sabase prastuta aGka vIravANIkA vizeSAGka hai jo prAcArya-prathama zreya bAbU pannAlAlajI agravAla dehalIko hai kalpa paM0 ToDaramalajIkI smRtimeM nikAlA gayA hai| jinhoMne isakI presa kApI svayaM karake bhejI hai| Apa isameM paM0 jIke jIvana-paricayake sAtha unake kAryoMkA bahata hI premI sajjana haiM. zrApako aprakAzita sAhitya saMkSipta paricaya bhI karAyA gayA hai| yadyapi paNDita ke prakAzameM lAnekA bar3A utsAha hai| ataeva donoM jIke vyaktitva evaM pANDityake sambandhameM khAsA hI mahAnubhAva dhanyavAdake pAtra haiM / pustakameM presa moTA grantha likhA jA sakatA hai, isase pAThaka sahaja sambandhI kucha azuddhiyA~ raha gaI haiM phira bhI grantha hI meM jAna sakate haiM ki ve kitane mahAn the ! samAjapaThanIya hai| meM unake granthoMke paThana-pAThanakA acchA pracAra hai| ataeva unake nAmase janatA paricita to thI; kintu 2 mahAjana [aitihAsika upanyAsa] unake jIvana-caritase prAyaH aparicita thii| ataeva lekhaka, kRSNalAla varmA / prakAzaka, balavantasiMha isa dizAmeM paM0 cainasukhadAsajIke prayatnasvarUpa vIramahatA, sAhitya kuTIra sonAzerI, udayapura / pRSTha vANIkA yaha vizeSAGka apanA khAsA mahatva rakhatA saMkhyA 148 / mUlya sajilda prati 2 / / ) rupyaa| hai| parantu aGkakI sAdhAraNa chapAI-saphAI tathA prUpha prastuta pustaka eka aitihAsika upanyAsa hai sambandhI kucha azuddhiyoMko dekhakara duHkha bhI hotA jisameM gujarAtake bAdazAha muhammada begar3Ake samaya hai, ki kyA jainasamAja apane pUrvajoMke upakArako vi0 saM0 1502se 1568ke madhya ghaTane vAlI ghaTanA- bhUla gaI hai. ? jo suvarNAkSaroMmeM aGkita karane yogya kA citraNa hai, jo gujarAtake samaya khemA seTha dvArA hai| sacamuca vIravANIne apane thor3e hI samayameM eka varSa taka diye hue annadAna aura usake upalakSameM acchI pragati kI hai| AzA hai bhaviSyameM apaneko muhammada begar3AdvArA pradAna kI huI 'zAha' padavI vaha aura bhI samunnata banAnekA prayatna kregii| Adiko upanyAsakA rUpa diyA gayA hai / pustaka akAlakI samasyAko sulajhAnekA mAgaM pradarzana karatI paramAnanda jaina sAMdhelIya For Personal & Private Use Only
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ | bhAratIya jJAnapITha kAzIke prakAzana | . mahAbandha-(mahadhavala siddhAntazAstra) prathama bhAga / hindI TokA sahita mUlya 12) / 2. karalakkhaNa-(sAmudrika-zAstra) hindI anuvAda sahita / hastarekhA vijJAnakA navIna grantha / sampAdaka-pro0 praphullacandra modI ema0 e0, amraavtii| mUlya 1) / 3. madanaparAjaya- kavi nAgadeva viracita (mUla saMskRta) bhASAnuvAda tathA vistRta pramtAvanA sahita / jinadevake kAmake parAjayakA sarasa rUpaka / sampAdaka aura anuvAdaka-paM0 rAjakumArajI sA0 / mU08) 4. jainazAsana-jainadharmakA paricaya tathA vivecana karane vAlI