Jain Dharm Prakash 1951 Pustak 067 Ank 06

Author(s): Jain Dharm Prasarak Sabha
Publisher: Jain Dharm Prasarak Sabha

Page 9

તાર્કિક જ્ઞાન અને આમિક જ્ઞાનને આર્યદર્શન અને પશ્ચિમાત્ય દર્શન(Philosophy)માં સ્થાન
(લેખક–શ્રી જીવરાજભાઈ ઓધવજી દોશી.) આર્ય દશન-સાંખ્ય, ન્યાય, વેદાંત, મિમાંસા, બદ્ધ અને જૈન આદિમાં પરમતવ ultimate realityની વિચારણા ફક્ત બુદ્ધિને સંતોષવા, ફક્ત ન્યાય અને તર્કને આધીન રહીને કરવામાં આવતી નથી. પાશ્ચમાત્ય તત્વજ્ઞાનની વિચારણામાં મુખ્યત્વે બુદ્ધિને પ્રધાનતા આપવામાં આવે છે. બંનેની વિચારણામાં અંતિમ ધ્યેય ભિન્ન ભિન્ન છે, અને બંનેમાં સત્ય શોધવાના સાધનમાં ભેદ છે. આર્યતત્વજ્ઞાન એવા પ્રકારનું પરમતત્વ શોધવા મથે છે કે જે તત્વની પ્રાપ્તિ થતાં સંસારના સઘળા દુ:ખનો નાશ થાય છે અને અવિચળ સનાતન સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ ધ્યેયને આ દશને મેસ કહે છે. મેક્ષ એટલે સંસારના દુ:ખમાંથી જીવની મુક્તિ. મેક્ષ એટલે આત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ. આમાં અનાદિ કાળથી પુગળ-કર્મ સાથે જોડાયેલો છે, જે જોડાણથી આત્માનું જ્ઞાન બાધિત થાય છે, આમાની શક્તિ મંદ થાય છે, તે અનાદિકાળથી જોડાયેલા કર્મથી આત્માની મુક્તિ તે મેક્ષ છે. અને મોક્ષ માણસને પુરુષાર્થ છે.
પશ્ચિમાત્ય તત્વજ્ઞાનીઓનું તત્વજ્ઞાનની વિચારણામાં એક્ષપ્રાપ્તિ શ્રેય નથી. તેઓ આત્મા કે પરલોક કે કમને માનવા ના પાડે છે. તેઓને ઉદ્દેશ તો સત્યની ખાતર સત્ય શોધવાનો છે. પછી તે સત્ય કયાં લઈ જાય છે તેને વિચાર કરવામાં આવતો નથી. આર્યદર્શનો તો જે સત્ય મોક્ષમાર્ગ તરફ લઈ ન જાય તેને સત્ય જ્ઞાન કહેતા નથી, જૈન પરિભાષામાં આવું જ્ઞાન સમ્યગજ્ઞાન નથી, પણ મિથ્યાછિનું જ્ઞાન છે. વ્યવહાર દષ્ટિએ પ્રમાણુ જ્ઞાન હોય તો પણ આધ્યામિદષ્ટિએ તે મિયાજ્ઞાન-નકામુ જ્ઞાન (useless ) છે.
બંને વિચારણામાં અંતિમ મેચમાં જેમ ભિન્નતા છે, તેમ અને વિચારણામાં અંતિમ તત્વનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાના સાધનોમાં પણ ભિન્નતા . પશ્ચિમાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન દ્રિો અને વિચારશક્તિને (sense & reason) સત્ય શોધવામાં પ્રધાનતા આપે છે. જે વસ્તુ ઇંદ્રિય કે બુદ્ધિગ્રાહ્ય ન હોય તેનું અસ્તિત્વ માનવા ના કહે છે. તેઓ પ્રત્યક્ષ અને અનુમાન પ્રમાણને જ કબૂલ રાખે છે. જીવની સ્વયં પ્રકાશ કરવાની શક્તિ ( intuition ), પ્રાતિજ્ઞાનને પરમતત્વના જ્ઞાનનું સાધન માનના નથી. યુરોપના દેશે ઉપર મધ્યયુગમાં ક્રિશ્ચિયન ધમે જે સ્વતંત્ર આક્રમણ કરેલ તેમાંથી મુક્ત થવા ધર્મને પશ્ચિમાત્ય વિદ્વાનો તિલાંજલિ આપે છે અને ફકત બુદ્ધિવાદને પોષે છે, અને આધુનિક વિજ્ઞાન બુદ્ધિવાદને પુષ્ટિ આપે છે-આ પ્રકારની વિચારસરણીમાંથી શુષ્ક તકવાદ ઊભું થાય છે. ભારતના