Shrutsagar 2016 06 Volume 03 01

Author(s): Hiren K Doshi
Publisher: Acharya Kailassagarsuri Gyanmandir Koba
Catalog link: https://jainqq.org/explore/525311/1

Page #1

RNI:GUJMUL/2014/66126
ISSN 2454-3705
श्रतसागर | श्रुतसागर
SHRUTSAGAR (MONTHLY)
June-2016, Volume : 03, Issue : 1, Annual Subscription Rs. 150/- Price Per copy Rs. 15/
EDITOR: Hiren Kishorbhai Doshi
BOOK-POST / PRINTED MATTER
सम्राट संप्रति संग्रहालय स्थित जिनजन्माभिषेक चित्र
आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर

Page #2

॥ॐही अर्ह श्री संभवनाथाय नमः ॥ || सागर के पावन तीर्थ योगिनाः आचार्य श्रीमद् बुद्धि-- कैलास-सबोध - मनहर-कल्याण
फासागरसूरीसद्गुरुभ्यो नमः ।।
अहमदाबाद - सेटेलाईट जैन संघ
असंभव को संभव करनेवाले वैसे।
सभवनाथ प्रभु के पावन सानिध्य में 'जिनशासन के महान प्रभावक, राष्ट्रसंत श्रद्धेय आचार्य प्रवर ।
श्री पद्मसागरसूरीश्वरजी महाराजा ' आदि सुरि-पदस्थ तथा श्रमण-श्रमणी भगवंतो का मगलमय चातुर्मास प्रवेश
सादर आमंत्रण शुभ दिन : वि.सं २०७२, आषाढ़ सुद-६, रविवार 10 जुलाई 2016 |
'प्रातः 8.00 बजे प्रवेश यात्रा प्रारंभ होगी
: निमंत्रक व चातुर्मास स्थल :
श्री पुष्पदत श्वेतांबर मूर्तिपूजक जैन सध वासुपूज्य बंगले के पास, फन रिपब्लिक के सामने, सॅटेलाईट, अहमदाबाद - 380015. आत्म जागरण का महापर्व : भव्य चातुर्मास
गोधावीतीर्थे पू. गुरुदेवश्री पद्मसागरसूरीश्वरजी म. सा. > की निश्रा में ध्वजारोहण कार्यक्रम.

Page #3

RNI : GUJMUL/2014/66126
श्रुतसागर
( आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर का मुखपत्र
શ્રુતસાગર
SHRUTSAGAR (Monthly )
वर्ष-३, अंक-१, कुल अंक- २५, जून-२०१६
Year-3, Issue-1, Total Issue- 25, June-2016
वार्षिक सदस्यता शुल्क-रु. १५०/
अंक शुल्क रु. १५/
-
आशीर्वाद
जैन
Yearly Subscription - Rs.150/Issue per Copy Rs. 15/
राष्ट्रसंत प. पू. आचार्य श्री पद्मसागरसूरीश्वरजी म. सा.
संपादक
* सह संपादक
* संपादन निर्देशक
हिरेन किशोरभाई दोशी
श्री गजेन्द्रभाई पढियार
महावीर
डॉ. उत्तमसिंह
एवं ज्ञानमंदिर परिवार
१५ जून, २०१६, वि. सं. २०७२, जेठ सुदि १०
ISSN 2454-3705
आराधना
केन्द्र
कोबा
अमृतं तु विद्या
प्रकाशक
आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर
(जैन व प्राच्यविद्या शोध-संस्थान एवं ग्रन्थालय) श्री महावीर जैन आराधना केन्द्र कोबा, गांधीनगर-३८२००७
फोन नं. (079) 23276204, 205, 252 फैक्स : (079) 23276249, वॉट्स-एप 7575001081 Website : www.kobatirth.org Email : gyanmandir@kobatirth.org

Page #4

अनुक्रम
डॉ. उत्तमसिंह આ. શ્રી બુદ્ધિસાગરસૂરિજી Acharya Padmasagarsuri
मञ्जुनाथ भट्ट
1 संपादकीय 2 शुरु 3 Beyond Doubt 4 घोघापुरमंडन श्रीनवखंडा
पार्श्वनाथ स्तवन 5 श्रीम४ि तनाथन्टिन
જન્માભિષેક કલશ 6 લઘુશિલ્પકૃતિઓમાં પગલા 7 शिक्षा (प्राचीन गु०४२॥ती. સંસ્કૃત વ્યાકરણ)
15
સા.શ્રી ગુણદક્ષાશ્રીજી મુનિશ્રી સુયશચંદ્રવિજ્યજી
20
પંડિત લાલચંદ ભગવાનદાસ ગાંધી 23
* प्राप्तिस्थान * आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर तीन बंगला, टोलकनगर, हॉटल हेरीटेज़ की गली में, पालडी, अहमदाबाद - ३८०००७, फोन नं. (०७९) २६५८२३५५
* सौजन्य * स्व. श्री पारसमलजी गोलिया व स्व. श्रीमती सुरजकँवर पारसमल गोलिया की पुण्य स्मृति में हस्ते : चाँदमल गोलिया परिवार की ओर से
बीकानेर - मुम्बई KISAM-MEEDO

Page #5

संपादकीय
डॉ. उत्तमसिंह श्रुतसागर का यह नूतन अंक आपके करकमलों में सादर समर्पित करते हुए अपार आनन्द की अनुभूति हो रही है। इस अंक में गुरुवाणी शीर्षक के तहत आचार्यदेव श्री बुद्धिसागरसूरीश्वरजी म.सा. द्वारा लिखित 'जीर्ण ग्रन्थोद्धार' नामक लेख पुनः प्रकाशित किया जा रहा है, जिसमें तत्कालीन ग्रन्थागारों तथा उनमें संगृहीत ग्रन्थों की दशा एवं दिशा का उल्लेख करते हुए भविष्य के प्रति चिन्ता व्यक्त की गई है। इस लेख के माध्यम से प्राचीन श्रुतसंपदा के संरक्षण, संपादन एवं प्रकाशनार्थ समाज को अति सुन्दर एवं प्रेरणात्मक संदेश दिया गया है। द्वितीय लेख राष्ट्रसंत आचार्य भगवंत श्री पद्मसागरसूरीश्वरजी म.सा. के प्रवचनांशों की पुस्तक 'Beyond Doubt' से क्रमबद्ध श्रेणी के तहत संकलित किया गया है।
अप्रकाशित कृति प्रकाशन योजना के तहत इस अंक में पं.श्री मञ्जुनाथ भट्ट द्वारा संपादित घोघापुरमण्डन श्रीनवखण्डा पार्श्वनाथ स्तवन' नामक प्राचीन कृति प्रकाशित की जा रही है। संस्कृत भाषा में निबद्ध यह पद्यात्मक रचना पूज्यश्री प्रतिष्ठासोमगणि द्वारा रचित है। प्रायः अद्यपर्यन्त अप्रकाशित इस कृति का संपादन एवं प्रकाशन आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर कोबा के हस्तप्रत भण्डार में संगृहीत प्राचीन हस्तप्रत के आधार पर किया जा रहा है। इसके साथ ही प्रसिद्ध जैनकवि श्री रूपविजयकृत एक और अप्रकाशित रचना ‘अजितनाथजिन जन्माभिषेक कलश' प्रकाशित की जा रही है। मारुगुर्जर भाषा में निबद्ध यह पद्यबद्ध रचना अत्यन्त रसमय-मधुर-सुन्दरतम वगेय है। इस कृति का संपादन प.पू. साध्वीजी श्री गुणदक्षाश्रीजी म.सा. ने किया है। ___ प.पू. मुनिश्री सुयशचंद्रविजयजी म.सा. द्वारा संकलित व संपादित लघुशिल्पकृतिओमां पगला' नामक लेख के तहत कल्पसूत्र की द्वितीय वाचना (स्थविरावली) में उल्लिखित महापुरुषों के पगला (चरणकमल) चिह्नांकित प्राचीन शिलापट्ट का सुन्दर एवं संशोधनात्मक विवेचन प्रस्तुत किया गया है। पूज्यश्री ने इन महत्त्वपूर्ण शिल्पाकृतिओं का संकलन एवं संपादन कर प्राचीन ऐतिहासिक धरोहर को प्रकाश में लाने का सुन्दर प्रयास किया है। पुनः प्रकाशन योजना के तहत इस बार 'बालशिक्षा' नामक लेख प्रकाशित किया जा रहा है। पण्डित श्री लालचन्द भगवानदास गांधी द्वारा संपादित यह लेख 'पुरातत्त्व' नामक पत्रिका में प्रकाशित हुआ है। ___ आशा है इस अंक में संकलित सामग्री द्वारा हमारे वाचक लाभान्वित होंगे व अपने महत्त्वपूर्ण सुझावों से अवगत कराने की कृपा करेंगे।

Page #6

ગુરુવાણી
જીર્ણ ગ્રંથોદ્ધાર
મુનિશ્રી બુદ્ધિસાગરજી
આજથી 100થી વધુ વર્ષો પૂર્વે પૂ. યોગનિષ્ઠ આ. શ્રી બુદ્ધિસાગરસૂરીશ્વરજી દ્વારા જીર્ણ પ્રતો બાબતે હૃદયસ્પર્શી ચિંતા વ્યક્ત કરતો આ લેખ છે. આ સાથે પૂ. બુદ્ધિસાગરજીએ પૂ. આત્મારામજી મહારાજના ઉદ્ગાર પણ શબ્દશઃ ટાંક્યા છે. મૃતવારસા સુરક્ષાની ઉપેક્ષા સામે આ લેખમાં જે ચોટનાર શબ્દોના ચાબખા મારવામાં આવ્યા છે તે કદાચ બીજે ક્યાંય નહીં હોય. આવા પૂજ્યોના પ્રતાપે આજે શ્રુતક્ષેત્રે ક્યાંક-ક્યાંક જાગૃતિ જોવા મળી રહી છે છતાં આજે પણ આ લેખ એટલો જ પ્રસ્તુત છે એટલે જ અત્રે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. વિશેષ જાગૃતિ માટે લેખ સાવંત વાંચી જવા ખાસ ભલામણ છે.
આ વિષે બહુ અગત્યનો છે. પાટણ જેસલમેર, વિગેરે ઠેકાણે બહુ જીર્ણ ગ્રંથો ભંડારોમાં છે. કેટલાંક સૂત્રો તથા ગ્રંથો તાડપત્ર પર લખેલા જોવામાં આવે છે. હવે જુના થએલા ગ્રંથોની પ્રતોનો નકલ તરીકે ઉદ્ધાર કરવામાં નહીં આવે તો થોડા કાલમાં તે અમૂલ્ય ચિંતામણિ રત્ન સમાન ગ્રંથોનો વિનાશ થશે એમ સંભવ છે. કેટલાક પ્રાચીન ગ્રંથોને હાથમાં લઇ તેનાં પાનાં ફરેવતા કકડે કકડા થઇ જાય છે.
કેટલાંક પુસ્તકો ઘણો કાળ ભંડારમાંને ભંડારમાં રહેવાથી ઉધહી લાગી નાશ થવા પામે છે. જૈન દર્શનની શ્રેષ્ઠતા, સત્યતા, જ્ઞાનના આધારેજ રહી છે. આપણા પૂર્વચાર્યોએ ઘણી મહેનતે ગ્રંથો બનાવ્યા છે તથા લખાવ્યા છે, તે ગ્રંથોનો નાશ થવા દેવો તે ઠીક કહેવાય નહીં. એક ગ્રંથ રચવામાં કેટલી મહેનત પડે છે તે વિદ્વાન વર્ગ જાણે છે. તેમ છતાં સકળ સંઘના આગેવાન પંડિત મુનિ વર્ગ તથા સદ્ગહસ્થો હજુ પ્રમાદ તજી યથાયોગ્ય પ્રયત્ન કરતા નથી તે ખેદકારક છે.
હાલમાં નવાં દેરા બાંધવાં તેના કરતાં પણ નીર્ણ ગ્રંથોદ્ધારમાં જો ધન ખર્ચવામાં આવે તો ઘણો ફાયદો સમજાય છે. ઘણે ઠેકાણે ગાડરીયા પ્રવાહની પેઠે ઉજમણાં કરવામાં આવે છે. તેમાં ધામધુમ જોઇએ તો ચંદ્રવા તથા પુંઠીયાની અને પુસ્તક તો થોડા રૂપૈયાનાં કે આનાના હોય છે. પણ ખરી રીતે તો જુના ભંડારોમાંથી લહીયાઓ રાખી જુના પુસ્તકોની જેટલી શક્તિ હોય તે પ્રમાણે નકલો લખાવી તેનું ઉજમણું કરવું તે ઠીક લાગે છે. જો તેવી રીતે જુના પુસ્તકોનો ઉદ્ધાર કરવાની હાલમાં પ્રવૃત્તિ ચાલે તો તેથી ઘણો ફાયદો થશે.
- પાંચ કે દશ રૂપૈયાનાં ચંદ્રવા કે પુંઠીયાં જોઇએ. તેને ઠેકાણે પાંચસે પાંચસે રૂપૈયાના ચંદ્રવા, પુંઠીયાં કરાવવા અને જ્ઞાનને ઠેકાણે પાંચ દશ રૂપૈયાના કે પાંચ દશ આનાના પુસ્તક