sundara racanA / hinda vizvavidyAlayake jaina rilIjanake epha0 e0 ke pAThyakramameM nirdhArita / mukhapRSThapara mahAvIrasvAmIkA tiraGgA citra / mUlya 4) 5. hindI jaina-sAhityakA saMkSipta itihAsa-hindI jaina-sAhityakA itihAsa tathA paricaya / mUlya 2) / 6. Adhunika jaina-kavi-vartamAna kaviyoMkA kalAtmaka paricaya aura sundara racanAe~ / mUlya 3 // ) / 7. mukti-duta-aJjanA-pavanaJjayakA puNyacaritra (paurANika raumA~sa) mU041) 8. do hajAra varSakI purAnI kahAniyAM-(64 jaina kahAniyA~) vyAkhyAna tathA pravacanoMmeM udAharaNa yogya / mUlya 3) / 9. pathacihna-(hindI-sAhityakI anupama pustaka ) smRti rekhAe~ aura nibandha / mUlya 2) / 10. pAzcAtyatakazAstra--(pahalA bhAga) epha0 e0 ke laoNjikake pAThyakramakI pustaka / lekhaka-bhikSu jagadIzajI kAzyapa, epha0 e0, pAli-adhyApaka, hindU vizvavidyAlaya, kAzI / pRSTha 384 / mUlya 4||) / 11. kundakundAcAryake tIna ratnamUlya 2) / 12. kannaDaprAntIya tADapatra granthasUcI-(hindI) mUDabidrIke jainamaTha, jainabhavana, siddhAntavamadi tathA anya grantha bhaNDAra kArakala aura alipUrake alabhya tADapatrIya granthoMke savivaraNa paricaya / pratyeka mandirameM tathA zAstra-bhaNDArameM virAjamAna karane yogya / mUlya 10) / MediaNETRIESWAREGARohtashish BREEDO 0038 vIrasevAmandirake saba prakAzana bhI yahA~para milate haiM . pracArArtha pustaka ma~gAne vAloMko vizeSa suvidhAe~ bhAratIya jJAnapITha kAzI, durgAkuNDa roDa, banArasa / / For Personal & Private Use Only
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - - - - Regd. No. A-731 -- - vIrasevAmandirake naye prakAzana 1 anityabhAvanA-mukhtAra zrIjugalakizorajI nyAya-dIpikA (mahatvakA nayA saskaraNa) ke hindI padyAnuvAda aura bhAvArtha sahita / iSTaviyogAdike nyAyAcArya paM. darabArIlAlajI koThiyA dvArA sampAdita kAraNa kaisA hI zokasantapta hRdaya kyoM na ho, isako eka aura anuvAdita nyAyadIpikAkA yaha viziSTa saMskaraNa bAra par3ha lenese bar3I hI zAntatAko prApta ho jAtA hai| apanI khAsa vizeSatA rakhatA hai| abataka prakAzita isake pAThase udAsInatA tathA kheda dUra hokara cittameM saMskaraNoMmeM jo azuddhiyA~ calI prArahI thIM unake prAcIna prasannatA aura sarasatA AjAtI hai| sarvatra pracArake pratiyoparase saMzodhanako liye hue yaha saskaraNa mUlaganya yogya hai| muuly|) aura usake hindI anuvAdake sAtha pAkkathana, sampAdakIya, 2 zrAcArya prabhAcandrakA tasvArthasUtra nayA 101 pRSThakI vistRta prastAvanA, viSayasUcI aura koI prAsa saMkSipta sUtragantha, mukhtAra zrIjugalakizorajIkI pariziSTose saMkalita hai, sAtha meM sampAdaka-dvArA navanirmita sAnuvAda vyAkhyA sahita / mUlya / ) 'prakAzAkhya' nAmakA eka saMskRta TippaNa bhI lagA huA hai, jo granthagata kaThina zabdoM tathA viSayoMko khulAsA karatA 3 