________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
પ્રભુસેવાની પ્રથમ ભૂમિકા.
૧૨૧
મહાવાકયાર્થજન્ય જ્ઞાન જે અતિ સૂમ યુક્તિ ચિંતાથી યુક્ત છે તે ચિંતાશાન; તે
જલમાં તેલબિદુની જેમ ફેલાય છે, વિસ્તરે છે. ઐદંપર્યગત-પરમાર્થ. શ્રુતજ્ઞાન, ભૂત જે જ્ઞાન વિધિ આદિમાં અત્યંતપણે યત્નવંતું છે તે ભાવનાજ્ઞાન; ચિંતાજ્ઞાન ને અને તે અશુદ્ધ સદૂરની દાપ્તિ-કાંતિ સમું ઝળહળે છે. આ ત્રણ પ્રકારના ભાવનાજ્ઞાન, જ્ઞાનમાં ભાવનાત્તાન જ વાસ્તવિકજ્ઞાન છે અને તે જ ઉત્તમ છે. ઉક્ત
સ્વરૂપવાળા શ્રુતજ્ઞાનની સર્વત્ર વિપુલતા હોય છે, પણ ભાવને જ્ઞાનવાળો ભાવિતાત્મા તો કવચિત વિરલા જ દષ્ટિગોચર થાય છે. આ અંગે મહર્ષિ હરિભદ્રસૂરિજી શ્રી ધર્મબિન્દુમાં સ્પષ્ટપણે પ્રકારો છે કે- શ્રતમયી પ્રણાથી જાવું તે જાણવું નથી, ભાવનાથી દીઠું-જાણ્યું તે ખરેખરું જાણું છે; કારણ કે શ્રુતજ્ઞાનથી જાણપણું તેનું ઉપરાગ માત્રપણું છે;” અર્થાત્ જેમ રફટિકમાં સન્નિહિત પુષ્પાદિની ઉપરાગરૂપ ઝાંઈ જ પડે છે, પણ અંત:પ્રવેશ હેત નથી, તેમ થતી પ્રશામાં બહિરંગ ઉપરછલે (superficial & skin-deep) બોધ માત્ર જ હોય છે, પણ અંતઃપરિણતિ હતી નથી. અને તેનું કારણ પણ એ છે કે હાડોહાડ (Bone-deep ) રંગ લાગ્યો છે એવો ભાવનાજ્ઞાનવાળો પુરુષ જેમ દષ્ટ અનર્થોમાંથી નિવર્તે છે, તેમ છતમયી પ્રજ્ઞાવાળો અનર્થરૂપ અપામાંથી નિવતે નથી, આમ ભાવનાનુગત જ્ઞાનનું જ તત્ત્વથી જ્ઞાનપણું છે.
માવનાનુતરા જ્ઞાન તત્ત્વત જ્ઞાનત્વાર્ા” એટલા માટે જ ભાવિતામાં શ્રી હરિભદ્રસૂરિજી કહે છે કે-મુમુક્ષુએ સર્વત્ર ભાવનામાં જ યત્ન કરવો શ્રેય છે. “રૂતિ मुमुक्षोः सर्वत्र भावनायामेव यत्नः श्रेयान् ।'
આ ભાવનામય પરિશીલન અધ્યાત્મ પર નય અને હેતુ સંબંધી કરવાનું અત્ર વિવક્ષિત છે. “પરિશીલન નય હેત. અધ્યાત્મમાં નયનું પરિશીલન-પરિભાવન કેમ
કરવું તે વિચારવા યંગ્ય છે. જ્ઞાની પુરુષોએ વસ્તસ્વરૂપ સમજવા માટે અધ્યાત્મમાં નય જે નય-અપેક્ષા વિશેષ કહ્યા છે, તેનો પરમાર્થ અધ્યાત્મમાંઆત્મામાં પરિશીલન ભાવન કરે તે અધ્યાત્મ નય પરિશીલન છે. જ્ઞાનીઓએ જે કાંઈ
ઉપદેશ કર્યો છે તે જીવને પરમાર્થ પમાડવા માટે અમુક અમુક અપેક્ષાવિશેષના પ્રધાનપણથી કર્યો છે. “૩ાપરો જો vir ” એટલે ઉપદેશ છે તે નયઅપેક્ષા વિશેષથી જીવને સન્માર્ગે દોરવણીરૂપ છે, “સમજાવવાનો શૈલીરૂપ છે, “ની” (નમ્ to lead) ધાતુ પરથી વસ્તુસ્વરૂપ અંશ પ્રત્યે દોરી જાય તે નય એ શબ્દને વ્યુત્પત્યર્થ પણ એ જ સૂચવે છે. એટલે પાત્રભેદે કે પ્રસંગભેદે જે નિત્ય દેશના ઉપકારી લાગી તે ત્યાં જ્ઞાનીઓએ દ્રવ્યાસ્તિક નયના પ્રધાનપણે ઉપદેશ કર્યો, જે અનિય દેશના ઉપકારી
x “नहि श्रुतमय्या प्रज्ञया, भावनादृष्टज्ञातं ज्ञातं नामेति । उपरागमात्रत्वादिति, दृष्टवदपायेभ्योऽनिवृत्तेरिति ॥"
–શ્રી ધર્મબિન્દુ, અ. ૬
For Private And Personal Use Only