Page #7

SHRUTSAGAR
June-2016 ઉજમણામાં મુકવા તેમાં ખરૂ જુઓ તો ચંદ્રવા, પુંઠીયાનું ઉજમણું કહેવાય, જ્ઞાનનું ન કહેવાય. પણ પાંચસે રૂપૈયાના નવા ગ્રંથો લખાવી ઉજમણાંમાં મુકે તો તે જ્ઞાનનું ઉજમણું કહેવાય અને તેથી યથાયોગ્ય લાભ થઈ શકે.
પહેલાના વખતમાં મુનિરાજ વર્ગ પોતે જુનાં પુસ્તકો ઉપરથી નવાં પુસ્તકો હાથે લખતા હતા અને જ્ઞાનની વૃદ્ધિ કરતા હતા. તેથી અશુદ્ધ લખવાનું પ્રાયઃ બનતું નહોતું પણ હાલ તેમ થતું નથી, હાલ તો લહીઓ પાસેજ લખાવવામાં આવે છે. માટે દેખરેખ રાખી શુદ્ધ ગ્રંથો લખાય તેમ થવું જોઇએ. તેમાં રૂશનાઈ (શાહી) પણ સારી વાપરવી જોઇએ. કે ચોમાસામાં પાનાં પરસ્પર ચોંટી જવાનો ભય રહે નહિં.
તીર્થોદ્ધાર કરતાં જીર્ણ ગ્રંથોદ્ધારનું કામ ઘણું અગત્યનું નથી એમ કહી શકાય નહીં. કારણ કે જે જે અલૌકિક ગ્રંથો કે જેની બીજી પ્રતિઓ નથી તેવા ગ્રંથો નાશ પામ્યા તો કરોડો ઉપાયે તે ગ્રંથો મળવાના નથી પણ પ્રતિમાઓ તો નવી પણ ભરાવી શકાય તો તેમાં ના કહી શકાય નહીં. જેવું તીર્થોદ્ધારનું કામ અગત્યનું છે તેવુંજ નીર્થગ્રંથોદ્ધારનું કામ પણ ઘણુંજ અગત્યનું છે. જે કાળે જેની હાનિ થતી હોય અને તે કામ ઘણું અગત્યનું હોય તો તેના ઉપર વિવેકી પુરુષો વિશેષ લક્ષ રાખે છે. હાલ જીર્ણ તીર્થોદ્ધારને માટે જેમ લાખ રૂપૈયા ઉપરાંતની ટીપ થઇ તેમ નીfથોદ્ધારને માટે ટીપ થવી જોઇએ.
શ્રી ફલોદી તીર્થમાં જૈન કનફરન્સ ભરાયું હતું, તેમાં આ વાત ચર્ચાઇ હતી. પણ વાતો કરી સર્વ સહસ્થો પોત પોતાને ઘેર ગયા છે. હવે તેઓ શું કરે છે. તે જાણવાને આતુર છીએ. જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા જણાવનાર ખરેખર જૈન પુસ્તક ભંડારોજ છે. તેની ખુવારી નહીં થવા દેવી જૈનધર્મીઓને છાજે છે.
પ્રખ્યાત મુનિવર્ય શ્રીમત્ શ્રી આત્મારામજી મહારાજ લખે છે કે
"जैनी लोक जिव्हाके वास्ते खाने में लाखों रुपये खरच करते हैं. चुरमे आदिकके लडुओंकी खबर लीये जाते हैं, परंतु जीर्ण भंडार के उद्धार करणेकी वात तो क्याजाने स्वप्नमेंभी करते होवेंगे के नहीं. जिनेश्वरदेवने तो एसे कहा है कि जो धर्मक्षेत्र बिगडता होवे तिसकी सारसंभाल पहिले करनी चाहिये. इस वास्ते इस कालमें ज्ञानभंडार विगडता है. पहिले तिसका उद्धार करना चाहिये.
આગળ કહે છે કે “નો ગેની તો અપને પુસ્તક વસુત ચત્ર રતે હૈં વે તો बहुत अच्छा काम करते हैं. परंतु जेसलमेरमें जो भंडारके आगे पत्थरकी भींत चिनके भंडार बंधकर छोडा है, और कोई उसकी खबर नहीं लेता है. क्याजाने वे पुस्तक मट्टी होगये हैं के शेष कुछ रहगये हैं इस हेतुसे तो हम इस कालके जैनमतीयोंको बहुत नालायक समजते हैं"

Page #8

श्रुतसागर
6
जून-२०१६
સુજ્ઞો! વિચારો! આ વાક્ય વાંચી કોને ખેદ થયા વગર રહેશે. બાદશાહો અને દુષ્ટ ધર્મીઓના ભયથી જેસલમેરમાં ગુપ્ત ભંડાર કર્યો તેની ખબર કોઈ લેતું નથી. જે પુસ્તકો વાંચી જાણે છે તેને પુસ્તક સબંધી લાગણી રહે છે. શ્રાવકવર્ગ સંસ્કૃત ભણ્યા વિના મુનિવર્ગ જેટલી લાગણી ક્યાંથી ધરાવી શકે. તો પણ હાલમાં સંસ્કૃતાભ્યાસી શ્રાવકવર્ગ જીર્ણ ગ્રંથોદ્ધારની ચિંતા ધરાવે છે તેથી આનંદ માનવો જોઈએ છીએ.
શ્રી સત્યવિજયજી પંન્યાસ તથા પંડિત મુનિરાજ શ્રી પદ્મવિજયજી વિગેરે સંવેગી સાધુઓએ શ્રી અમદાવાદમાં ડહેલાના ઉપાશ્રયે પુસ્તક સંગ્રહ કર્યો છે. તેનો યથાયોગ્ય મુનિવર્ગ લાભ લેશે તો સંતોષ માનવા જેવું થશે.
પાટણના ભંડારોની વ્યવસ્થા સારી થવી જોઇએ. મુનિરાજ શ્રી કાંતિવિજયજી મહારાજ પાટણના ભંડારોની વ્યવસ્થા સુધારવા જે પ્રયત્ન કરે છે તે પ્રશંસનીય છે. પાલનપુરમાં ડાયરાના ઉપાશ્રયનું પુસ્તકાલય છે. તેનો મુનિવર્ગ લાભ લે એમ થશે તો ઠીક છે.
કેટલાંક પુસ્તક આણંદજી કલ્યાણજીની દુકાને (પેઢીએ) છે એમ સાંભળ્યું છે. તેની પણ ટીપ થઇ ઉપયોગ થાય તો આનંદ તથા કલ્યાણ થાય. મારવાડમાં મેડતા વિગેરે સ્થાને પ્રાચીન ગ્રંથો ઉધેહીના ભોગ થઇ પડ્યા છે. તેની સંભાળ લેવાય તો સારૂ. આ બાબત જો મુનિવર્ગ વ્યાખ્યાનદ્વરા બોધ આપે તો લાભ થઇ શકે. દરેક ઉપાશ્રયના સાધુ યા શ્રાવકવર્ગે આ બાબત પર વિશેષ લક્ષ આપવું જોઇએ. આ જીર્ણ ગ્રંથોદ્ધારનું કૃત્ય હાલ અગત્યનું છે અને કરવા લાયક છે. ધનવાન ગૃહસ્થોએ ધન ખર્ચી જ્ઞાનનો લાભ લેવો જોઇએ. મુનિવર્ગે સ્વશકત્યાનુંસાર ઉપદેશ આપીને આ કામમાં પ્રયત્ન કરવો જોઇએ.
સુરતમાં ને અમદાવાદમાં જૈન શાળાઓ નીકળી તેમ બીજે ઠેકાણે પણ વ્યવહારિક જ્ઞાન સાથે ધાર્મિક જ્ઞાન શીખવાની શાળાઓ નીકળવાની ઘણી અગત્યતા છે, નવકારશી જમાડવી, સંઘ કાઢવો વિગેરે કૃત્યમાં લાભ છે, તેમ જૈની શાળાઓમાં પણ મોટો લાભ છે. માટે તે કૃત્ય કરવું જોઇએ. મુનિરાજ મહારાજ કે જે અભ્યાસી હોય તેમને ભણાવવામાં પંડિતના પગારની સગવડ થવી જોઇએ. અને તેમને પુસ્તકો જે ભણવામાં જોઇએ તેની સગવડ કરી આપવી જોઇએ. તેથી મોટો લાભ થાય છે. જે ભવ્યો આ લેખ વાંચી યથાશક્તિ તન, મન ધનથી પ્રયત્ન કરશે તે આ ભવમાં અત્યંત લાભ મેળવી અનુક્રમે શિવસુખ પામશે.” રૂત્યતં વિસ્તરે.
(જૈન ધર્મપ્રકાશ વર્ષ ૧૯૫૯ અંક ૪-૫ માંથી સાભાર)

Page #9

Beyond Doubt
Acharya Padmasagarsuri Seth Mafatlal had incurred a lot of debt and hence wanted to commit suicide. He went to see a drama which was a tragedy. In the climax scene the hero was shown committing suicide. Mafatlalji thought that if he got a chance to do the role, the scene will turn into a reality, if he really died instead of acting. What ever he earns by doing so, he shall clear his debts and financially favour his family. With these thoughts in mind Seth Mafatlal went to the Director of the Drama and told him about his desire, “You promise to pay me Rs.10,000/- and I shall commit suicide in real, in the climax scene.
I shall also write a note on dying of free will and keep it in my pocket. I shall in no way be a problem to you and the police shall not harass you.” The Director heard the whole story and said, “Your idea is very enterprising and interesting, but if the public goes crazy' over your acting and demand the scene to be done once more what shall I do then? Where shall I go for a man like you. Please forgive me? The above illustration goes to prove that your death is also not in our hands. Even the poison that is available in the market is not real poison. The Karma is the determining factor of birth, death and all other activities.
Lord Mahavira too had to bear grave sufferings for 12.5 years before becoming an omniscient owing to the deeds of his previous births, King Rama had to retire to the forest for fourteen years. Draupadi, wife of Five husbands had to be assaulted and humiliated in the royal court in the presence of all kings, scholars, and princes. The brave Pandavas had to spend thirteen years in the forest.
Yogishvara Srikrishna had to die suffering from intense thirst and his beautiful city of Dwarka constructed by the Devas was burnt to ashes before his eyes and he remained helpless. The cause of all these and other happenings in this world is the Karma i.e. deeds, one performs in this birth and previous births. Hitler, the great conqueror
1. Yogishvara

Page #10

8
श्रुतसागर
जून-२०१६
of the world committed suicide and died in a steel box. There is a saying that "If Hitler had cold in Berlin, Churchil could be seen sueezing in London." Such was the terror of Hitler and the world trembled by his very name. But when he died, there was not a single soul to shed tears for the dead. One gets wealth and fortune only when his Punya i.e. good deeds performed perviously are on the rise. When the Punya exhausts, condition worsens as that of Hitler's. Punya and Papa, both these are the Parmanus 1 of Karman body. Though they are inanimate atoms and cannot be seen, yet they are capable of bondaging the soul.
Just as medicine cures the patient, alcohol and wine intoxicates the drunkard, a little of potassium cynaide makes one unconscious instantly, so also, these parmanus of Karma are capable of affecting your mind, dealings, life, subconscious and also your conscious. Agnibhuti, the younger brother of Indrabhuti Gautama had a doubt whether this type of Karman body existed or not, hence the Karmvada principle has been dealt with in detail in this Chapter.
1. A great soul
Just as the Lord cleared Indrabhuti's doubt, the Lord also clarified Agnibhuti's doubt. As soon as Agnibhuti stepped into the place of sermon, it was as if all his passions and enmity ceased to exist. How the Lord clarified Agnibhuti's doubt shall be seen in the next chapter of self To control self is unpalatable like a mouthful of sand and difficult like a walk along the edge of a sword. Greater will be his victory who conquereth his self than that of one who conquerth thousands in a valiant fight.
Fight with thy self; why fight with foes external? Happy is he who conquereth his self by his self. Conquer thy self, for difficult it is to conquer self. If self is conquered, he shall be happy in this world and after. Better it is that I would conquer myself by restraint and penance than be restrained by others by fetters and death.
(Countinue...)