satsAdhu-smaraNa-maGgalapATha-mukhtAra zrIjugalakizorajIkI aneka prAcIna padyoMko lekara naI yojanA, huaA vidyArthiyoM tathA kitane hI vidvAnoMke kAmakI cIja sundara hRdayagrAhI anuvAdAdi-sahita / isameM zrIvIra hai / lagabhaga 400 pRSThoM ke isa sajilda vRhatsaMskaraNakA baddhamAna aura unake bAdake, jinasenAcArya paryanta,21 lAgata mUlya 5) 20 hai| kAgajakI kamIke kAraNa thor3I hI patiyA~ chapI haiM aura thor3I hI avaziSTa raha gaI haiN| mahAn AcAyA~ke anekoM prAcAryoM tathA vidvAnoM dvArA kiye gaye mahatvake 136 puNya smaraNoMkA saMgraha hai aura ataH icchukAMko zIghra hI ma~gA. lenA cAhiye / zurUma 1 lokamaMgala-kAmanA, 2 nityakI zrAtma-prArthanA _ vivAha-samuddezya-lekhaka paM0 jugala kizora 3 sAdhuveSanidarzana-jinastuti, 4 paramasAdhumukhamudrA aura mukhtAra, hAlameM pakAzita caturthaM saMskaraNa / 5. satsAdhuvandana nAmake pA~ca prakaraNa haiN| pustaka par3hate yaha pustaka hindI-sAhityameM apane DhaMgakI eka hI samaya bar3e hI sundara pavitra vicAra utpanna hote haiM aura cIja hai| isameM vivAha-jaise mahatvapUrNa viSayakA bar3A hI sAtha hI AcAryoMkA kitanA hI itihAsa sAmane AjAtA mArmika aura tAttvika vivecana kiyA gayA hai| aneka hai / nitya pATha karane yogya hai| mU / ) virodhI vidhi-vidhAnoM evaM vicAra-pavRttiyoM se utpanna huI 4 adhyAtma-kamala-mArtaNDa yaha paJcAdhyAyI vivAhakI kaThina aura jaTila samasyAoMko bar3I yaktike tathA lATI saMhitA Adi granthoMke kartA kavidhara rAjamana. sAtha dRSTike spaSTIkaraNa-dvArA sulajhAyA gayA hai aura isa kI apUrva racanA hai| isameM adhyAtmasamudrako kajemeM banda taraha unameM dRSTivirodhakA parihAra kiyA gayA hai| vivAha kiyA gayA hai| sAthameM nyAyAcArya paM0 darabArIlAlajI kyoM kiyA jAtA hai ? dharmase, samAjase aura gRhasthAzramakoThiyA aura paNDita paramAnandajI zAstrIkA sundara sa usakA kyA samba se usakA kyA sambandha hai ? vaha kaba kiyA jAnA cAhiye ? anuvAda, vistRta viSayasUcI tathA mukhtAra zrIjugalakizora usakAlaya vaNa zrAra jAtikA kyA niyama hosakatA hai| jIkI lagabhaga 80 pejakI mahatvapUrNa prastAvanA hai| vivAha na karanese kyA kucha hAni-lAbha hotA hai ? gar3A hI upayogI anya hai| mU0 1||) ityAdi bAtoMkA isa pustakameM bar3A hI yukti purassara evaM hRdayagrAhI varNana hai| bar3hiyA pArTa peparapara chapI hai| 5 umAsvAmi-zrAvakAcAra-parIkSA-mukhtAra vivAhoMke avasarapara vitaraNa karane yogya hai| mU-D zrIjugala kizorajIkI andhaparIkSAoMkA prathama aMza, antha-parIkSAoMke itihAsako liye huye 14 pejakI naI prakAzana vibhaagpsvaavnaa-shit| mU) vIrasevAmandira, sarasAvA (sahAranapura) -. -. - -. -. -oan prakAzaka-60 paramAnanda jaina zAstrI bhAratIya zAnapITha kAzIke liye AzArAma khatrI dvArA raoNyala presa sahAranapurameM mudrita anyoga