________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
૧૨૨
શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ચત્ર
લાગી તે ત્યાં પયયાસ્તિક નયની મુખ્યતાથી ઉપદેશ કર્યો, અથવા અન્ય કોઈ અપેક્ષા કાર્યકારી લાગી, તો ત્યાં તેને પ્રધાનપદ આપી ઉપદેશ કર્યો. આમ તે તે નયને-અપેક્ષાવિશેષને આશ્રીને તેઓએ સર્વત્ર તેવી તેવી ઉપદેશપદ્ધતિ અંગીકાર કરી છે, કારણ કે ગમે તેમ કરી જીવની આત્મબ્રાંતિ દૂર કરી, તેને નિજ આત્મસ્વરૂપનો લક્ષ કરાવી “ઠેકાણે માણવો.” પરમાર્થ પમાડ એ જ એક એમને મુખ્ય ઉદ્દેશ હ. નયચક્રના સમરત આરા અનેકાન વસ્તુસ્વરૂપ ધરી સાથે સંકળાયેલા હોઈ, પરમાર્થરૂપ મધ્યબિદુની આસપાસ પ્રદક્ષિણા ફરે છે અને પરમાર્થ પ્રત્યે દેરી જાય છે. પિતાની સર્વ તનયો પ્રત્યે સમદષ્ટિ હોય, તેમ અનેકતિ૮ પરમાર્થની સર્વ નો પ્રત્યે સમદષ્ટિ જ હોય છે. ચક્રની પરિધિ પરનું કોઈ પણ બિન્દુ મધ્યબિન્દુથી સમાંતર (Equi-distant) હેય, તેમ નયચક્રને પ્રત્યેક નય અનેકાંત પરમાર્થરૂપ મધ્યબિન્દુથી સમાંતર હોય છે, અને સર્વ નયનું મિલન-સ્થાન પણ પુષ્પની કર્ણિકાની જેમ પરમાર્થરૂપ મધ્યબિન્દુ છે. પરંતુ છૂટા છૂટા, વિશૃંખલ, પસ્ત, પરસ્પર નિરપેક્ષ નય તે મિથ્યાત્વરૂપ હેઈ દુનય અથવા નયાભાસ છે. એક શંખલાબદ્ધ, સમસ્ત, એક પરમાર્થ પ્રત્યે લઈ જનારા, પરસ્પર સાપેક્ષ નય સમ્યકૂવરૂપ દેઈ સુનય છે. એટલા માટે જ નિરામય એવી અનેકાંતદષ્ટિ જેણે સફ ણે ઝીલી છે, એવા પરમાર્થદષ્ટિ પુરુષ અધ્યાત્મમાં નય પરિશીલન એવું સમ્યફપણે કરે છે કે તેઓ દુર્નયને સુયપણે ચલાવી, એકવ અભેદપણે ધ્યાવી, તે સર્વને પરમાર્થમાં સમાવી, તેને વત્ત નભેદ દૂર કરે છે, અર્થાત્ તે સર્વને પરમાર્થ પ્રત્યયી બનાવે છે. મહામુનિ દેવચંદ્રજીએ ગાયું છે કે“દુર્નય તે સુનય ચલાયા, એક અભેદે ધ્યાયા; તે સવિ પરમાર્થ સમાયા, તસુ વર્તન ભેદ ગમાયા..મનમેહના જિનરાયા.”
આ નયવાદ માત્ર શાસ્ત્રીય રસ કે વાદવિવાદ માટે વિષય નથી, પણ વસ્તુસ્વરૂપ સમજવા અને પરમાર્થ પામવા માટેની અનુપમ યુક્તિવાળી સર્વ સમન્વયકારી સુંદર યોજના છે; અને એ જ એની વ્યવહારુ ઉપયોગિતા (Practical utility) છે. દા. ત. સસ ભંગી નય, એ કંઈ ભંગાલમાત્ર નથી, પણ તત્ત્વને અવિસંવાદી યથાર્થ વિનિશ્ચય દઢ કરાવનારી પરમ સુંદર યુક્તિ છે. તેનું અધ્યાત્મ પરિશીલન કરી આત્મા પર ઉતારીએ તે આત્મા કરત, હવે નારિત, આમાં સ્વરૂપથી છે, પરરૂપથી નથી, ઇત્યાદિ પ્રકાર ફલિત થાય છે. અર્થાત સ્વ દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાલ-ભાવથી આત્મા છે, પર દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાલભાવથી આત્મા નથી, આમ પદ્રવ્ય-ક્ષેત્ર-કાલ-ભાવથી આમાં ભિન્ન છે એવું તત્ત્વવિનિક્ષયરૂપ ભેદજ્ઞાને આથી વજલેપ દઢ થાય છે.
(ચાલુ) .
४ यस्य सर्वत्र समता नयेषु तनयेष्विव । तस्यानेकान्तवादस्य क्व न्यूनाधिकशेमुषी॥
–શ્રી યશવજયજીત અધ્યાત્મપનિષદુ.
For Private And Personal Use Only