Page #11

घोघापुरमंडन श्रीनवखंडा - पार्श्वनाथ स्तवन
संपा. मञ्जुनाथ भट्ट
कृति परिचय - प्रस्तुत 'पार्श्वनाथ स्तवन' कृति के कर्ता प्रतिष्ठासोमगणिजी हैं, जो वि.सं.१५०१ में विद्यमान थे । प्रायः अद्यपर्यन्त अप्रकाशित इस रचना का प्रकाशन आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमन्दिर कोबा के जैन एवं प्राच्यविद्या शोध ग्रन्थागार में प्राप्त एकमात्र हस्तप्रत के आधार पर किया जा रहा है। देवभाषा संस्कृत और शार्दूलविक्रीडित आदि छंदो में निबद्ध यह कृति २५ श्लोकों में पूर्ण हुई है।
कर्ता ने घोघापुरतीर्थाधिपति श्रीनवखण्डा पार्श्वजिन की स्तवना करते हुए प्रारंभ में ही कहा है कि- 'घोघापुरमंडनं तमसमश्रेयः श्रियामाश्रयम् श्रीपार्श्वं नवखण्डमण्डिततनुं स्तोष्ये जिनस्वामिनम्' अंधकार को नष्ट करनेवाले कल्याण के आश्रयभूत ऐसे नवखंडा पार्श्वनाथ की कई विशेषणों व उपमाओं के साथ स्तवना की गई है. जैसे कि 'नीलोत्पलश्यामल' अर्थात् नीलकमल जैसी कान्ति वाले, ‘सेवकवत्सलः कुशलकृत् पार्श्वः’
यह भी कहा गया है कि ‘यन्नामस्मरणात् प्रयान्ति विलयं सर्वापदः सम्पदः स्युर्वश्याश्च सुरासुराः' जिनके नामस्मरण से समस्त आपदाओं का विनाश व सर्व संपदाओं की प्राप्ति होती है, सुर-असुर भी जिनके नामस्मरण से अधीन हो जाते हैं,
'कुष्टं दुष्टमपि प्रयाति विलयं सर्वेक्षरास्तत्क्षणात् क्षीयन्ते स भगंदरः कृतदरः..... ....... भक्तनरो न रोगनिकरैरापीड्यते' भयंकर प्रकार के भगंदर, दुष्ट ऐसे कुष्टादि सर्व रोग तत्क्षण नष्ट हो जाते हैं. प्रभुपार्श्व नामयुक्त मंत्र-यंत्रादि भी इच्छित को देने में शीघ्र फलित हो जाते हैं.
एक स्थान पर कर्ता ने सुन्दर उपमायुक्त लक्ष्मी को भी विशेषण के रूप में प्रयुक्त करते हुए कहा है कि- सुन्दर चरणयुगल वाली, दिव्य मौक्तिकों के हार को हृदय पर धारण करने वाली, कंकणशोभित करयुगल वाली व पद्मसरोवर में निवास करने वाली श्रीदेवी (लक्ष्मीजी) उसके घर में क्रीडा करती हैं, जसके मुख में प्रभु पार्श्वजिन का नाम रहता है.

Page #12

10
श्रुतसागर
जून-२०१६ कवि द्वारा दी गई उपमाएँ, अनुप्रासबद्ध, सुंदर व शब्दसंरचनायुक्त इस कृति का पठन व मनन वाचक के मन को अद्भुत शान्ति प्रदान करता है.
कृति में एक विशेषता यह भी है कि इसमें चारूपजी, मंगलपुर, खंभात, जीरापल्ली, रावणपुर, नागपुर आदि तीर्थों का भी उल्लेख किया गया है.
कर्ता परिचय- कर्ता के बारे में कृति में कोई उल्लेख नहीं मिलता है लेकिन प्रतिलेखन-पुष्पिका में किये गए उल्लेख से प्रतिष्ठासोमगणि कर्ता के रूप मे माने जाते हैं.
पुष्पिका में लिखे गये रचना वर्ष १५०१ व अन्य प्रमाणों से संभव है कि सोमसुंदरसूरि के शिष्य व प्रसिद्ध कृति सोमसौभाग्य काव्य के कर्ता भी इस कृति के कर्ता हों।
प्रत परिचय- आचार्य श्रीकैलाससागरसूरि ज्ञानमन्दिर कोबा ही जैन एवं प्राच्यविद्या शोध ग्रन्थागार में विद्यमान यह प्रत ५०४६७ नंबर पर दर्ज है जो कागज पर हस्तलिखित है। इसमें ४ पत्र हैं, जिनमें काली स्याही से प्राचीन देवनागरी लिपि में कृति लिपिबद्ध है।
इस प्रत के पत्रों में कालप्रभाव के कारण मध्य भाग में चार-पाँच अक्षरों का नाश भी हुआ है। प्रत्येक पत्र में तेरह पंक्तियाँ हैं एवं प्रत्येक पंक्ति में लगभग ४० से ४५ अक्षर हैं।
प्रत के आदि में मंगलसूचिका(भलेमींडी) तथा मध्य भाग में मध्यफुल्लिका प्राप्त होती है। अक्षर सुन्दर और सुवाच्य हैं तथा पत्र की प्रारम्भिक पंक्ति में 'श्री' इत्यादि वर्गों में कलात्मक अलंकारिक मात्राओं का प्रयोग किया हुआ है। ___ कृति के अन्त में प्रतिलेखन-पुष्पिका नहीं मिलती है, किन्तु प्रतिलेखक ने लिखा है कि “संवत् १५०१ वर्षे प्रतिष्ठासोमगणिभिर्व्यरचि” इससे संभव है कि स्वयं रचयिता द्वारा या उनके शिष्यादि द्वारा यह प्रत लिखी गई हो और लेखन वर्ष भी १५०१ हो । प्रत की लंबाई-चौडाई २५४१०.०५ से.मी. है।

Page #13

SHRUTSAGAR
June-2016
प्रतिष्ठासोमगणिकृत घोघापुरमंडन श्रीनवखंडा-पार्श्वनाथ स्तवन
॥ नमः श्रीपार्श्वयोगीन्द्राय ॥ श्रीइक्ष्वाकुकुलप्रदीपमखिल त्रैलोक्यकुक्षिम्भरि, प्रोत्सर्पन्महिमानमानतमनः संकल्पकल्पद्रुमम् । श्रीघोघापुरमंडनं तमसमं श्रेयः श्रियामाश्रयम् , श्रीपार्श्व नवखण्डमण्डिततनुं स्तोष्ये जिन स्वामिनम् ॥१॥ बाहुभ्यां किल यस्तितीर्षति पुमान् श्रीतस्विनी स्वामिनम् , पद्भ्यां तुंगसुपर्वपर्वतमिहारोढुं च यो वांछति। सोऽपि श्रीनवखंडपार्श्वमहिम वातं त्रिलोक्यद्भुतम् , भास्वन्मंडलभास्वरं वरमतिः शक्नोति वक्तुं न हि ॥२॥ स श्रेयांसि यशांसि चाद्भुतयशाः श्रीपार्श्वतीर्थंकरः, कार्याद्वस्त्रिजगत्पतिः सुरपति स्तुत्य क्रमांभोरुहः । यः खंडेषु नवस्वपि प्रकटित प्रोद्दामधामश्रिया, अखंडश्रीनवखंडनाम सुभगो जागर्ति विश्वार्तिहृत् ॥३॥ श्रीमान्पार्श्वजिनो निरस्तवृजिनो नीलोत्पलश्यामल, ज्योति?तितनुर्विभुः स तनुतां श्रेयांसि भूयांसि वः । यन्नामस्मरणात्प्रयांति विलयं सर्वापदः सम्पदः, स्युर्वश्याश्च सुरासुराः श्रयति सा निश्रेयसश्रीरपि ॥४॥ श्रीवामाप्रभवो भवोदधितरिर्देवाधिदेवः पराजिह्मब्रह्मरमासतां वितनुतां श्रीपार्श्वदेवः सताम् । एतान्मूर्दनि बिभर्ति यः फणिफणा व्याजात्प्रचंडानयो, दंडान् खंडयितुं विपदघटघटा विश्वस्य विश्वस्य किम् ॥५॥ दुष्टारिष्टघटाविपाटनपटु प्रोदंडदोडभृद्, देवः सेवकवत्सलः कुशलकृत्पार्श्वः स पार्श्वश्रिये । यस्याद्याप्यरिपोः सरीत्युपकृपा प्रोद्भूतविश्वाद्भुता,

Page #14

12
श्रुतसागर
जून-२०१६ स्तोकश्लोकगभीरडिंडिमडमत्करो न विश्राम्यति ॥६॥ यन्नामांकितमंत्रयंत्रनिवहाः सर्वेप्यखवैजि सः, कालेष्णोस्मिन्नपि विस्मयं विदधति प्रौढप्रभां वा भुवि । देवो तं गुरजागरूकमहिम प्राग्भारविश्रामभूः, श्रीवामातनयः श्रियं श्रितनयस्तन्यात् स धन्यात्मनाम् ।।७।। आस्यंसौगन्ध्यशस्यं शठकमठहठेत्सृष्टवारिप्रवाहा, कंठामग्नस्य फुल्लामलकमलमिव स्वामिनस्ते बभासे। सर्पत्सौरभ्य लुभ्यन्मधुकरपटलीविभ्रमं बिभ्रतिश्रीपार्श्वस्निग्धांजनाभा भुजगपतिफणाः सप्त तस्योपरिष्टात् ॥८॥ भाभिर्भास्वतिभास्वति त्वयि सतां चित्तोदयक्ष्माभृति, स्वामिन्नभ्युदिते समग्रकमलोल्लासः स सद्योजनि। तत्प्रत्यूहसमूहदुस्तमतमः कांडं प्रचंडं जवादेवासी छतखंडमेव सुदिनं चाविर्बभूवाभितः ॥९॥ पद्मधुच्चरणद्वयीरणरणन् मंजीरमंजुस्वना, दीव्यन्मौक्तिकहारहारिहृदया पाणिक्वणत्कंकणा। सा पद्मह्रदवासिनी भगवती श्रीः क्रीडति प्रश्रया, साक्षात्तस्य गृहे मुखेन जगृहे त्वन्नाम येन प्रभो ॥१०॥ निः श्रूकै दश्रूकै नै भयकरतनूत्रालवेतालवृन्दै!वाभूतप्रभूतैरपि स किल परा भूयते शक्तिभिर्वा । कन्दः कल्याणवल्याः सकलजयरमायोषिदाह्वानमन्त्रः, स्वामिं स्वन्नाममन्त्रः स्फुरति सुमनसो मानसे यस्य शस्यः ॥११॥ नृत्यत्केकिकलाप काम्यकबरी दण्डप्रचण्डाः श्रवश्चञ्चत्काञ्चनकुण्डलाः शशिलसल्लावण्यपुण्याननाः। मुग्धस्निग्धकटाक्षलक्षरुचिर स्मेरांबुजोल्लासिदृग्व्यापाराः सुरसुन्दरीवरवपुः सौन्दर्यलक्ष्मीमुखः ॥१२॥ काश्मीरारुणपत्रभङ्गिसुभग स्वः कुम्भिकुम्भस्थलस्पर्द्विस्फारलसत् घनस्तनतटी मुक्तालतालं क्षताः ।

Page #15

SHRUTSAGAR
13
June-2016 रम्भास्तम्भनिभोरवः पिकरव प्रोल्लासिवाग्वैभवालभ्यन्ते नवयौवनामृगदृशो विस्फूर्जितात्वदृशोः ॥१३॥ रुद्रो रौद्रपराक्रमः क्रमनमद्देवासुरो भासुरो, विश्वोत्पत्तिविपत्तिकारिकलया विश्वप्रभुर्नप्रभुः । वैकुण्ठोखिल दानवक्षयकरौ वैकुण्ठ एवाभवत् , ब्रह्माजिम्हभुजोप्यजिन्हपरमब्रह्मस्वरूपः किल ।१४।। स्कन्दो मन्दतमस्तमः प्रमथनो भास्वान्नभास्वान् क्षमो, रक्षः कन्दनिकन्दनः समतिमान्नो वा हनूमान् विभुः । हेरंबोऽपि न बाहुदण्डतरसा विघ्नानि निघ्नन् बली, नो शूरः परमासमांसलरुचिर्मुक्तत्रपः क्षेत्रपः ॥१५॥ शक्तिः शक्तिविवर्जितानहिभुजादण्डप्रचण्डाप्यलं, चामुण्डारिपुमुण्डखण्डनपरात्तप्ता न यान् यान् प्रतिम्लेच्छांस्तानपि लीलया विदलयन् लीलापतिर्वर्णिकां, स्वस्थाम्नः प्रकटीचकार भुवनालंकारनेतर्भवान् ॥१६॥
त्रिभिर्विशेषकम्।। फूत्कारैः फणिनां च घुघुररवैर्व्याघ्रोद्भवैः फेरवी, फेत्कारैर्गजराजिगर्जितरवैः पारीन्द्रगुञ्जारवैः । घूकानामपि घूकृतैर्भय कृतंभिल्लैर्भूतं दुस्तरं, कान्तारं तरसोत्तरन्ति भविनः श्रेयस्विनस्वस्मृतैः ॥१७॥ निस्वानव्रजनिस्वनैर्घनतरैोरेधनु द्वनुष्टंकारैपिवृंहितैर्हयमहा हेषारवैभैरवैः । हुंकारैरसिषाह्य(द)तैरपि भुजः स्फोटैः स्फुटैर्दीष्मतां, भीष्मे ते स्मरणे त्र कृते सति रणे स्वामिन् जयः स्यानृणाम् ॥१८॥ श्यामास्योन्नतवारिवाहनिवहोद्यद्वर्जितैरूर्जितैविद्युत्झाकृतिभिः प्रचण्डपवनै ीष्माकृतिं बिभ्यति । क्षुभ्यत् भीषणनक्रचक्रपटले रङ्गत्तरङ्गव्रजे, पारं वारिनिधौ विधौतकलुषत्वव्यानतः प्राप्यते ॥१९।।

