________________
૩૮૪
શુભસંગ્રહ-ભાગ ચેાથો
સત્ય નહીં હૈ કિ નિખિલ-ભારત ઘની વસ્તી હૈ. કિંડર–ગાર્ટન’ કી પ્રણાલી સે ભારતીય ચીજો કે બારે મેં કેસે બચ્ચે કે શિક્ષા દી જા સકતી હૈ, ઇસ બાત પર આપને અચ્છા પ્રકાશ ડાલા થા.
બરીસાલ કે દુર્ભિક્ષ કે સમય ભગિની નિવેદિતા ને અપની આંખેં સે અકાલ-પીડિત કી અવસ્થા ઔર ઉન્હેં સહાયતા પહુંચાને કી વ્યવસ્થા દેખ કર “લીમસિસ ઓફ ફેમિન એન્ડ કુડ ઇન બંગાલ' શીર્ષક દે કર “માડન-રિવ્યુ” મેં કઈ એક લેખ લિખે છે. ઉનમેં સે “જેડી ઓફ યુટ' શીર્ષક લેખ મેં આપ હી ને પહલે-પહલ ધાન કે બદલે પાટકી ખેતી સે હાનિયાં દિખલાઈ થી ઇનમેં સે એક લેખ મેં ઉન્હને ઐસા સંકેત કિયા થા કિ પ્રજાઓ કે હાથ મેં ઇસકે અંતિમ પ્રતીકાર કા ઉપાય ટૅકસ ન દેના હૈ.
આપકી વર્ણન-શક્તિ ઔર લેખનશૈલી બહુત હી ઉમદા થી; પરંતુ કોઈ ઉનકી પ્રશંસા કરતા, તો ઉન્હેં અચ્છી નહીં લગતા થા. એક બાર શ્રીયુત દિનશા વાચ્છાને બંબઈ કે કૈસર
એ-હિંદ પત્ર મેં ઉનકી વન-શક્તિ કી પ્રશંસા કી થી. ઉસપર ભગિની નિવેદિતા ને મુઝસે કહા થા–“વર્ણન-શક્તિ કે લિયે ખ્યાતિ પાને કા યદિ મેરા લક્ષ્ય હે, તે મેં અપના દહિના હાથ કાટ ડાલુંગી.” વસ્તુતઃ વે પાઠકે કે અનુપ્રાણિત કરને ઔર શિક્ષા દેને કે લિયે લિખા કરતી થીં.
અનેક પ્રસિદ્ધ લેખક પાસ તથ્ય ઔર ચિંતા–પ્રણાલી કે લિયે આપકે ઋણી હૈ. * ભારતીય અનેક રીતિ-નીતિયોં કે હમ જન્મ સે હી દેખતે આ રહે હૈં, ઇસ કારણ અભ્યાસવશ હમ ઉનકે ભીતરી ગૂઢ ત કે નહીં પહચાન સકતે, ઉનકે પ્રાણ ઔર અર્થે હમેં ઢંઢે નહીં મિલતે. ઈન સબ વિષે મે ભગિની નિવેદિતા કે અંતર્દષ્ટિ થી. વે બીચ-બીચ મેં ચૂકતી નથી, યહ બાત નહીં; પરંતુ બહુધા વે અનેક રીતિ-નીતિ ઔર ક્રિયા-કલાપ અનુદાન કે ભીતરી પ્રાણુ કે પહચાન લેતી થી, જિસે હમ નહીં પહચાન પાતે.
- ભારતીય દેશી ચીજો કે પ્રતિ ઉનકા ગહરા અનુરાગ થા. એક બાર ઉન્હને મુઝે સુબહ હી ભેંટ કરને કે કહા. બસપાડા લેન મેં ઉનકા એક પુરાના મકાન થા, વહાં જા કર ખબર દેતે હી વે બાહર આ ગઈ ઉન્હેં દેખતે હી મેં સમઝ ગયા કિ વે પૂજા-પાઠ ઔર જપ કર રહી થી:. ઉસકે બાદ હમ દોનાં ને નીચે આ કર જલપાન કિયા. ઉન્હોંને મુઝે પનીર ખાને કે દિયા. મૈને કહા-“મુઝે ઇસકે ખાને કા અભ્યાસ નહીં.” ઉને કહી-“ખાઓ, યહ ઢાકે કા બના હુઆ હૈ, વિદેશી નહીં હૈ.” ઇસ પ્રકાર દેશી હોને કે કારણ મુઝે કુછ નયા ખજૂર કા ગુડ ભી ખાના પડા. કહીં પર ઉન્હેં એક અધેલે કા કાલી મિટ્ટી કા દીપક મિલ ગયા થા. ઉસકે સૌંદર્ય પર મુધ હે કર ઉન્હોને ઉસે બડે જતન સે રખ છોડા થા.
ઉનકા બંધુ-પ્રેમ ઔર હિતષિતા અસાધારણ થી. ચિત્ર કે સૌંદર્ય કે સમઝ કર ઉસકી વ્યાખ્યા કરને કી જે શક્તિ હમ લોગે મેં નહીં. વહ નિવેદિતા મેં વિશેષ રૂપ સે થી. ઈસી લિયે મેં ઉનસે અકસર ચિત્ર-પરિચય લિખને કા અનુરોધ કિયા કરતા થા. સમય કી કમી કે કારણ કભી-કભી ઉનકે પાસ ચિત્રો કા પૂફ ભેજ કર પત્રવાહક કે માર્ફત હી ચિત્ર-પરિચય લિખ કર ભેજને કા અનુરોધ કરના પડતા થા. એણે મૌકાં પર કભી-કભી ભજન છેડકર યા દસ-દસરે કામ કે છોડ કર ભી ઉસી સમય ચિત્ર-પરિચય લિખ કર ભેજ દેતી થીં. પરંતુ પત્ર મેં લિખતી કિ–“એસા કરના ઠીક નહીં, આપ મુઝે ઇસકે લિયે જરા ભી સમય નહીં દેતે.” એક બાર ઉન્હેં કિસી ભેદિયે કે મારફત પતા લગા કિ મુઝ પર રાજદ્રોહ કા મુકદમા ચલનેવાલા હૈ. ખબર સચ્ચી થી, પરંતુ માલુમ નહીં કિસ કારણ સે મુકદમા ચલાયા નહીં ગયા. ઈસ બાત કે સુનતે હી ઉન્હોંને બહુત દુ:ખ કે સાથ પત્ર લિખ કર મુઝે ઇસ બાત કી ખબર દી થી.
ઉનકે વિષય મેં આચાર્ય વસુ મહાશય કે મુંહ સે મને બહુતસી બાતે સુતી હૈ', ઉનમેં સે અધિકતર શિક્ષાપ્રદ ઔર મનહર હૈ, પર મેં સ્વયં ઉનકે વિષય મેં જે કુછ જનતા દૂ ઉતના હી મૈને યહાં પર લિખા હૈ.
(જાન્યુઆરી ૧૯૨૯ના “વિશાલ ભારતમાં લેખક –શ્રી રામાનંદ ચોપાધ્યાય )
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
