________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
અંક ૬ ] શ્રી મહાવીર જીવન અને સંસ્કૃતિ પાલન.
૧૧૭ ધર્મરૂચિ અગાર, ખેરના અંગારાની પાઘડી બાંધી મેક્ષને ભેટનાર ગજસુકુમાલ મુનિ, અને ઘાણીમાં પીવાનાર ખંધકપિ તથા તેના પાંચસે શિષ્યોની સંસ્કૃતિ આજે અમર જ છે.
બૈદ્ધ ભિક્ષુને પણ એક દાખલો અહીં મૂકવા જેવો લાગે છે. કઈ રક્તપીતના રોગીએ બદ્ધસાધુને પોતાના હાથથી ભાત લહેરાવ્યા. વહેરાવતી વખતે તેની આંગળીમાંથી નીકળતું લેહી ભાતની સાથે સાધુના પાત્રામાં પડે છે. સાધુ તે જુએ છે અને જાણે છે, છતાં તે ભાત પિતે આહારમાં લે છે અને ચારિત્રનું નિર્વહન કરે છે, સંસ્કૃતિ-પાલનની આ હદ જ છે. સંસ્કૃતિનું પોષણ કરનારા આવા અનેક દાખલા મળી શકે છે. આવા સંતપુરુષોએ જ આર્યાવર્તને મહિમા વધાર્યો છે ને આર્યધર્મને શોભાવ્યો છે. તે જ આર્યપુત્રો આજે મૂળની સંસ્કૃતિ ગુમાવી બેઠા છે. જૂદા જૂદા ગ૭, સંધાડા ને વાડામાં આનંદ માની રહ્યા છે. એક ધર્મના ત્રણ વિભાગો વિભા દશામાં એટલો વધારો કર્યો છે કે ઘર ઘરના ધર્મ મનાઈ રહ્યા છે, અને વીતરાગ દર્શનના મૂળ ભાવો પ્રાયઃ લોપ થઈ જતા હોય તેમ જણાય છે. જે કે ઉત્કૃષ્ટ ધર્મભાવી સંત મહષિઓ અને સજજને પિતાના પશમ પ્રમાણે વર્તમાન સમયે પણ ધર્મને આરાધી રહ્યા છે અને આ આરાધના તે પાંચમા આરાના છેડા સુધી રહેવાની છે એટલે આ કથન નિસ્તેજ ને વિભક્ત સમાજને તેમજ શ્રમણુધર્મમાં પ્રવેશેલી શિથિલતાને જ અંગે છે.
સંસ્કૃતિ એટલે શું? ઉપરના કથનમાં સંસ્કૃતિ ઉપર બહુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે એટલે જ સ્વાભાવિક રીતે જ એ પ્રશ્ન થાય છે કે સંસ્કૃતિ એ શું હશે? તેનો જવાબ એટલો કે-તે કઈ બહારની વસ્તુ નથી. આત્મિક સંપત્તિઓમાંની એ એક સંપત્તિ છે, જે સસંગથી શોભે છે અને અભ્યાસથી વધારે દઢ થાય છે, એને સાદે અર્થ સદ્વર્તન કહીએ તો ચાલે.
વેદ ભાષ્યવૃત્તિઓમાં સંસ્કૃતિનું સારું વિવેચન થયેલું જોવામાં આવે છે. જેને માન્યતાથી આ સંસ્કૃતિ ઘણી બાબતમાં જૂદી પડે છે, પરંતુ જૈન સિવાયની બીજી હિંદુ પ્રજા આ આર્યસંસ્કૃતિને કેટલેક અંશે અનુસરે છે, તેમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યને સમાવેશ કરવામાં આવે છે, જેને દિ જ કહેવામાં આવે છે. “કરકના નાયતે : ઘાટું gaઃ ૩ 9 માણસ જન્મે છે ત્યારે શુદ્ર કહેવાય છે, અને પાછળથી સંસ્કારો પામ્યા પછી તે દ્વિજ એટલે બે વખત જન્મેલો કહેવાય છે. આ સંસ્કારો બ્રાહ્મણગ્રંથમાં સેળ બતાવવામાં આવ્યા છે, તેની વિધિ કાંઈક જાણવા જેવી તે છે જ, પરંતુ તે લગભગ બાહ્યાચાર હોવાથી તેમજ આત્મિક સંસ્કૃતિને પિષણરૂપ નહી લાગવાથી માત્ર તેનાં નામ જ અત્રે આપવામાં આવ્યા છે. - સોળ સંસ્કારનાં નામ-ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંતોન્નયન, બલિ, જાતકર્મ, નામકરણ, નિમણ, અન્નપ્રાસન્ન, ચૌલ, ઉપનયન, ચાર વ્રત, સમાવર્તન, વિવાહ, આચયણ, અષ્ટકા, ઉત્સર્ગ, ઉપાકર્મ અને પંચ મહાયજ્ઞ-એમ સંખ્યા ૨૫ સુધીની ગણવામાં આવે છે. આ
ફારો ત્રણ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, જ્યે નિત્યકર્મ, નૈમિત્તિક કર્મ અને કામ
For Private And Personal Use Only
