Book Title: Prabuddha Jivan 2010 08 09 Paryushan Parv Visheshank
Author(s): Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh

View full book text
Previous | Next

Page 35
________________ ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૦ પ્રબુદ્ધ જીવન છે. સુધીના શ્લોકોમાં બ્રહ્મચર્યની સાધના અને એના સાધનનું વર્ણન | (૪) ચોથું અધ્યયન છે ‘ષડજીવનિકા' એટલે કે જીવ-સંયમ અને છે. આત્મ-સંયમ. (૯) નવમા અધ્યયનનું નામ છે–‘વિનય-સમાધિ.” વિનય એ આના પ્રથમ ૧થી ૧૦ શ્લોકોમાં છ કાયના નામ, સ્વરૂપ, લક્ષણ તપનો પ્રકાર છે. અને તપ એ ધર્મ છે. માટે વિનય કરવો જોઈએ. તથા જીવ-વધ ન કરવાનો ઉપદેશ છે. ૧૧થી ૧૭ શ્લોકોમાં પાંચ વિનયનો અર્થ કેવળ નમ્રતા નથી. જેનાગમોમાં ‘વિનય'નો પ્રયોગ મહાવ્રત અને રાત્રિભોજન-વિરમણનું વર્ણન છે. ૧૮થી ૨૨ આચારના વિશાળ અર્થમાં થયો છે. જૈન ધર્મ આચાર-પ્રધાન ધર્મ શ્લોકોમાં છ કાયની યતના (જયણા)નો ઉપદેશ છે. ત્યાર બાદના છે, માત્ર વનયિક નહીં. વિનય તો ધર્મનું મૂળ છે. ઔપપાતિક શ્લોકોમાં અયતનાથી થતી હિંસા, બંધન અને પરિણામ દર્શાવ્યા સૂત્રમાં વિનયના સાત પ્રકાર છે-જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, મન, છે. અંતમાં ધર્મ-ફળ, કર્મ-મુક્તિની પ્રક્રિયા અને સુમતિની ચર્ચા વાણી, કાયા અને ઉપચાર. શ્રમણ નિર્ગથે ઉધ્ધત ભાવનો ત્યાગ કરી અનુશાસનનો સ્વીકાર કરવો અભિપ્રેત છે. (૫) પાંચમું અધ્યયન ‘પિંડષણા' છે. એના પ્રથમ ઉદ્દેશકના આ અધ્યયનના ચાર ઉદ્દેશક છે–પ્રથમ ઉદ્દેશકના ૧૭ શ્લોકોમાં ત્રણ વિભાગ છે. ૧ ગવેષણા, ૨ ગ્રહણેષણા ૩ ભોગેષણા. બીજા વિનયથી થતા માનસિક સ્વાથ્યની ચર્ચા છે. બીજાના ૨૩ શ્લોકોમાં ઉદ્દેશકમાં સાધુ એ ભોજન કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની “અવિનીત અને સુવિનીત'નું વર્ણન છે. ત્રીજાના ૧૫ શ્લોકોમાં બાબતોનો ઉપદેશ છે. આમ આ અધ્યયનમાં સાધુએ ભિક્ષા લેવા પૂજ્ય કોણ? પૂજ્યના લક્ષણ અને એની અહંતાનો ઉપદેશ છે. જવાના નિયમો, એનો સમય, ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની વિગતવાર ચોથામાં ૭ શ્લોકોમાં ‘વિનય-સમાધિના સ્થાન” દર્શાવ્યા છે. વિધિ, ભોજન કરવાના નિયમો, એમાં લાગતા અતિચારો તથા (૧૦) દસમા અધ્યયનનું નામ છે “સભિક્ષ'. આના ૨૧ એની આલોચના, સામુદાયિક ભિક્ષાનું વિધાન, આદિ, ભિક્ષા- શ્લોકોમાં શ્રેષ્ઠ ભિક્ષુના લક્ષણો અને એની અહંતાનો ઉપદેશ છે. ભોજનને લગતો ઉપદેશ છે. દશવૈકાલિક સૂત્રનો સાર આ અધ્યયનમાં છે. અહિંસક જીવન (૭) સાતમા અધ્યયન ‘વાક્ય શુદ્ધિ'માં ભાષા-વિવેકનો ઉપદેશ નિર્વાહ માટે જે ભિક્ષુ બને છે તે જ સાચો ભિક્ષુ છે. સંવેદ, નિર્વેદ, છે. મૌન રહેવું એ વચનગુપ્તિ છે અને ભાષાનો પ્રયોગ ભાષા- વિવેક (વિષય-ત્યાગ), સુશીલ-સંસર્ગ, આરાધના, તપ, જ્ઞાન, સમિતિનો પ્રકાર છે. માટે સાવદ્ય-અનવદ્ય ભાષાનું જ્ઞાન અને દર્શન, ચારિત્ર, વિનય, શાંતિ, માર્દવ, આર્જવ, અદીનતા, તિતિક્ષા, એનો વિવેક શ્રમણ માટે આવશ્યક છે. સત્ય ભાષા પણ જો સાવદ્ય આવશ્યક-શુધ્ધિ-આ બધા ભિક્ષુના લક્ષણો છે. થતી હોય તો એનો નિષેધ કરવામાં આવ્યો છે. એક નિર્ગથ માટે ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રના પંદરમા અધ્યયનનું નામ પણ ‘સભિક્ષુ' છે વક્તવ્ય અને અવક્તવ્ય શું છે એનું બહુ સૂક્ષ્મ વિવેચન આ અધ્યયનમાં અને એમાંના વિષય અને પદોનું આ અધ્યયન સાથે ઘણું સામ્ય છે. છે. અહિંસક વાણી ભાવ-શુદ્ધિનું નિમિત્ત બને છે. ધમ્મપદના ‘ભિકખુવર્ડ્ઝ'ની ગાથા (૨૫.૩) અને આ અધ્યયનની આ અધ્યયનના ૫૭ શ્લોકો છે. આમાં અવક્તવ્ય, અસત્ય, ગાથા ૧૫ લગભગ શબ્દશઃ મળતી આવે છે. સત્યાસત્ય, મૃષા, અનાચીર્ણ વ્યવહાર, સંદેહ કે શંકામાં નાખે તેવી, આ દસ અધ્યયનો પછી બે ચૂલ્લિકાઓ છે. પ્રથમ ચૂલ્લિકાનું નિશ્ચયાત્મક, કઠોર, હિંસાત્મક, તુચ્છ, અપમાનજનક, અપ્રીતિકર, નામ છે “રતિવાક્યા.’ આમાં સ્થિરીકરણના ૧૮ સૂત્રો છે. ‘ગૃહવાસ ઉપઘાતકર, આદિ ભાષાનો નિષેધ છે. બંધન છે અને સંયમ મોક્ષ છે' –એ આ ચૂલ્લિકાનું મુખ્ય પ્રતિપાદ્ય (૮) આઠમા અધ્યયન “આચાર-પ્રણિધિ'માં આચારનું પ્રણિધાન છે. દ્વિતીય ચૂલ્લિકા ‘વિવિક્તચર્યામાં શ્રમણની ચર્યા (આચરણ) છે. આચાર એક નિધિ છે અને એને મેળવીને નિર્ગથે કેમ પ્રવૃત્તિ ગુણો અને નિયમોનું નિરૂપણ છે. કરવી જોઈએ એનો આમાં બોધ છે. પ્રસિધિનો બીજો અર્થ છે- ચૂલિકા એટલે શિખર, અગ્રભાગ. જે રીતે શિખર પર્વતની શોભા એકાગ્રતા, સ્થાપના અથવા પ્રયોગ. આમાં પણ પ્રશસ્ત પ્રસિધિ- વધારે છે તેમ આ બંને ચૂલિકાઓ સમગ્ર સૂત્રના વિષયની શોભા સુપ્રણિધાન શ્રમણ માટે આચરણીય છે, દુષ્મણિધાન ત્યાજ્ય છે. રૂપ છે. આ અધ્યયનના ૩૫ શ્લોકોમાં આનું વિવેચન છે. પછીના ૩૬થી ટીકા : હરિભદ્રસૂરિએ સંસ્કૃતમાં આ સૂત્રની ટીકા લખી છે. ૫૧ શ્લોકોમાં કષાય, વિનય, નિદ્રા, વાણી-વિવેક, આદિનો બોધ ઉપરાંત અન્ય અનેક ભારતીય અને વિદેશી વિદ્વાનોએ આ સૂત્રનો છે. ૫૦મા શ્લોકમાં ગૃહસ્થને નક્ષત્ર, સ્વપ્નફળ, વશીકરણ, અનુવાદ, વિવેચન કર્યા છે. જેમકે જર્મન વિદ્વાન શાપેન્ટિયરે જર્મન નિમિત્ત, મંત્ર, આદિ બતાવવાનો નિષેધ કરવામાં આવ્યો છે, જે ભાષામાં, કે. વી. અભ્યારે અંગ્રેજીમાં “દસયાલિય સૂત્ર', એમ. આજના યુગના સાધુઓએ વિશેષ સમજવા જેવા છે. પ૨થી ૬૩ વી. પટવર્ધને પણ અંગ્રેજીમાં ‘દસવેકાલિક સૂત્ર-એ સ્ટડી',

Loading...

Page Navigation
1 ... 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76