Page #16

14
SHRUTSAGAR
June-2016 कुष्टं दुष्टमपि प्रयाति विलयं सर्वेक्षरास्तत्क्षणात्, क्षीयन्ते स भगंदरः कृतदरः श्यामच्छवे शाम्यति । स्वामिन् किं बहुना तव त्रिजगती ध्येयक्रमस्यक्रमध्यानाद्भक्त नरो न रोगनिकरैरापीड्यते जातु चित् ।।२०।। नानालंकृतिभासुरः सुरपति दींभालिपाणिः सनावृत्तान्नाटकपेटकप्रकटितप्रौढाधिपत्यस्थितिः । बिभ्राणोप्यरजोंबराणि सुमनो मालां च दिव्यां दिवि, प्राज्यं राज्यमसौ भुनक्ति यदि यं स्वामिन् प्रसत्तिस्तव ॥२१॥ आरूढः प्रौढसिंहासनिनिजशिरसि स्वर्णदण्डातपत्रं, बिभ्राणः शुभ्रवर्णं सितरुचिरुचिरैश्चामरैर्वीज्यमानः । षट्खण्डानामखण्डां यदवनिमघवान् प्राज्यसाम्राज्यलक्ष्मीः, भुङ्क्ते श्रीसार्वभौमो जिनललितमिदं त्वत्प्रसादस्य सर्वम् ॥२२॥ श्रृण्वन्न्मन्त्राधिराजं ततदुरिततमः काण्डचण्डांशुबिम्बं, भीष्मज्वालावलीभृत्कमठहुतभुजिव्याकुलाङ्गो भुजङ्गः । मृत्वासौ सौमनस्यादजनिरजनि कृत्कांतकीर्तिर्यदिन्द्रपातालस्य प्रशस्यः स जयति सकल स्वावकीनः प्रसादः ॥२३॥ श्रीचारूपपुरेथमङ्गलपुरे श्रीस्तम्भनाख्ये पुरे, जीरापल्लिपुरे च रावणपुरे नागह्वदे श्रीपुरे। त्वं तीर्थेष्वपरेष्वपि स्फुटनिज स्थानस्थमूर्तिर्विभो, जाग्रत्प्रौढतमप्रतापललितैः श्रीपार्श्व गर्जन्नसि ॥२४॥ एवं भूमिभृदश्वसेनतनय श्रीपार्श्वविश्वेश्वर, स्तुत्वा त्वां नवखण्डरूपवसुधा खण्डप्रतापोदयम् । याचे देव न राजपदवीं नो चक्रवर्त्तिश्रियं, किन्तु श्रीजिन देहि देहि हितकृत्त्वं बोधि लाभं मम ॥२५॥ इति श्री घोघापुरमंडन सकलविघ्नखंडन निखिल भवनाखंड प्रताप प्राग्भार मंडित श्री श्री श्री नवखंड पार्श्वनाथ स्तवनं सवंत् १५१ वर्षे प्रतिष्ठासोमगणिभिर्व्यरचि ॥श्री।।

Page #17

શ્રી અજિતનાથજિન જન્માભિષેક કલશ
સંપા. સા. શ્રી ગુણદક્ષાશ્રીજી કૃતિ પરિચયઃ- આ કૃતિમાં પ.પૂ. કવિશ્રીએ સંસ્કૃત ગુજરાતીનું સાયુજ્ય કરીને માતા વિયાને પિતા જિતશત્રુ રાજાના કુંવર બીજા તીર્થપતિ શ્રી અજિતનાથ દાદાના જન્માભિષેકનું વર્ણન કર્યું છે. રચનાકાળ કૃતિમાં આપ્યો નથી પરંતુ અનુમાનથી 18મી સદીનો સંભવ છે. સર્વ પ્રથમ- ચ્યવન-ચૌદસ્વપ્ન-ઇન્દ્રાભિષેક-પ્રિયંવદા દવારા બધાઈ અને અંતે કલશ આ ક્રમથી કૃતિ મનોહર લાગે છે. સંસ્કૃત-ગુજરાતીના મિશ્રીતભાષામાં રચિત હોવા છતાં તેનું ગેય મીઠું ને મધુર લાગે છે. જેમકે “તત્રાતિ અરિકરિ કેસરી જિતશત્રુ નરપતિ નામ તસ્યાતિ પ્રમદા પ્રેમ ખાણી રાણી વિજય નામ” આ કૃતિ અદ્યાપિ અપ્રકાશિત હતી. આચાર્ય શ્રી કૈલાસસાગરસૂરિ જ્ઞાનમંદિર કોબામાંથી હસ્તપ્રત મળી છે. તેઓનો આભાર. કૃતિમાં પાઠ જ્યાં બ્રેકેટમાં છે તે પ્રતમાં પણ લાલ રંગથી બ્રેકેટ સાથે આપેલ છે. અહીં પણ તે જ પ્રમાણે મૂકેલ છે.
કર્તા પરિચયઃ- અનેક સ્તવન, સ્તુતિ, સઝાય અને પૂજા આદિના રચયિતા એવા પૂ. શ્રી રૂપવિજયજી મહારાજથી આજે કોણ અજાણ છે. તેઓ દ્વારા રચિત લોકભોગ્ય દેશી ભાષાનું સુમધુર સાહિત્ય આજે વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળી રહ્યું છે. પ્રતિક્રમણમાં સઝાયો ગવાય છે. દેરાસરોમાં સ્તવનો, પૂજાઓ આદિ દ્વારા રૂપવિજયજી મહારાજ આજે ઘર-ઘરમાં ને ઘટ-ઘટમાં ગાજતા અને ગુંજતા જોવા મળી રહ્યા છે. વિશેષમાં પ્રાયઃ ૧૮૦ વર્ષથી વધુ પ્રાચીન અમદાવાદમાં પ.પૂ.પં. રૂપવિજયજી મહારાજ ડહેલાનો જૈન ઉપાશ્રય આજે પણ શોભી રહ્યો છે. એ જ રૂપવિજયજી દ્વારા પ્રસ્તુત કૃતિની રચના થવા પામી છે.
પ્રત પરિચયઃ- આ.શ્રી કૈલાસસાગરસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, કોબાથી પ્રાપ્ત પ્રત ક્રમાંક ૪૧૪૫૭ ના આધાર પર આ કૃતિનું સંપાદન કરેલ છે. આ પ્રતની સ્થિતી મધ્યમ અને સંપૂર્ણ છે. કિનારી વધુ વપરાશને કારણે થોડી ખંડિત થયેલી જણાય છે. પત્ર સંખ્યા ૧ થી ૩, પ્રતની લંબાઈ-પહોળાઈ ૨૬૮૧૩ સે.મી. અને એક પાનામાં લાઈન સંખ્યા ૧૨ છે. એક લાઈનમાં અક્ષરોની સંખ્યા પ્રાયઃ ૩૮ છે. પ્રતિલેખન પુષ્પિકો ન હોવાથી પ્રતના લેખક વગેરેની માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. પ્રતનો સમય વિક્રમની ૨૦વી સદી કહી શકાય. અક્ષર બહુ સુંદર નહીં અને બહુ ખરાબ પણ નહીં, પ્રમાણમાં વંચાય તેવા મોટા અને સારા છે. હુંડીમાં કૃતિનો નામોલ્લેખ જોવા મળે છે. વિશેષ પાઠ, અંક તથા દંડ લાલ સ્યાહીથી ઉલ્લિખિત છે.

Page #18

SHRUTSAGAR
___16
June-2016 रूपविजयकृत अजितनाथजिन जन्माभिषेक कलश
॥काव्य॥ चक्रे देवेन्द्रवृन्दैः सुरगिरिशिखरे, योभिषेकः पयोभि-नृत्यन्तीभिः सुरीभिर्ललितपदगमं, तूर्य्यवादैः सुरम्यैः । कृत्यस्तस्यानुकारः शिवसुखजनकं, श्री जिनेन्द्राभिषेकं, कर्तुं संसारपारं, त्रिभुवनविभुनां वर्तत शुद्धभक्त्या । अहो भव्यलोकाः सकलजगच्चमत्कारकारी। त्रिभुवनजनानन्दकन्द-सम्पादनैक मनोहारी। श्री अजितनाथ-जिनजन्माभिषेकोऽभिधीयते ॥ कलश ॥
॥ ढाल॥ सकलकमला-केलिसदने जबूद्वीपे सारं, वरत भरतक्षेत्रे, देश कोशल नाम रिद्धि अपारं । तत्रास्ति विनिता नाम नगरी, मानुसुरपुरी एह, प्रसाद मंदिर श्रेणि सुंदर पापनी नहि रैह ॥१॥ तत्रास्ति अरि करि केसरी, जितशत्रुनरपतिनाम, तस्यास्ति प्रमदा, प्रेमखाणी, राणी विजया नाम । रति गोरी रंभा, लहि अचंभा, रही अदृश्य ठाम, जस रूपलवणिमलाज विनयादिक गुणो अभिराम ।।२।। पिउसंगे रंगे अतीउमंगे सुख अभंगे चंग, बहुकाल सुखभर लील करते, चढत रंग अभंग। निशिमध्य समये राणि विजया, सुपना चउदस सार, शुभश्रेणी दायक, लच्छि नायक, देखी हरख अपार ॥३॥
॥ ढाल ॥ हारे, श्री अजित जिनेश्वर, जगतदिनेसर देव, जस चोसठ सुरपति, सारे अहनिशि सेव रे। गुणसागरनां आगर, नागर नमे जस पाय रे, महिमांनधि सुंदर, सुरनरवधु गुण गाय रे॥१॥

Page #19

श्रुतसागर
जून-२०१६ सुरभव सुख विलसी, रिद्धि मास सुख वासरे, सुदितेरसे अवतर्या विजयाकुखे खास रे। तव प्रगट्यो त्रिभुवन, सविता तुल्य प्रकाशरे, धन धन मानवभव जिहां प्रभुपूर्यो वासरे॥२॥
॥दुहो॥ चउद सुपन चतुरा तदा, देखे जिनवर माय, चउद भुवन नायक विभू. जब गर्भे रहे आय ॥१॥
॥ढाल॥ पहेले सुपनेजी गज देखे गजगामिनी, बीजे सुपनेजी धोरी देखे मध्यजा(भा)मिनी। सिंह त्रीजेजी, चोथे लक्ष्मी देवता, फुलमालाजी, ससिरवि, जयकुंभ सोहता ॥१॥ पद्मसरोवरजी, खीरसमुद इग्यारमे, सुरसेवितजी देखे विमान ते बारमे। राशि रयणनीजी, देखे सुपन ते तेरमे, निर्धूम अग्निजी अंबर व्यापी चौदमे ॥२॥ देखी जागीजी भाखे पियुने इणी परे, फल जे होयजी ते मुझ दाखो शुभ परे। कंत भाखेजी होस्ये सुत सोहामणो, सुरनरपतिजी नमस्ये जस महिमा घणो ॥३॥ तव हरखीजी कंतवचन सुणी कामिनी, हवे जागेजी, जिनगुण थुणते जांमिनी। परभातेजी सुपनपाठक बोलावीया, अष्टांगनाजी निमित्त शास्त्रमति भाविया ॥४॥ नृप पुछेजी सुपन अर्थ मन गहगही, फल दाखोजी शास्त्र प्रमाणे अम सही। ते जंपेजी चउद भुवन विभु जिनपति, जस नमस्येजी सुरपति नरपति नीतती ॥५॥ नृप हरखीजी, दान देइ संतोषिया, अशनादिकजी, चउद भेदे ते पोषीया। नव मासेजी सार्ध सप्तदिन अनुक्रमे, माघाष्टमीजी शुक्ल मध्य रजनी समे॥६॥ जिन जन्म्याजी, त्रिभुवन जनमन सुखकरु, दिशिकुमरीजी, आवी छप्पन तव मनहरु । करे करणीजी, भक्ति जितभावे करी, ए करणीजी, भव्यजीव तारणतरी ॥७॥
॥ढाल॥ हवे पाकशासन, अचल आशन, कंपियो तत्काल, गजकर्ण पिप्पल पर्णनी परे, चपला नहि एक ताल। तव कोप भृकुटी कठिन सुरपति जुए अवधिज्ञान, जिन जन्म जाणी, भक्ति आणी तजी आपणु मान ॥१॥

