________________
શ્રમ
નર્મદાશંકર હ. વ્યાસ
[ મહેનત-મારીને સુંદર અને સરળ બનાવવાને, અર્થશાસ્ત્રની દષ્ટિએ, પ્રજાના દરેક વર્ગમાં પ્રૌઢ અને મ ને પણ શિક્ષણ અને સંસ્કારની-સુખ અને સગવડતાની શી જરૂરિયાત છે તે આ સમજાવે છે.]
શ્રમ એટલે માનવીએ ઊઠાવેલ કાઈ પણ જાતની શારીરિક તેમજ માનસિક મહેનત કે મજૂરી. જીવનમાં માણસોને ડગલેને પગલે પરિશ્રમ કરવો પડે છે. પરિશ્રમ સારાએ સંસારના સંચાલનની ચાવી છે. જગતમાંથી શ્રમનું અસ્તિત્વ નાબૂદ થાય એટલે જગતને પણ અંત આવી જાય. શ્ચમ તો સંસારની સમગ્ર પ્રવૃત્તિઓ-આર્થિક, રાજકીય, નૈતિક, ધાર્મિક, સામાજિક વગેરે વગેરેને પ્રાણવાયુ છે.
શ્રમ એટલે સાધારણ રીતે આપણે મહેનત કે મજૂરી સમજીએ છીએ. પ્રથમ તે માત્ર શારીરિક મહેનત કે મજૂરીને જ શ્રમમાં સમાવેશ થતો હતો. પણ શ્રમની અર્થમર્યાદા ધીમેધીમે વિસ્તાર પામવા લાગી અને આજે તો શ્રમનું ક્ષેત્ર એટલું બધું વ્યાપક અને વિશાળ બની ગયું છે કે જગતની કઈ પ્રવૃત્તિ-સ્થળ યા સૂક્ષ્મ-શ્રમરહિત નથી, શ્રમથી પર નથી.
સૃષ્ટિનાં મુખ્ય બે અંગ-પ્રકૃતિ અને પુરૂષ, પ્રકૃતિ ને પુરુષના સમન્વયથી સંસારનો આવિર્ભાવ થાય છે. એ સમન્વયમાં શ્રમ રહે છે. સંસારના મૂળમાં શ્રમ છે. શ્રમરૂપી પાયા ઉપર સમગ્ર સંસારની આલીશાન ઈમારત ખડી છે. માનવી વિનાની પ્રકૃતિ એકલી જડ છે, અને પ્રકૃતિ વિનાનો માનવી ઉપભોગરહિત-ચેતન વિનાના પથ્થર સમાન છે. પ્રકૃતિથી પુરુષનું જીવન છે, સંસાર છે, સંસારની સમગ્ર પ્રવૃત્તિઓ છે; પુરુષથી પ્રકૃતિ રળિયામણી છે, ઉપભોગદાય છે. પ્રકૃતિ ને પુરુષ સંસારનાં બે-જમણું ને ડાબુ-પાસાં છે.
માનવી જીવનના સજનથી તે અંત સુધી જીવવાને માટે પ્રકૃતિને ઉપભોગ કરે છે, અને તે ઉપભોગ માણવાને માટે માનવીને પરિશ્રમ ઉઠાવવો પડે છે. પ્રત્યેક જાતના ઉપભોગ પાછળ પ્રકૃતિનું પરિવર્તન—ઉત્પાદન રહેલું છે અને ઉત્પાદનના પ્રાણસમો શ્રમ તેની સાથે સંકળાયેલ છે. *
સૃજનજૂના કાળથી માનવી શ્રમ કરતે આવ્યો છે, પણ શ્રમની સમજણ શાસ્ત્રિય પદ્ધતિ પ્રમાણે જેમ જેમ સમય પસાર થતો ગયો અને વિચારવિજ્ઞાનને વિકાસ થતો ગયો તેમ તેમ બરાબર તર્કનુસાર થતી ગઈ. પહેલાંના વખતમાં અમુક જાતના શ્રમને જ ઉત્પાદક શ્રમ તરીકે ગણવામાં આવતું. ને શ્રમના પરિણામે સ્થૂળ વસ્તુના જથ્થામાં વધારો થાય તેને જ માત્ર ઉત્પાદક શ્રમ સમજવામાં આવતા. જેમકે ખેતીવાડી પાછળ. શિકાર કરવામાં, ખનીજ પદાર્થો કાઢવા પાછળ કરવો પડતો શ્રમ ઉત્પાદક શ્રમ ગણાતો. શ્રમની આ સમજણ ધણી સંકુચિત હતી. એ વિચારણું ક્રમશઃ વિસ્તૃત બનતી ગઈ. એડમ સ્મીથ નામના અર્થશાસ્ત્રીએ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ઉપરાંત જેને પદાર્થોનું જરૂરિયાત પ્રમાણે પરિવર્તન કરવું પડે છે અને પરિવર્તન પાછળ જે શ્રમ ઉઠાવવા પડે છે તે બધે શ્રમ પણ ઉત્પાદક જ છે તેવું
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
