________________
રિવાજને અવાજ
એલિયા જોષી
-
પ્રત્યેક રીતરિવાજ–જે પૈકી કેટલાક અત્યારે આપણને હાસ્યાસ્પદ લાગતા હોય તેની ઉત્પત્તિના કારણ અને તેમાં કાંઈક રહસ્ય પણ સમાયેલું હોય છે. આપણું હિન્દુ સમાજમાં લગ્ન-પ્રસંગની ઘણીય રીતરસમો હવે અર્થહીન જણાય છે. When the reason of the law ceases, law must cease. [ કાયદાનું કારણ બંધ પડે, તે કાયદો પણ રદ થવું જોઈએ ]. એ સૂત્રોનુસાર કેટલાક જૂના રીતરિવાજે હવે આપણામાંથી કાળાન્તરે કે નીકળતા જાય છે, તે પણ રૂઢિપ્રધાન હિન્દુ-સમાજમાં ઘણુંયે જૂના રીતરિવાજો અને રસમો હજુ પણ પ્રચલિત છે, અને તે પૈકી કેટલાંક સકારણ જાળવી રાખેલ જણાય છે. તેનું એકાદ પ્રાસંગિક ઉદાહરણ પ્રકાશમય લાગશે.
આશરે ચાર દાયકા પહેલાંની વાત છે. અમારા એક લઘુબંધુના લગ્નનો પ્રસંગ હતે. જાન મયુરપુર જવાની હતી. તે કાળે રે ચાલુ થઈ ગઈ હતી. ત્રીસ ગાઉનું ભલે અંતર હોય, પરંતુ વચ્ચે બબ્બે જંકશને આવે, અને બાર ગાઉએ બોલી બદલાય તેમ દરેક જંકશને ગાડી બદલવી પડે. અમારે ગામથી જ બપરની ગાડીએ બેસીએ તે પ્રથમના જંકશનથી મયુરપુર જવાની ગાડી તુરત મળતી અને સઘળું સરખું ઊતરે તે સૂર્યાસ્ત સમયે સીધા મયુરપુર પિચી જવાય ખરું. બીજી ગાડી તે ફક્ત પ્રથમના જંકશનેથી જ માત્ર સવારનાં મયુરપુર માટે મળી શકતી. બબ્બે સંધાણસ્થાને વળોટાવીને નિર્ણિત સ્થળે વખતસર પિચવું એ કાંઈ આજની પેઠે બચ્ચાના ખેલ નહોતા! એમાં તે વખતે લગ્નનો દિવસ પણ ખડી જાય! જેથી વર અને અમુક જાનૈયાઓએ આગલે રોજ બપોરની ટ્રેનમાં રવાના થઈ, પ્રથમને જંકશને રાત રોકાઈ, ત્યાંથી સવારે ઊપડી બારે મયુરપુર પિચી જવું, અને બાકીનાં તમામ મેટેરાઓ લગ્નને દિવસે નીકળી સીધાં લગ્ન વખતે કન્યાને ગામ આવી પિચે એ પ્રમાણે ગોઠવણ થતાં, વરને લઈ હું અને કેટલાક નાનામેટા છોકરાઓ બરની ગાડીમાં રવાના થઈ પ્રથમને ટપે ઊતરી, અમારા સગાને ત્યાં રાત ગાળી, ત્યાંથી પ્રભાતની ટ્રેઈનમાં ઊપડી બીજા જંકશને ઊતરી પડયા. સામી બાજુથી ટ્રેઈન આવે ત્યારે બન્ને તરફના છડિયાં લઈને અમારી મયુરપુરની ગાડી ઊપડે. જેથી આ સંધાણસ્થાને ત્રણ-ચાર કલાકનો ધામો નાખે. અમો શિરાવ્યાને હજુ અઢી કલાક માંડ થયા હશે ત્યાં બધાના પેટમાં કુરકુરિયાં બોલવા લાગ્યાં. લાડવા-ગાંઠિયા જેવી મીઠાઈ સાથે હતી. પણ તે કાને ભાવે ? એટલે ઊની રસાઈ આરેગવાનું મન થતાં ખીચડી, રોટલા, કાંદા, બટાકા ઈત્યાદિની વરદી વીશીમાં આપતાં, વરસમેત અમે બધાએ પેટભરીને ઝાપટયું. હડબડ હડબડ કરતે દાંડિયું આખરે રાંઢાટાણે મયુરપુર પચ્યું. ગામબહાર એક જગ્યામાં અમને હંગામી ઉતારો અપા. વેવાઈને ત્યાં કે ઘરડું બૂટું ગુજરી ગયેલ તેને ટાંકણે ભારે સેગ પાળી બેઠેલા જેથી હા જેવી કેાઈ ચીજ પણ ત્યાંથી ન મળી. અમો
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