Page #20

SHRUTSAGAR
18
तव पाप मोडी हाथ जोडी, भक्ते नमे भगवंत, जय दयासिंधु, जगतबंधु, सिद्धिवधुवरकंत । हरिणेगमेषी देव हाथे सुघोषा इति नाम,
जब रणझणी, तव लाख बत्रीस वज्जई अभिराम ॥२॥
June-2016
तव जीतभक्ति (धरमपला(त्नी)) मित्रवृंदै प्रेरिता,
चेलोस्वरा (चाले सुरा) जिनजन्म हेतो, नाकपति अग्रे स्थिता, पालकासुराभिधयान (पालकासिद्ध यान) संश्रित (संस्थित) द्वीप नंदीसर यदा,
आवे तदा संखेपि पालक, विमान नमती तदा || ३ || (आवे तदा संखेपि पालक, जिहां जिनमाता तदा ) ॥ ३॥ अवस्वापिनी घन देइ निद्रा पंचरूपकरी मुदा, जिनराज कर संपुट ग्रही, हरि जाय सुरशैले तदा । शेष सर्वेपि सुरेंद्रा, देववृंदै परिवृता, जिनजन्म महिमा करण हेतो, संहिती भूती स्थिता ॥४॥
॥ ढाल ॥
सुरलोक नायक इंद्र अच्युत, परम भक्ति संयुक्त ए, अभियोगिकामरवृंद तेडी कहत भक्ति संयुक्त ए । सुरशैल द्रह नदी कुंड वृक्षस्कार औषधी नीर ए, पुष्पपंकज मृत्तिका वर शीघ्र धरो अम तीर ए ॥१॥ तव तेह सुरवर भक्ति निर्भर, विमलभाव सुबोध ए, (साठ) लाख उपर कोडी कलशा भरी करे निज सोध ए । इम देव देवी भक्ति भावे, गीत गावे चंग ए,
बहु हावभावे नृत्य करता धरे रंग अभंग ए ॥२॥
अच्युतादि इंद्र ईशानाभिधा, पर्यंत ए,
इम भक्ति करी सौधर्मपति करे, तेह सुणो तुमे कं (खं) ए । कृत पंच रूप ईशानपति उत्संगे श्री जिनराज ए, चउवृषभ श्रृंगाष्टक झरंते स्नात्र करे शिवकाज ए ॥ ३॥

Page #21

19
श्रुतसागर
जून-२०१६ भंगारदर्पणथालपात्री सप्रतिष्टक सार ए, अरति वारी आरती करी, मंगलदीप उतार ए। देव केइ गज्जे केइ वज्जे केइ नच्चे फार ए, इम स्नात्र करी भवजलधि तरी सम पामे हर्ख अपार ए ॥४॥ जिनराज जिनजननी समीपे, लावी थापे ताम ए, मणिरूप कांचन कोडी बत्रीस कोश भरे अभिराम ए। उद्घोषणा करी इन्द्र नंदीसरे जई अभिराम ए, अट्ठाई महोच्छव करी, पोत्या इन्द्र आपणे ठाम ए॥५।।
॥ ढाल॥ परभाते नृपने जइ भाखे दाशि प्रियवदा नाम, राजन सुत प्रसव्यो, कुलमंडन देखी ए अति अभिराम । ते सुणी रोमांचित, नृप आपे, मुगट तजी आभर्ण, कारागार विमोचन वर्धन मनोन्मान सवर्ण ॥१॥ वर्धापन कोटी देता लेता हर्ष उमंग ए, घर घर तोरण मंगलकुंभा नाटिक गीत सुचंग ए। रंग अभंग महोदय कमला, विमला घर घर द्वार, प्रगटी तव थापे, जग जस व्यापे जनता (जनने) हर्ष अपार ॥२॥ अजितनाथ अरिहा अविनाशी, गुणराशी भगवंत, तस जन्म महोच्छव गातां, लहीये कमला कोडी अनंत । गुरू सत्य कर्पुर खिमा जिन उत्तम पद्म विजय अभिराम, रुपविजय तस शिष्य कहे जिन अजीतनाथ गुणधाम ॥३॥ ॥ इति श्री अजितनाथजिन जन्माभिषेकः॥ कलश ॥समाप्त॥ छ।

Page #22

લઘુશિલ્પકૃતિઓમાં પગલા
મુનિશ્રી સુયશચંદ્રવિજયજી વૈશ્વિક શિલ્પસંપત્તિના વિકાસમાં જો કોઈનો સિંહફાળો નોંધાયો હોય તો તે કદાચ ભારતનો જ હશે. ભારતના એ પ્રાચીન સ્થપતિઓએ અલ્પ સાધનોમાંય એવા કેટલાય બેજોડ શિલ્પો બનાવ્યા જે કદાચ આજે અદ્યતન ટેક્નોલોજીની સહાયથી પણ ન બની શકે. ખજૂરાવના મંદિરો, અજંટા-ઈલોરાની ગુફાના શિલ્પો, તાજમહલ જેવા સ્થાપત્યો શિલ્પકળાના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
જૈન દર્શનમાં પણ શ્રેષ્ઠ શિલ્પીઓના હાથે કંડારાયેલા બેનમૂન કારીગરીવાળા આવા ઘણા શિલ્પો પ્રાચીનતાની ધરોહર રૂપે સચવાયેલા છે. દેલવાડાના જિનાલયો, કુંભારિયા તેમજ વકાણાના જિનમંદિરો આ વાતનો બોલતો પૂરાવો છે. જોકે શિલ્પની આ વાત ફક્ત મોટા જિનમંદિરો કે સ્થાપત્ય પૂરતી સીમિત નથી. નાની-નાની શિલ્પાકૃતિઓમાં પણ પોતાનો જીવ રેડી શિલ્પીઓએ જાણે પ્રાણનું આરોપણ કર્યું હોય તેવું કેટલાય શિલ્પો જોતા લાગે પણ મોટું –મોટું જોવા ટેવાયેલા આપણને તે બાબતનું ધ્યાન ઓછું પહોંચે તે એક સ્વાભાવિક વાત છે. અમારી રાજસ્થાન વિહારયાત્રા દરમ્યાન આવી કેટલીય નાની રચનાઓ અમારા જોવામાં આવી જેમકે બેડાની ૧૦મી સદીની પ્રતિમાઓ, કોરટાજીના તોરણો, આબુનું શેઠ-શેઠાણીનું શિલ્પ અને બીજી પણ ગુરૂપૂર્તિઓ પાદુકાઓ વિગેરે વિગેરે આપણે અહિં તે રચનાઓમાંથી એક પ્રાચીન પાદુકા શિલ્પ અંગે વિચારીશું. પાદુકાઃ
આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પરાપૂર્વથી દેવ-ગુરુના ચરણકમલની પૂજા થતી આવી છે. જૈન દર્શનમાં પણ પ્રભુ ઋષભદેવના પુત્ર બાહુબલીજીએ તક્ષશીલામાં પ્રભુના અંકુશ ચક્રાદિથી લાંછિત ચરણયુગલનું ભાવથી પૂજન કરી તેના પર રત્નમય ધર્મચક્ર બનાવ્યાની વિગત ત્રિશષ્ટિશલાકાપુરૂષ ચરિત્રમાંથી મળે છે. તે સિવાય વિવિધતીર્થકલ્પ જેવા અનેકાનેક ગ્રંથોમાં પણ આવા પગલાઓની નોંધ મળે છે. પગલાના પ્રત્યક્ષપુરાવા રૂપે પાલીતાણા-આદીનાથ દાદાના પગલા, કલિકુંડ પાર્શ્વનાથના પગલા, ગોડી પાર્શ્વનાથના પગલાને આપણે જાણીએ છીએ.
અહિં પ્રશ્ન થાય કે પ્રતિમાઓની જગ્યાએ પગલાઓનું પૂજન શા કારણથી અને ક્યારથી શરૂ થયું હશે? જો કે પ્રશ્નનો ઉત્તર વિચારવો ઘણો અઘરો છે. આપણે ત્યાં દેવ-ગુરૂની ભક્તિમાં શ્રાવકોએ ક્યારેય પાછુ વાળી જોયું નથી તેથી

Page #23

श्रुतसागर
21
जून-२०१६
મૂર્તિનાં કે પૂજા-પૂજનના મોટા દ્રવ્ય વ્યયને અનુલક્ષી આવા પગલા બનાવ્યા હોય તેવું વિચારવું યોગ્ય નથી. લૌકિક દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો આખા શરીરમાં સૌથી પૂજનીય અંગ ચરણ છે. વળી સૌથી સંવેદનશીલ અંગ પણ તે જ છે. તેથી તેની પૂજાનું મહત્ત્વ હશે. કથાનકોમાં ઘણે ઠેકાણે પગનો સ્પર્શ કરી યોગીઓને ધ્યાનમાંથી જાગૃત કર્યાની નોંધો જૈન-જૈનેતર ગ્રંથોમાં મળે છે. બીજું એક આધ્યાત્મિક કારણ વિદ્વાનો એવું માને છે કે શરીર ઉર્જામય છે. તે ઉર્જાનું સંક્રમણ પગનો સ્પર્શ કરવાથી ઝડપથી થાય છે હજુ બીજા પણ કારણો હશે તેના પર કોઇ વિદ્વાન પ્રકાશ પાથરશે.
પગલાની વિવિધતાઃ
આપણે ત્યાં જૈન દર્શનમાં લેખસહિતના પ્રાપ્ત થતા સ્વતંત્ર પગલાઓમાં સૌથી પ્રાચીન પગલા પ્રાયઃ ૧૧મી સદીના છે. તે પૂર્વના કોઇ સ્વતંત્ર પગલા અમારા ધ્યાનમાં નથી. કદાચ આયાગપટ્ટમાં પગલા કોતરાયા હોય તો તે ઉપરોક્ત સંવત્ પૂર્વેના હોય તેવું બને. પાદુકાનું ઉત્કીર્ણન આરસપહાણથી લઇ જેસલમેરી, પોરબંદરી, ધ્રાંગધ્રા જેવા કેટલીય જાતના પથ્થરોમાં થયેલું જોવા મળે છે. કિમતી દ્રવ્યમાં સ્ફટિક, જવાહરમોહરા જેવા પથ્થરોમાં તથા સોના-ચાંદી-પિત્તળ તેમજ પંચધાતુમાં પણ પગલાઓનું નિર્માણ થયેલું છે. કોઈક ઠેકાણે સુખડ કે અન્ય કાષ્ઠના પણ પગલાઓ સચવાયા છે. આ થઈ તેના નિર્માણદ્રવ્યની વાત. હવે તેની રચના (આકૃતિ) અંગે વિચારીશું.
પગલાની આકૃતિનો આધાર તેની ઊંચાઈ-પહોળાઈ પણ તો છે જ સાથે સાથે તેની સંખ્યા પર પણ હોય છે તવું કહેવું અયોગ્ય નથી. કારણ કે જો એક જ પગલાનું શિલ્પ હોય તો તે નાનું હોય પણ પગલાની સંખ્યા ૨-૩-૪ એમ વધતી જાય તો શિલાપટ્ટનું માપ તેના આધારે મોટું-મોટું થતું જાય. આપણે ત્યાં ૧,૨,૩ થી લઈ યાવત્ ૧૬,૨૪,૭૦ કે છેલ્લે ૧૪૫૨ની સંખ્યામાં પગલાવાળો પટ્ટ બન્યો છે ૧૪૫૨ પગલાનો પટ્ટ મોટો હોય તે સ્વાભાવિક વાત છે. અહીં બીજી પણ એક વાત કે જો સ્વતંત્રરૂપે પગલાને ઉપસાવીને કે ઊંડા કંડારીને ગોળ કે ચોરસ આકારના પાષાણમાં બનાવ્યા હોય તો તે રચનાનું માપ જુદુ હોય અને તેવા જ પગલા જો ખૂલતા કમળની આકૃતિમાં ષટ્કોણમાં કે નવપદજીની મધ્યમાં ગોક્ળ્યા હોય તો અથવા તો શત્રુંજ્યજી, ગિરનાર કે સમવસરણ જેવી કોઈ રચનાની અંદર કંડાર્યા હોય તો તે રચનાનું માપ સાવ ભિન્ન ગણાય. પ્રાચીન કાળના સ્થપતિઓ પોતપોતાની કળા બતાડવા ખાતર જુદી-જુદી રચનાઓમાં પગલાની આકૃતિ બનાવતા. જેમાંની ઘણી રચનાઓ આજે પણ રાજસ્થાનના

