________________
કSિ
એક હિન્દી ઉપન્યાસનું અવલોકન
આચાર્યશ્રી વિજયશીલચન્દ્રસૂરિ હિન્દી ભાષાના ઉન્નતભૂ સાહિત્યકાર ‘આચાર્ય ચતુરસેન'નો ન પડાય. પરંતુ હેતુ વગર જ, અથવા પોતાની અણસમજ કે રચેલો એક અદ્ભુત ઉપન્યાસ (નવલકથા) હમણાં વાંચ્યો “áશાની ગેરસમજને કારણે, માત્ર ઊતારી પાડવાની દૃષ્ટિથી જ્યારે જૈનો ફી નીરવધૂ”. લેખક સ્વયં તેને ‘બૌદ્ધકાલીન ઐતિહાસિક ઉપન્યાસ' માટે ઘસાતું કે અછાજતું લખાય ત્યારે વિચારશીલ માણસને જો તરીકે ઓળખાવે છે. એથીયે વધીને જોઈએ તો સ્વયં આના લેખક ફરિયાદ જાગે, તો તેને સાંપ્રદાયિક્તાનું કે સંકુચિતતાનું નામ આપી પોતાના આ ઉપન્યાસ માટે એકલા બધા મુગ્ધ હતા કે તેમણે લખ્યું દેવું જરા અસાહિત્યિક બની રહે. કે “આવ ત ી અપની સારી રચનાઓં શેર વરસાદૂ ગૌર“વૈશાની થોડાંક ઉદાહરણો જોવાં જોઈએ. ગુજરાતીના મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર વશ ન રવધૂ” જે આપની માત્રાના ઘોષિત વરસાદૂ” ગણાતા શ્રી કનૈયાલાલ મુનશીએ સોલંકીકાળને વર્ણવતી ઐતિહાસિક
ઉપન્યાસના ‘પ્રાકથન'માં તેમણે બે મુદ્દા નોંધ્યા છે તે આ છેઃ નવલકથાઓ લખી છે, જે ખૂબ રસમય અને લોકપ્રિય છે. તેમાં ૧.આર્યના ધર્મ, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને રાજસત્તા એ બધાંનો એમણે બે નૂતન પાત્રો સર્યા અને પોતાની કલ્પનાશક્તિને એક પરાજય, અને મિશ્ર જાતિઓની પ્રગતિશીલ સંસ્કૃતિનો વિજય - નવો જ – ચમત્કૃતિભર્યો ઓપ આપ્યો. પરંતુ તે પાત્રો માટેનો આ તથ્યને ઉજાગર કરવાનો તેમનો મુખ્ય આશય છે. ૨. આ કોઈ અદીઠ અધ્યાસથી તેઓ એવા ઘેરાયા કે એમણે એક પવિત્ર સત્યની શોધ માટે લેખકે આર્ય, બોદ્ધ, જૈન, હિન્દુ – આ તમામના વિભૂતિને તદ્દન સામ્ય ધર્મવાળા વાસનાલિપ્ત ચીતરી બતાવ્યા. સાહિત્યનો દસ વર્ષ અભ્યાસ કર્યા પછી આ ઉપન્યાસ આલેખ્યો જૈનદ્વેષ કે જૈનત્વનો સ્વકલ્પિત તેજોવધ એ સિવાય, આનું કોઈ જ
કારણ ન હતું, તે તો વર્ષોથી પુરવાર થયેલું છે. ઉપન્યાસ અક્ષરશઃ અને વૈર્યપૂર્વક તેમજ રસપૂર્વક વાંચ્યા જૈનષનું આવું બીજું ઉદાહરણ શ્રી મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’નું પછી લાગે કે લેખક પોતાનો આશય સાધવામાં સારા એવા સફળ છે. તેમણે તેમની પ્રખ્યાત નવલકથા “ઝેર તો પીધાં છે જાણી રહ્યા છે. ઉપન્યાસની જેમ લેખકની આ કલાગુંથણી પણ ખૂબ જાણી'માં પોતાની તે વૃત્તિ ચોર્યા વગર પ્રગટ કરી બતાવી છે. કશા રસપ્રદ છે, એમ કહેવું જોઈએ. મને તો તેમાંથી પસાર થવામાં જ કારણ વગર જૈન સાધુ કે આચાર્યના પાત્રને કથાના પ્રવાહમાં બહુ મજા આવી.
ખેંચી લાવવું અને પછી તેની કુત્સિત બાજુ ઊપસાવીને વાચકની ઉપન્યાસ ‘બૌદ્ધકાલીન' છે, એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ આમાં નજરમાં તેને નીચું પાડવું, એ ખૂબ વિચિત્ર હતું. ત્રીજો ભાગ ભગવાન બુદ્ધનું વર્ણન અને ઉપદેશો અને પ્રસંગો સવિશેષ નિરૂપાયા જ્યારે ધારાવાહી રૂપે ‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી'માં પ્રગટ થતો, ત્યારે છે, જે સાવ સ્વાભાવિક લાગે.
આ સંદર્ભે વિસ્તૃત પત્રો લેખકને તથા તંત્રીને લખાયા હતા. લેખકે પ્રસંગે પ્રસંગે ભગવાન મહાવીરનો પણ સમાદરપૂર્વક ઉલ્લેખ તો જવાબ ન આપ્યાં. પરંતુ તત્કાલીન તંત્રી શ્રીહરીન્દ્ર દવે એ લેખકે કર્યો છે, જે કથાસૂત્રણની દૃષ્ટિએ બહુ રોચક લાગે એવો છે. અમારા ત્રણેક પત્રો અવશ્ય છાપ્યા હતા. બૌદ્ધ ધર્મનો મહિમા પરંતુ કેટલીક વાતો એવી આલેખાઈ છે કે જેની સાથે સંમત થવું વધારવા માટે થઈને જૈનધર્મને નીચો દેખાડવાની આ પ્રવૃત્તિ, અશક્ય છે; પણ અસંમત થવા જતાં સાંપ્રદાયિક કે સંકુચિત દૃષ્ટિવાળા મારા જેવા સામાન્ય માણસની દૃષ્ટિમાં, અસાહિત્યિક ગણવી પડે, ગણાઈ જવાની બીક લાગી જાય.
તેવી પ્રવૃત્તિ હતી, જેની આવા સમાજચિંતક સાહિત્યકાર તરફથી એક વાત સ્વીકારવી જોઈએ કે ઉપન્યાસ એટલે કલ્પનાકથા અપેક્ષા ન રખાય. ગણાય, અને તે ઐતિહાસિક હોય તોય તેમાં ઇતિહાસની તુલનામાં ત્રીજું ઉદાહરણ છે ‘પ્રશ્રપ્રદેશની પેલે પાર'. શ્રી દિનકર કલ્પનાના રંગો અધિક જ જોવા મળે. આમ છતાં, કલ્પનાના રંગો જોષીએ લખેલી આ એક સરસ અને વિચારોત્તેજક નવલકથા છે. એવા તો ન જ હોવા જોઈએ કે જે ઇતિહાસને તોડે-મરોડે, અને તેમાં એક એવો સિનારિયો કહ્યો છે કે જેમાં બુદ્ધની હત્યા માટે, જે તે પાત્રને અભ્યાસ કરે.
બુદ્ધને બદનામ કરવા માટે, ભગવાન મહાવીરે પોતાના અનુયાયીઓને આપણા સાહિત્યિકોનું સહજ વલણ હંમેશાં બૌદ્ધધર્મ તથા પ્રચ્છન્ન પ્રેરણા આપી હોય, અને શ્રાવકો તેમ કરવા જતાં પકડાઈ ભગવાન બુદ્ધ પ્રત્યે કૂણું, ઉદાર, અનુકૂળ રહ્યું છે. અને જૈનધર્મ જવાથી ભાંડો ફૂટી ગયો હોય, અને સમાજમાં તથા રાજ્યમાં તથા જિન મહાવીર સ્વામી તરફ અનુદાર તથા અરુચિ ભર્યું રહ્યું મહાવીરસ્વામીનું નામ તથા વ્યક્તિત્વ કલંકિત થઈ જતું હોય. છે. એ સાહિત્યિકો હિન્દી ભાષી હોય કે ગુજરાતીભાષી, પણ ભગવાન બુદ્ધ માટે શ્રદ્ધા અને આદર હોવો એ સારી વાત છે. ઉપરની વાત મહદંશે બધાને લાગુ પડે છે. જૈમ ધર્મ અને તેના પરંતુ તેને પ્રગટ કરવા માટે, જેમનો લેશ પણ દોષ ન હોય એવા, આચારો અને તત્ત્વ ન ગમતાં હોય તો, તે ગમાડવાની કોઈને ફરજ બુદ્ધથી જુદું દર્શન અને દૃષ્ટિ ધરાવતા માણસને, ગુનેગાર તથા
|
નવેમ્બર- ૨૦૧૮ )
પ્રબુદ્ધ જીવન
