________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
તાર્કિક જ્ઞાન અને આત્મિક જ્ઞાન.
૧૧૩ આ માસિકના સં. ૨૦૦૫ માં પ્રસિદ્ધ થયેલ જ્ઞાનમીમાંસાના લેખમાં કેવળજ્ઞાનનું સ્વરૂપ બતાવતાં આ વિષય ચર્ચવામાં આવ્યું છે.
આપણું ભારતના દર્શનમાં પણ તને યુગ આવ્યો હતો. માણસની ગશક્તિ ઓછી થઈ અથવા તે શકિતને સ્થાને બુદ્ધિને–તકને પ્રધાનતા આપવામાં આવી. ખાસ કરીને પાછલા કાળના બૌદ્ધદર્શનમાં શુષ્ક તકને આગળ મૂકવામાં આવ્યું. તે કાળના તત્વજ્ઞાનના પુસ્તક વાંચતાં જણાય છે કે તેમાં એકે વસ્તુને નિર્ણય કરવામાં આવતો નથી, વાદો અને પ્રતિવાદે મૂકવામાં આવે છે. બુદ્ધિને સંતોષવા ફક્ત દલીલો કરવામાં આવે છે, એક દલીલને બીજી દલીલથી તેડી પાડવામાં આવે છે. પરિણામ ફક્ત વિતંડાવાદમાં આવે છે, આનું કારણ એક જ છે કે આત્મશક્તિને ભેગે બુદ્ધિને જ આ વાદમાં સ્થાપન કરવામાં આવી છે. આવા ન્યાય અને તર્કના અભ્યાસસ્થી બુદ્ધિ ચપળ-નીત્ર બને છે પણ આ જ્ઞાનથી જીવનવ્યવહાર શુદ્ધ બનતા નથી અને કહેવત છે તે પ્રમાણે પિોથીમાના રીંગણા જેવી દશા આ પંડિતની થાય છે.
ભારતનું તત્વજ્ઞાન ફક્ત બુદ્ધિને કેળવવા માટે નથી, તેનો અભ્યાસ અને ઉદ્દેશ તો જીવનનું જે ધ્યેય-મેક્ષ છે તેને માર્ગ બતાવવાનો છે, તેમાં આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને મુખ્ય સ્થાન છે, ભૌતિક જ્ઞાનની ગાણુતા છે, આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મેળવવા માટે દેહ અને મનની શુદ્ધિની જરૂર છે, જે શુદ્ધિ સંયમથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે, સંયમી જ આવા આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને પાત્ર બને છે એટલે આયે તત્વજ્ઞાનની વિચારણામાં જેટલું બુદ્ધિને સ્થાન છે, તેટલું જ કે તેથી વિશેષ સ્થાન સંયમી જીવનને છે, જે સ્થાન પાશ્ચિમાત્ય તત્વજ્ઞાનમાં આપવામાં આવતું નથી.
ટૂંકામાં આર્યદર્શનો અને પશ્ચિમાત્ય તત્વજ્ઞાનની વિચારણામાં ઉદ્દેશો ભેદ છે, અને જ્ઞાન મેળવવાના સાધનોમાં પણ ભેદ છે. આર્યદર્શન મોક્ષ મેળવવાના સાધન તરીકે તત્વજ્ઞાનની વિચારણા કરે છે, જયારે પશ્ચિમાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન ફક્ત બુદ્ધિદ્વારા વસ્તુનું સત્ય સ્વરૂપ જાણવા પ્રયાસ કરે છે. આર્યદર્શનમાં જ્ઞાનનું મુખ્ય સાધન-આત્માની સ્વયં શક્તિનો વિકાસ છે, જ્યારે પશ્ચિમાત્ય તત્વજ્ઞાન ફક્ત બુદ્ધિને પિષવા પ્રયાસ કરે છે
* આ લેખમાં કેટલાક વિચારે આર્યન પાથ Aryanapath નવેમ્બર ૧૯૫૦ ૫૪ ૫૧૧ પર પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખમાંથી લેવામાં આવ્યા છે.
For Private And Personal Use Only