Page #24

SHRUTSAGAR
22
June-2016 વિવિધ ગામડાઓમાં સચવાયેલી છે.
પગલા ફક્ત તીર્થકરોના કે સાધુ ભગવંતના હોય તેવું નથી હોતું. રાજસ્થાનમાં ઘણે ઠેકાણે સાધ્વીજી ભગવંતના પગલાઓ છે. યતિવર્યોના પગલાઓ છે, ૧૬ સતીના અને પ્રભવીરના ૧૦ શ્રાવકોના પગલાઓ છે. અને જેસલમેર જિલ્લાના લોદ્રપુરમાં જિનાલયની બહાર જિનાલય નિર્માણ કરનાર શેઠ-શેઠાણીના માતાપિતાના પગલા પણ છે આમ પગલાઓનું ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ ઘણું મૂલ્ય આપણે ત્યાં જળવાયેલ છે.
પટ્ટણ્ય પગલા કલ્પસૂત્રની બીજી વાચના (સ્થવિરાવલી)માં ઉલ્લિખિત મહાપુરુષોના છે. પ્રભુવીરની પાટે શ્રીસુધર્માસ્વામીજીથી લઈને જે પૂજ્યની નિશ્રામાં આનંદપૂર મૂકામે ૫૦૦ આચાર્યોએ ભેગા થઈ આગમોનું પુસ્તકાલેખન કર્યું તે શ્રીદવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ સુધીના પગલાઓ આ પટ્ટમાં કોતરવામાં આવ્યા છે. પર્ટમાં કેટલીક વિશેષ પરંપરાને બાદ કરતા બાકીની પરંપરા શિલ્પીએ તે જ સ્વરૂપે કંડારી છે. સાથે સાથે તેમના નામનો વળી શિષ્ય તરીકેના નંબરનો આંક પણ બાજુમાં જ ઉત્કીર્ણ કર્યો છે. પટ્ટની લંબાઈ ૪ ફૂટ અને પહોળાઈ ૧૨/૨ ફૂટ છે. ચિત્રમાં પટ્ટના વચ્ચેના ભાગમાં જે તિરાડ દેખાય છે ત્યાંથી પ બે ટુકડા થયો હતો તેથી ત્યાંના અક્ષરો પણ કપાઈ ગયેલા દેખાય છે. કુલ થઈને પટ્ટમાં ૧૦૭ પગલા છે. જેમાં ૧૦૦ પગલા ગણધરાદિ સાધુભગવંતના તેમજ ૭ પગલા સેણાદિ સાધ્વીજી ભગવંતના છે. એવું કહેવાય છે કે પટ્ટરચનાકારે એવું કૌસલ્ય વાપરી પટ્ટની રચના કરી છે કે મોટા ગુરુભગવંતના પગલામાં તમે પક્ષાલ કરો તો તેનું નવણ જળ ફક્ત તેમના શિષ્ય પરિવારના પગલા તરફ જઈ બહાર નિકળી જાય અન્ય પગલામાં ન જાય જો કે વાસ્તવિક રીતે આવું હોવું પર્ટ જોતા શક્ય નથી લાગતું. પટ્ટમાં પગલા સિવાય અષ્ટમંગલનું, જુદા-જુદા પ્રકારના ૬ અને ૪ પાંદડીવાળા પુષ્પનું પણ ચિત્રણ થયું છે. પર્ટની રચના કોણે? કઇ સાલમાં? કયા ગુરુ ભગવંતની પ્રેરણાથી કરી તેનો નાનો સરખો પણ લેખ પટ્ટમાં કંડારાયો નથી. અમારા અનુમાન મુજબ આ પ્રમાણેની શિલ્પકળાનો ઘણો ખરો વિકાસ ૧૫મી૧૬મી શતાબ્દિમાં વધુ થયો તેથી પટ્ટની રચના પણ તે ગાળામાં જ થઈ હશે. લેખના અક્ષરના મરોડો પણ એવું જ અનુમાન કરવા પ્રેરે છે. છતાં આ અંગે કોઇ વિદવાન વિશેષ ધ્યાન દોરે તેવી આશા છે. છેલ્લે એક વાત ચોક્કસ કે પ્રભુવીરની કલ્પસૂત્રોક્ત પરંપરાનો નિર્દેશ કરતો ભારત માત્રમાં આ એક માત્ર પર્ટ હશે જે ખરેખર આપણા માટે ગૌરવની વાત છે.

Page #25

બાલશિક્ષા (પ્રાચીન ગુજરાતી સંસ્કૃત વ્યાકરણ)
પંડિત લાલચંદ ભગવાનદાસ ગાંધી શ્રીમંત સરકાર નામદાર સયાજીરાવ મહારાજા સાહેબની આજ્ઞાથી સ્વ. સાક્ષર ચીમનલાલ ડાહ્યાભાઈ દલાલ ઇ.સ. ૧૯૧૬ના સપ્ટેમ્બરમાં જેસલમેરના જૈન ભંડારો તપાસવા ગયા. તેની નોંધ કરી તેઓ ડીસેમ્બરમાં પાછા ફર્યા. તેમણે કરેલી નોંધને તેઓ વ્યવસ્થિત રૂપમાં મૂકી પ્રગટ કરી શકે તે પહેલાં તેઓ અવસાન પામ્યા. તેના સંપાદનનું કાર્ય માટે હાથ આવ્યું, અને તે ગાયકવાડ ઓરીએન્ટલ સીરીઝના પચીસમાં નંબર તરીકે પ્રસિદ્ધ થઇ ચૂક્યું છે. આ સૂચિમાં બાલશિક્ષા નામના એક ગ્રંથનો ઉલ્લેખ છે. તે ગ્રંથ ભાષાશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ અત્યંત ઉપયોગી હોવાથી તેનો પરિચય પ્રસ્તુત લેખમાં કરાવવા ઇચ્છું છું.'બાલશિક્ષા'ની કાગળ પર લખાયેલી ત્રીશ પત્રવાળી એક પ્રતિ જેસલમેરના ‘બડા ભંડારના નામથી ઓળખાતા ભંડારમાં છે. તે પરથી સદ્ગત દલાલે નોંધેલ આઘંત ભાગ 'જેસલમેર ભાં. સૂચી' (પૃ.૪૫)માં પ્રકટ કરવામાં આવ્યો છે. બાલશિક્ષા’ એ નામ ઉપરથી તો સામાન્ય રીતે લોકો એમ જ કલ્પના કરે કે-“એમાં કાંઇક બાલકો માટે શિક્ષા હશે, પરંતુ અહિં બાલ શબ્દ “શબ્દ અપશબ્દના અનભિજ્ઞ” અથવા “શબ્દશાસ્ત્રના અભ્યાસી’ કિંવા સંસ્કૃત વ્યાકરણના પ્રાથમિક અભ્યાસી’ એવા અર્થમાં વપરાયેલ
છે. જેમ અનુભૂતિસ્વરૂપાચાર્યની સારસ્વતી પ્રક્રિયાના પ્રારંભમાં વિધિવૃદ્ધિ સિદ્ધયે' માં મૂકાયેલ બાલશબ્દનો અર્થ કરવામાં આવે છે, તેમ અહિં પણ સમજવાનું છે. ગ્રંથકર્તાનો પ્રારંભમાં મંગલ, અભિધેયાદિ શ્લોક આ પ્રમાણે છે
"श्रीमन्नत्वा परं ब्रह्म बालशिक्षां यथाक्रमम्। संक्षेपाद् रचयिष्यामि कातन्त्रात् सा(शा)र्ववर्मिकात् ॥१॥"
શ્લોકના પહેલા ચરણમાં સર્વ દર્શનોના અભીષ્ટ પરમ બ્રહ્મને નમસ્કાર કરવા રૂપ મંગલ કરી “આ ગ્રંથ સર્વ મતાનુયાયીઓને ઉપાદેય છે.” એમ ગ્રંથકારે ધ્વનિત કર્યું છે. બીજા ચરણમાં ‘બાલશિક્ષા અભિધેય સૂચવ્યું છે, તેને ઉત્તરાર્ધથી વિશેષ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે-“શર્વવર્માના કાતંત્ર પરથી સંક્ષેપથી હું રચીશ.” આથી ગ્રંથકર્તાનો આશય સમજી શકાય તેમ છે.
આ ગ્રંથનું પ્રમાણ કેટલું છે, ગ્રંથકર્તા કોણ છે, ગ્રંથ ક્યારે રચાયો વગેરે સંબંધમાં ગ્રંથકારે સ્વયં તેના અંતભાગમાં-પ્રશસ્તિ-પદ્યોમાં સૂચવ્યું છે. “सदोपकार्यात् साध्याद(ध्योऽ)यं लक्षणद्रव्यसंग्रहः ।
सा ष्टदशशत्यंकोऽप्यक्षयः स्तात् तदर्थिनाम् ॥१॥ 1. (પંડિત લાલચંદના પ્રાસ્તવિક ભાગનો ઉપર સાર આપ્યો છે.સં.)

Page #26

24
SHRUTSAGAR
June-2016 मुंचंति मुक्ता जलजन्तवोऽपि स्वात्यम्भसां तल्ललितं न तेषाम्। यच्चोपला अप्यमृतं सवन्ते तद् वल्गितं चन्द्रमसः कराणाम् ॥२॥ सतां प्रसादः स हि यन्मयापि श्रीमालवंश्येन कृतिः कृतेयम्। साढाकभूठक्कुरकूरसिंहपुत्रेण षट्तित्रियुतैकवष ॥३॥ बहूनि शास्त्राणि विलोक्य तावद् विनिर्मितेयं महतोद्यमेन । संशोधिता सद्भिरथापि शोध्या सल्लक्षणं क्षोदसहं स ए(तदे)व ॥४॥ यावद् धत्ते गगनसरसी राजहंसप्रयातं मेरुश्चाग्निर्वरदिनवधूशर्वरीमंगलानि । तावद् बोधं भुवि विदधती बालशिक्षा सदैषा जीयाद् योगादतिमतिमतां वर्धमानाधिकश्रीः ॥५॥"
ભાવાર્થ:- સદા ઉપકારી હોવાથી આ લક્ષણ-દ્રવ્યનો સંગ્રહ સાધવા યોગ્ય છે, તે સાડા અઢારસો (૧૮૫૦ શ્લોક સંખ્યા)થી અંકિત હોવા છતાં પણ તેના અભિલાષીઓને અક્ષય હો. ૧. | જલજંતુઓ પણ મોતી મૂકે છે, તે પ્રભાવ સ્વાતિ નક્ષત્ર)ના પાણીનો છે, તેમનો નથી. પત્થરાઓ (ચંદ્રકાંતમણિઓ) પણ અમૃત ઝરે છે, તે પ્રભાવ ચંદ્રના કિરણોનો છે. ૨.
તેમ જ શ્રીમાલવંશમાં ઉત્પન્ન થયેલ સાઢાકભૂ (પુત્ર) ઠકુર કૂરસિંહના પુત્રે-મેં પણ આ જે કૃતિ [વિ.સં.] ૧૩૩૬ વર્ષે કરી છે, તે સજ્જનોનો જ પ્રસાદ છે. ૩.
બહુ શાસ્ત્રોનું વિલોકન કરીને આ હોટા ઉદ્યમથી રચવામાં આવી છે. સજ્જનોએ એનું સંશોધન કર્યું છે, તો પણ એને શુદ્ધ કરવી. ક્ષોદસહ તે જ સલ્લક્ષણ છે. ૪.
જ્યાં સુધી ગગનરૂપી સરોવર રાજહંસ (સૂર્ય, ચંદ્ર)ના પ્રયાણને ધારણ કરે છે, અને મેરુ તથા અગ્નિ (?) દિનરૂપી વર અને રાત્રિરૂપી વધૂનાં મંગલોને ધારણ કરે છે, ત્યાં સુધી પૃથ્વી પર સદા બોધ કરતી આ બાલશિક્ષા અતિમતિમાનોના યોગથી વધતી અધિક શ્રી (શોભા, લક્ષ્મી) વાળી બની જયવંતી વર્તી રહો. ૫.
ઉપર દર્શાવેલ આદ્યુત જોવાથી એવો ખ્યાલ આવી શકે કે “કાતંત્ર પરથી સંક્ષેપમાં રચાયેલ આ સંસ્કૃત વ્યાકરણ હોવું જોઇએ.” પરંતુ એ ઉપરથી ભાગ્યે જ કોઇ સમજી શકે તેમ છે કે ‘ઑક્તિકની પદ્ધતિનું તત્કાલીન ગુજરાતી ભાષાથી શીખવાનું એ સંસ્કૃત વ્યાકરણ હશે.'
‘બાલશિક્ષા' એ નામ ઉપરથી હને કંઇક વિચાર આવ્યો કે નાગરી લિપિના અક્ષરોને જેમ ‘બાલબોધ' તથા ભાષાનુવાદને જેમ બાલાવબોધ' તરીકે

Page #27

25
श्रुतसागर
जून-२०१६ ઓળખવામાં આવે છે, મહારાષ્ટ્ર ભાષાથી સંસ્કૃત શીખવાને જેમ ‘બાલબોધિની રચાયેલ છે, તેમ આ પણ કદાચ લોકભાષાથી શીખવાનું સંસ્કૃત વ્યાકરણ હશે એવી જિજ્ઞાસાથી એ ગ્રંથ તપાસવા હેને ઈચ્છા થઈ, પરંતુ આ ગ્રંથની પ્રતિ અન્યત્ર મળવી દુર્લભ જણાઇ. સદ્ભાગ્યે વયોવૃદ્ધ જૈન મુનિરાજ શ્રી હંસવિજયજી મહારાજના સંગ્રહમાંથી અહીંના જૈન જ્ઞામંદિરમાંથી એ ગ્રંથની પ્રતિ મહિને મળી, કે જે પ્રતિ તેઓશ્રીએ વિ.સં. ૧૯૫૦માં જેસલમેરના ચાતુર્માસ દરમ્યાન ત્યાંના આદર્શ પુસ્તક ઉપરથી નવી લખાવી લીધી હતી. જો કે આ પ્રતિ કેટલીક જગ્યાએ અશુદ્ધ છે, તો પણ મૂળ ગ્રંથની ભાષા તેમાં સારી રીતે સચવાઇ રહેલી જણાય છે. તેનો અંતભંગ તપાસવાથી તે ગ્રંથમાં રહેલી તત્કાલીન ગુજરાતી ભાષા તરફ હારૂં ખાસ લક્ષ્ય ખેંચાયું, હું ધારું છું કે-પ્રાચીન ગુજરાતી ભાષાના અભ્યાસીઓને આથી કંઈક નવું જાણવા-વિચારવાનું મળશે.
પ્રસ્તુત ગ્રંથના પ્રારંભમાં કર્તાએ બીજા બે શ્લોકો મૂક્યા છે, તેમાં આ ગ્રંથના જે આઠ વિભાગોમાં વિભક્તિ કરેલ છે, તેનાં નામો તથા આ ગ્રંથની ઉપયોગિતા માટે જણાવ્યું છે. તે શ્લોકો આ પ્રમાણે છે.
“आदौ संज्ञा तत: सन्धिः स्यादयः कारकाणि च । समासान्योक्तिविज्ञानं संस्कारस्त्यादयस्तथा ॥२॥ इत्यष्टप्रक्रमोपेतामेतां कुर्वन्तु हृद्गहे। વાતન્ત્રમાæરમાવે યથા તપશ્રિગંગના: રા”
ભાવાર્થ-૧ સંજ્ઞાપ્રક્રમ, ૨ સંધિપ્રક્રમ, ૩ સ્વાદિપ્રક્રમ, ૪ કારકપ્રક્રમ, ૫ સમાસ પ્રકમ, ૬ અન્યોક્તિવિજ્ઞાન પ્રક્રમ, ૭ સંસ્કાર પ્રક્રમ અને ૮ ત્યાદિપ્રક્રમા એમ આઠ પ્રક્રમોથી યુક્ત આ બાલશિક્ષાને કાતંત્ર-સૂર્યના અભાવમાં દીપશ્રી સદશ સમજી હે જનો! આપ હૃદય-ગૃહમાં સ્થાપન કરો. ૨,૩.
પૂર્વોક્ત પ્રશસ્તિપદ્યમાં જો કે કર્તાનું નામ જોવામાં આવતું નથી, પરંતુ પ્રક્રમોના અન્તમાં સંગ્રામસિંહ નામ જોવામાં આવે છે.'
વિ.સં. ૧૫૨૦માં બુદ્ધિસાગર' નામના સર્વમાન્ય અસુપયોગી ગ્રંથના રચનાર, મહમ્મદ ખીલજીના માનીતા વિશ્વાસપાત્ર ભંડારી, લક્ષ્મી અને સરસ્વતીના કૃપાપાત્ર, માંડવગઢના પ્રસિદ્ધ ઓસવાલ કવિ સંગ્રામસિંહથી પ્રસ્તુત બાલશિક્ષાકાર સંગ્રામસિંહ ભિન્ન છે, એ ઉપર્યુક્ત પ્રશસ્તિમાં સૂચવાયેલ રચના સમય, ગ્રંથસ્પરિચય ઇત્યાદિથી સ્પષ્ટ સમજી શકાય તેમ છે. વિશેષમાં આ ગ્રંથકાર એક સ્થળે કર્ણદેવરાજાના ઉજ્જવલ યશની પ્રશંસા કરે છે. જૂઓ1. (इति ठ. संग्रामसिंहविरचितायां बालशिक्षायां संस्कारप्रक्रमः । “वेदाः प्रमाण स्मृतयः प्रमाण ધર્માર્થયુર્ત વવનું પ્રમાણ I શ્રી વેવસ્ય નરાધિપસ્ય શુભ્રં યશઃ વર્તમપ્રમાણમ્ II” બાલશિક્ષા (કારકપ્રક્રમ, ૫-૧૨)

Page #28

SHRUTSAGAR
26
June-2016
આ કર્ણદેવ કયા તે હજુ વિચારવાનું છે. ગ્રંથકાર શ્રીમાલવંશના હતા, પ્રાયઃ તે જૈન હશે, પરંતુ તે માટે નિર્ણયરૂપમાં કંઇ કહી શકાય તેમ નથી. તેઓ ‘ગૂજરાતના વતની હોવા જોઈએ’ એમ તો આ ગ્રંથમાં વપરાયેલ ભાષા ઉપરથી અનુમાન કરી શકાય તેમ છે. વૈશ્યો પણ વિદ્વાન થઇ ગયા છે અને તેમણે પણ સાહિત્યસેવામાં અમુક અંશે ભાગ લીધો છે એ આ ગ્રંથ જોવાથી વિશેષ સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે.
ગ્રંથકારે પ્રશસ્તિમાં જણાવ્યું છે કે-‘આ બાલશિક્ષા બહુ શાસ્ત્રોનું વિલોકન કરી રચેલી છે.' તે તેમાં મૂકેલાં શૃંગારિતલકાલંકાર, કુમારસંભવ, માઘ વગેરેનાં ઉદાહરણોથી પ્રમાણિત ગણી શકાય તેમ છે.
અપભ્રંશ ભાષા પર્યંત પ્રાચીન પદ્ભાષાનું સાંગોપાંગ વ્યાકરણ રચનાર, સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથકાર શ્રીમદ્ હેમચંદ્રાચાર્યના સ્વર્ગવાસ (વિ.સં. ૧૨૨૯) પછી લગભગ સો વર્ષે, ગૂજરાતીથી હૈમવ્યાકરણનું સંક્ષિપ્ત જ્ઞાન કરાવનાર કુલમંડનસૂરિના મુગ્ધાવબોધ ઔક્તિકની રચના (વિ.સં. ૧૪૫૦) પહેલાં લગભગ સો વર્ષે, ગુજરાતમાં મુસલમાની રાજ્ય મંડાયું (વિ.સં. ૧૩૬૫) તે પહેલાં ત્રીસેક વર્ષ પહેલાં-આજથી સાડા છસો વર્ષ ઉપર ગૂજરાતી ભાષાનું સ્વરૂપ કેવા પ્રકારનું હતું? વર્તમાનમાં પ્રચલિત ગૂજરાતીથી તે કાળની ગુજરાતીમાં કેટલો અને કેવા રૂપમાં ફેરફાર હતો એ વિષયમાં ઘણો સારો પ્રકાશ પાડી શકે તેવો આ ગ્રંથ છે. તેથી તેના જૂદા જૂદા પ્રક્રમમાં વપરાયેલા શબ્દો સંગૃહીત કરી વાચકોની જાણ માટે અહિં દર્શાવું છું.
૧ સંજ્ઞા પ્રક્રમમાં- સ્વર કેતા ૧૪, સમાન કેતા ૧૦, સવર્ણ ૧૦, હ્રસ્વ ૫, દીર્ઘ ૫, નામીઆ સ્વરો ૧૨, સંધ્યક્ષર ૪, વ્યંજન ૩૩, વર્ગ ૫, કચટતપ, અઘોષ ૧૩, ઘોષવંત ૨૦.
લિંગુ ૩ પુલ્લિંગુ, સ્ત્રીલિંગુ, નપુંસકલિંગુઃ ભલુ પુલિંગુ, ભલી સ્ત્રીલિંગુ, ભલું નપુંસકલિંગુ.
3 સ્યાદિપ્રક્રમમાં- સિ એકવચનું, ઔ દ્વિવચનુ, જર્ બહુવચન.
૪ કારકપ્રક્રમમાં- પત્ર ૧૩ માં અથ પ્રત્યે વિમત્તિપ્રાપ્તિમાન્ન- કરઈ, લિયઈ, દિયઈ ફત્યાવૌ વર્તમાનના
કીજઇ, દીજઈ, લીજઈ કૃત્યાૌ વોૌ ધર્મળિ વર્તમાનયા आत्मनेपदम्।
કરિજે, લેજે, દેજે ફત્યાવો ારાંતવનને સપ્તમી
કરિ, લઈ, દઈ રૂત્યાવૌ અનુમતિ તંત્રની
કીજઉં, દીજઉ, લીજઉ ફત્યાવૌ ધર્મખ્યાત્મનેપવી કીધઉં, દીધઉં, લીધઉં નૃત્યાવો પરોક્ષ ચુસ્તન્યદ્યતત્ત્વો ના

Page #29

श्रुतसागर
जून-२०१६ કાલિ કીધઉં રૂલ્યવૌધસ્તન્ય, પરોક્ષ રીતન્યા આજુ કીધઉં ફૂલ્યા વતની, ન પરોક્ષ-સ્તન્ય
મ કીરીસ (કરિ) મ લઈ, મ દઈ, મ કરિસિ, મ લેસિ, મ દેસિ ફેલ્યા माशब्दयोगेऽद्यतनी।
મે કીધુ, મે લીધુ, મે દીધુ ફેલ્યો જા જઈ કરત, જઈ લેત, જઈ દેત, રૂત્ય ક્રિયાતિપત્તિ: જઈ કીજત, લીજત, દીજત ફત્યારૌ વર્મળ શિયાતિપત્તે રાત્મનેપો
કરિસિઈ, લેસ(સિ)ઈ, દેસિઈ રૂલ્યા નહીં કરઈ, નહીં લિયઈ, નહીં દિયઈ इत्यादौ भविष्यंती।
કીજિસિઈ, લીજિસિઈ, દિજિસિઈ રૂત્ય નહીં કી જઈ, નહીં લીજઈ इत्यादौ च कर्मणि भविष्यन्त्यात्मनपदम।
કાલિ કરિસઈ રૂત્યાકૌ સ્તનો
શિત્રુ જિણિસઈ, વર્ષ થયુ(સઉ)જીવિસઈ રૂત્ય શીર્થજો. भविष्यतिकालः
अथ कृत्यप्रत्यप्राप्तिमाहકરતઉ, લેતઉ, દેતઉરૂલ્ય વાર્તરિ વર્તમાને શ73નશi કીજતઉ, લીજતઉ, દીજતઉ ત્યાલો ર્મધ્યાનશું કરણાહરુ, લેણાહરુ, દેણાહરુત્ય વર્તમાને વળ-તૃવો કીધઉં, દીધઉં, લીધઉં રૂલ્યા વતીને નિઝTI. કરીલ, લેઉ, દેઉ રૂત્યાલો સ્વા/ કરિવા, લેવા, દેવા ફેલ્યાવૌ તુ કરી જાપું પઢી સકઉ, કરિવઉ, લેવઉ, દેવઉં રૂત્ય ળિ તાનીયૌ કરણાહરુ, લેણાહરુ રૂલ્યાવૌ ભવિષ્યતિ ને....
થ વિશેષપ્રત્યયપ્રતિમા - કરાવઈ, કરાવિવઉં, કરાવિસઈ, કરાવતઉ, કરાવી, કરાવિવા ત્યારે રૂને તાત્...પ્રત્યયT:- (પ્રિમ: પS:)
૭માં સંસ્કારપ્રક્રમમાં લગભગ ૬૦૦ શબ્દો તે કાલની ગુજરાતી ભાષાના દર્શાવ્યા છે, જેમાં ક્રિયાપદોનો બહોળો ભાગ છે; તે શબ્દો સાથે તેના સંસ્કૃતપર્યાય શબ્દો ગ્રંથકારે જ મૂક્યા છે. તેથી તેને એક રીતે અકારાદિકમ વિનાનો પ્રાચીન ગૂજરાતી-સંસ્કૃત કોશ ઓળખાવી શકાય તેમ છે. તે કોશ અહિં દર્શાવું છું.

Page #30

28
SHRUTSAGAR
June-2016 પ્રાચીન ગુજરાતી-સંસ્કૃત શબ્દકોશ (वि.सं. १33६ मा २यायेत. संग्रामसिंडनी शिक्षामांथी संगृहीत.) मान् अद्य
बी कल्ये
५२५. परेद्यवि अनु अद्यतनं सारा कल्यतनं नडातन॥ १(?) नो चेत् बिग प्रभृति, आरभ्य ५५ विना, ऋते
di3 तावत् भुडियां मुधा घिम यथा
तिम. तथा स. १।२ एकदा स११॥सर्वाद, सदा ४डिया यदा, यथा तडियां तदा, तदानीं उडियां कदा
भनेरी. १।२ अन्यदा श्री.&i क्वं, कुत्र ७७ यत्र
ताड तत्र छड अत्र
अने. तई अन्यत्र सगराई सर्वत्र तिमई तत्काले 22 झटिति म।७२ठं मदीयं तुम्डारु युष्मदीयं अन्डा२ अस्मदीयं सरी५ सदृशः सि3 कीदृशः ४िस यादृशः तिस तादृशः स.3 ईदृशः यस3 यादृशः
अनेस.3 अन्यादृशः तू स२।५ त्वादृशः भूसरी५७ मादृशः तिस तहि ४dj यावन्मात्रं तेतहुं तावन्मात्रं उताएं कियन्मात्रं स२७ आर्वाक् ५२ परतः
पापनि परी(रि)तः लिरि बहिः, बाह्यं धुरिj आदिम
छडिठं अंतिम मे५२ एकदा निपरि द्विधा इत्यादि डिंपरि षोढा अने:५२ अनेकधा, बहुधा सपेडियर सर्वथा मडा। एषमः पुरु परुत्
भुग अवाग्मुकः Biपस बवलध्वांक्षकः उपयतु उधू (ख)लिकं १२ वराधर्प(रपक्ष)काः नुत्र यज्ञयात्रा
नापास जन्यावासकः ५:336 एकतेडिकः धुध23 अवगुंठनं quग वादिनि 13 अपराख्या मा४२ ०७२ एहिरे याहिरे यदि चंद्रिकालयं या धन्यावयः मे२।६७ मे राज्यकं १६ वारिदपटलं अमा५(भिषे) अभ्युक्षणं 13 उदकोदंचनं ५छोपश्चादोकः ५वासी उपोषितः मध्यामलं डियावि हृदयार्पितं Easilasil ऋणितः उ१७ हेवाकः अजी5 अग्निपीठं टूट स्फुटतरं 3043 ५७ उद्घटदुर्घटं उंथी। वित्तफाटका (?) निव५५ निर्लक्षणः गोर गवेला (?)

Page #31

श्रुतसागर
खडींग अधेनुकं अंधामींथी अंधमीलिका
हाथीयारु हस्ताधारः
34. उपालयः
खासीगारु आलीककारः
हीटीवी दिनदीपिका
पापताकिका
पेसावेसि प्रेराप्रेरि
छेत२ि७ छलांतरितः
४ उत्कंठा पी०४एस3 पोद्य(पेय)फलं
२ञा533 उत्कटः अभागी उद्यानिका
भोगला. भुजार्गला
(5) सीसë कपिशीर्षकं
निः निष्कः
वानयत वर्णायत्तः
भुरा भूतराजः
वाऽयडूऽवभुं वक्रकुब्जं
वियारि3 विप्रतारितः
टूरनडाडि प्रवकघातितः
जा४हसर खाद्यफलं विहारछोह लब्धोत्साहः q1343 वार्तालयः
ऽऽ133 काष्टकठिनः खसरा हिउँ आश्रयं
29
उपरे थार्ध उपरिस्थाई (थी) २333 रावाट (?)
झांसी कचाकर्षणी
खोसाएि। अवलंबिनी गोगी 33 गोकीटः
ऽस्डोऽ3 कलभोत्कटः
() पादघातः
भन्४वाड भंगपातः
वासासुंछि केशाकेशि ४गीसा जिघृक्षा
वसीउव्यावृत्य, व्याघुट्य तारुं त्वदीयं, भवदीयं भसाडगी महासाधनिका छील छिद्रादि (द) टिनी जसजसी वचालः, भसिलाई मातृष्वस्त्रीयः पाएगउनुं षा(खा)दनस्थानं
वाचाटः
२राउसवायु राजकुलायत्तः १रांसि विपर्यस्तः हिवडानं आधुनिकं, सांप्रतीनं खेतसुं एतावन्मात्रं, इयन्मात्रं अम्ड सरीष अस्मादृशः ०४४पाउँ जडता, जजत्वं, जाड्यं डिवsi इदानीं, अधुना, संप्रति, सांप्रतं
२त ५२त आकृत्या प्राकृत्या च पितृसदृश - आप सरीष
जून-२०१६
पसु प्रलुब्धः
भहरु महत्तरः
ू पृथक्
उसीखासु अस्पृष्टालयं
आषंडसी अक्षपटलिक (का)
यस अपरिचितः
झंटि७ पातितः
द्वेषाविउ दृष्टापेक्षा अडीग अपमार्गगः
नषागीयासु निःक्षीणकर्मा
दुर्धपाल पितृष्वस्त्रीयः पाहूयासी पादप्रहारिणी
भुनभुपि मुख्यमुख्यता यूं (धूं) आयूं (धूं) जि मुष्टामुष्टि परछाडिय3 पश्चाद् हृदयं अथूयायनं (?) ऊच थुयमानं (?) तुम (भ्ड) सरीष युष्मादृशः सवलिगमा समंतात्, सर्वतः अरी२भ अपरेद्युः,अन्यस्मिन्नहनि
ઇતિ સંસ્કાર પ્રક્રમે પ્રથમસ્તદક્ષરાદિસંસ્કારઃ

Page #32

SHRUTSAGAR
थींबू चीतः कृ (चीत्करोति)
हा था चलति
नासÓ नश्यति, पलायते त्रासÓ त्रस्यति, त्रसति qाप२६ व्याप्रियते, व्यापृणोति साम(समा)२Ó समः किरति पंडु (मनु) हा ष (ख)जयति नींदृर्ध निंदति, जुगुप्सते, गर्हते ६३२४६ कटिस्थ (?) यति alषर्ध अस्यति, निरस्यति, निः धात निक्षिपति, प्रक्षिपति थिए चिनोति, चिनुते
डुमर्ध भवति, जायते भाय माति, मिमीते
२६६ रुणद्धि, रुंद्धे पवार (वेव) व्ययते....
पेबर्ध नुदति, प्रेरयति
शेअर्ध रोदिति, परिदेवयति झांषर्ध झाष(?)ति अनूखार्ध उत्क्रना (?) ति
आंजर्ध प्राप्नोति, घेट(?)ति स्पर्ध∫ स्वर्धते, मिष(?) ति
सुथ कुध्यति, कुथ्नाति सिएमिर्ध शनैर्मिनोत्यब्दः डुरमाई...........क्लाम्यति
गवअवर्ध गलद् गलति
धंधोबर्ध ध्रुतं धूनयति
415(स) परे परः(?) sasad कलं क्वणति
30
અથ ક્રિયા
त्रुटÓ त्रट्यति, तु (त्रु)टति भीषर्ध भिक्षति(ते)
सेवर्ध सेवत्, भजति, श्रयति वी५२६ विकिरति, विक्षिपति पीठ(3) २ पिच्च(पीड)यति डींडा(डो)स) आंदोलयति जी हाव भापयते, भीषयते ६२४६ ५।टर्ध कृंतति वीछसर्ध वेस्तु (विक्षालयति) ५२वस (?) अपस्किरति
सायर्ध संचिनुते, संचिनोति पढ अधीते, पठति च युनिक्ति, युंक्ते तुरी (?) स्फूर्जते
पोअर्ध प्रात् वौ (प्रबयति) २भर्ध क्रीडति, दीव्यति, रमते
सभ (भेस)) मिश्रयति
भूर्ध बुडति, मज्जाति सुग लुनाति, ते
घट संभवति, घटते वास वास्यते ताम्रचूडः
भथर्ध मथ्नाति, मथति
June-2016
१(ज)सजस बहु स्पंदति भूः
टसqसर्धं टलद् त्रसति
द्रोऽर्ध द्रुतं स्फोटयति
वोढर्ध दः (उद्वेष्टते) थर्ध चटति, आरोहति (?) जुहोति

Page #33

श्रुतसागर शूय(?) गुवति नी6 निः (नितिष्ठति) १५ व्याख्यानयति सेमाई प्रापयति, नयति ५४म कंडूयति, ते भ२ म्रियते, विपद्यते ३७६७४ पटपटायते ध्वजा
मई कुत्परः (कुत्कूदते) मोट लुट्यति, लोटति
५ उदः (उत्पतति) भा(सं.) मं(शं)कते भूस(?) उद्भवति
ही अपसरति, विरमति पिंस श्रं(स्र)सते पुछे छतः करोति
al जातः (जात्करोति) यू: यूतः (यूत्करोति) भेट सभाजयति नि४ नियंत्रयति थी०४४ स्त्यायते आरंभ आरभते सीप शिक्षते १२सई वर्षति शापवई अनुशास्ति ५२।(५.)मा प्राप्नोति ५५ बध्नाति उलीय उल्लंचति धोम प्रक्षालयति समय अमायते (?) मनाई अपकर्णयति
31
जून-२०१६ विअ आदत्ते, गृहणाति
२गि२० किल गिलति ११५ वपति, वपते च ५या२४ प्रत्युश्चारयति निवी०४ निर्विध्युति(?) हुपर्छ कुप्यति, क्रुध्यति ४७४७ कटकटायते चक्षुः
5 तृवटत्रति(?) ३७६ फ(स्फ)टति भाई आङः (आवर्तते) ५०१ई प्रलुप्य (?)ति गिnिauqई किल गिलायति
धाम गंधायते, गंधयति सू०४६ स्व(श्व)यति(ते) डूंछ फूतः (फूत्करोति) यू: चूतः (चूत्करोति)
यूंछ (थूत्करोति), निष्ठीवति वानव विज्ञपयति ५२७ परीच्छति
व उत्कीलयति पान पल्लवयति २७४ रद्द(?)ति. ३२४४ स्फ(स्फु)रति ४िगई विजयते भूज बुध्यते १४ व्ययति
मा५ अर्पयति हुसार कृष्णाति घास घर्षति विरास विनश्यति विमास विमृशति ना नाति स२८ (सरति) ५.विय प्रतिवक्ति की बिभेति थप स्थगयति नins क्षिपति ७325 आक्षिपति संधूप संघुक्षते पुढ प्रौढायते यूंट अवचिनोति Gana उज्ज्वलयति मासुई प्रस्तुते

Page #34

SHRUTSAGAR
यूयर्ध प्रच्योतति-ते
०४६ क्लिद्यते
सू पुंसयते वीध विध्यति
पंञेबर्ध परामृशति मनावर्ध सान्त्वयति
q वमति
झींगा कोकायते
विघट विघट
अभई उद्याति अबू अलमुज्झति पतति
वीं वेष्ट
नीसम नेः
उस दशति
४६ त्यजति
(u०४६) गर्जति
32
ह्रार्ध ह्रादते
ध्याय ध्यायति
पीस कीलति
वह लभते
झिलार्ध स्पृहायते
सीझर्ध सिध्यति
भान मन्यते
पडि२ अलमुज्झति
प्रहु प्रभृज्जति
पास कास
सिंग आलिंगति सार्ध ललति
जसजसÓ बलाल्ललति ध्यावर्ध ध्यायति
ुर्ध द्रुताटयति
ढीसह शिथिलयति
June-2016
गां ग्रंथते अम्बर्ध उत्कर्षति
भट उन्मज्जति
ुर्ध क्रोशति
षोडा पंजायते
सूञ शुध्यति
३२सावर्ध क्वणयति
प्रसा४६ प्रस्विद्यति सूञ युद्धति
वीसमर्ध विश्राम्यति
भ०४६ मार्ष्टि
गाय गायति
उस दशति
०४६ त्यजति
(u०४६) गर्जति
भां४६ मार्ष्टि
विग्रडर्ध (विग्रहति)
गाय गायति (पुरातत्त्व, वि.सं. १९८१, गुजरात पुरातत्त्वमंदिर अहमदाबाद से आभार सहित ) ( वधु भवता खडे...)
क्या आप अपने ज्ञानभंडार को समृद्ध करना चाहते हैं?
आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर, कोबा के पास आगम, प्रकीर्णक, औपदेशिक, आध्यात्मिक, प्रवचन, कथा, स्तवन-स्तुति संग्रह आदि अनेक प्रकार के प्राकृत, संस्कृत, मारुगूर्जर, गुजराती, राजस्थानी, पुरानी हिन्दी आदि अनेक भाषाओं में लिखित विभिन्न प्रकाशकों द्वारा प्रकाशित अतिरिक्त पुस्तकों का बहुत बड़ा संग्रह है, जो अन्य ज्ञानभंडारों को भेंट में देना है. यदि आप अपने भंडार को समृद्ध करना चाहते हैं, तो यथाशीघ्र संपर्क करें. पहले आने वाले आवेदन को प्राथमिकता दी जाएगी.

Page #35

..www.kobatirth.org.
Acharya Shri Kailassagarsuri Gvanmandir
१. दि. २२ मई के दिन कोबातीर्थपती के सूर्यतिलक दर्शन हेतु उपस्थित भक्तजन.
२. हिम्मतनगर में गुरुदेव के आशीर्वाद लेते हुए 'एक संदेश युवाओं के लिये' विशेष प्रवचन के लाभार्थि.
३. हिम्मतनगर विशेष प्रवचन में उपस्थित शिक्षणमंत्री श्री भूपेन्द्रसिंहजी चुडासमा व श्री प्रदीपसिंहजी जाडेजा आदि महानुभाव.

Page #36
RNI : GUJMUL/2014/66126 SHRUTSAGAR (MONTHLY).POSTAL AT. GANDHINAGAR. ON 15TH OF EVERY MONTH. PRICE : RS. 15/- DATE OF PUBLICATION JUNE-2016 कल्पसूत्र स्थविरावली में उल्लिखित गुरुभगवंतों की चरणपादुकाओं का एक शिलापट्ट (लोद्रवातीर्थ, राजस्थान) ammOMDEDIANP ह REEBBBBB EBBB BBL3 Esa AS (विशेष जानकारी हेतु देखें लेख- 'लघुशिल्पकृतिओमां पगला') BOOK-POST / PRINTED MATTER प्रकाशक श्री महावीर जैन आराधना केन्द्र, कोबा आचार्य श्री कैलाससागरसूरि ज्ञानमंदिर गांधीनगर 382007 फोन नं. (079) 23276204, 205, 252, फेक्स (079) 23276249 Website : www.kobatirth.org email : gyanmandir@kobatirth.org Printed and Published by : HIREN KISHORBHAI DOSHI, on behalf of SHRI MAHAVIR JAIN ARADHANA KENDRA. New Koba. Ta.&Dist. Gandhinagar. Pin-382007. Guiarat. And Printed at : NAVPRABHAT PRINTING PRESS, 9, Punaji Industrial Estate, Dhobighat, Dudheshwar, Ahmedabad-380004 and Published at : SHRI MAHAVIR JAIN ARADHANA KENDRA, New Koba, Ta.&Dist. Gandhinagar, Pin-382007, Gujarat. Editor : HIREN KISHORBHAI DOSHI For Private and Personal Use Only