________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
Www.kobatirth.org.
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
જૂનાગઢમાં બ્રિટિશ ઍડમિનિસ્ટ્રેશન
છે. એ. એમ. કીકાણી
૧૭૪૮ માં મુઘલશાહીને અંત લાવી જૂનાગઢમાં બહાદૂરખાનજી ઉફે શેરખાન બાબીવંશની નવાબશાહીની સ્થાપના કરી તથા પિતે ધારણ કરેલ નવાબના હોદ્દાને કર્નલ વકરે ૧૮૦૭ માં માન્ય કરેલ.'
એના વારસો પૈકી નવાબ મહાબતખાન ૨ જાના પુત્ર (રા જાન્યુઆરી, ૧૮૯૨નાં, પોષ વદ ૩૦ સં. ૧૯૪૮ના સાંજના પાંચ વાગ્યે) બહાદુરખાનજી ૩ જા ૩૬ વર્ષની જુવાન વયે નિર્વશ ગુજરી ગયેલ, એના નાના ભ ઈ રસુલખાનજી ૨૩ જાન્યુઆરી, ૧૮૯૨ ના રોજ ૩૪ વર્ષની વયે ગાદી પર આવ્યા. એને આ સમયે એક પુત્ર શેર જુમા ખાન હવે તેને જન્મ ૪ માર્ચ, ૧૮૮૧ ના રોજ થયેલ.
રસુલખાનજી સ્વભાવે અતિનમ્ર નિરભિમાની, સરળ પ્રકૃતિના બિનસાંપ્રદાયિક તથા ખુદાઈ ખિદમતમાં માનનારા હતા. એમણે જૂનાગઢની પ્રજાને પૂર્ણ સંતવ આયે હતા. એમના શાસનના સંધ્યાકાલે એમના જુવાન પુત્ર શેર જુમા ખાનનું અકાળ અકુદરતી મૃત્યુ થયું (૧૫ ઓગસ્ટ, ઈસ. ૧૯૦૮ માં સત્રિના ૮ બજે). આ આઘાતથી નવાબ રસુલખાન ભાંગી પડ્યા. એમને લાગ્યું કે પોતે હવે વધુ જીવશે નહિ. એમના પુત્ર મહેબતખાન ૩ જા સગીર હતા તેથી ૧૮૫૧ માં સગીર મહાબતખાન ૨ જાના સમયના રાજ્યના પ્રતિષ્ઠિત દ્વારા રિજન્સી સ્થપાયેલ તેવી રિજન્સી રયજીને પાછા બોલાવી સ્થાપવાનો હતો. પરંતુ એ વિચારને મૂર્ત સ્વરૂપ મળે તે પહેલા જ એમનું અવસાન થયું. (૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૧૧ બપોરના ત્રણ બજે) અને તરત જ તક શોધતા અંગ્રેજોએ જૂનાગઢનો કબજો લઈ લીધો. મિ. સ્ટોન્ગ તથા મિ. કેએ આવી ૨૩ જાન્યુ. - ૯૧૧ના રોજ જુગઢનો કબજે લીધે. ૧ જૂનાગઢની તિજોરી. ખજાને, રાજયનું ઝવેરાત તથા મહત્વનાં સાધને પર પિતાની હકૂમત સ્થાપી, રિજન્સીને બદલે એડમિનિસ્ટ્રેશન દાખલ કર્યું. ૬ ઠ્ઠી ફેલ્યુ આરી, ૧૯૧૧ ને રાજ નેટિફિકેશન નંબર-૪ બહાર પાડયું તેમજ એચ. ડી. રેલને એડમિનિસ્ટ્રેટર નીમવામાં આવ્યા છે
એણે આવતાંની સાથે જ એક પછી એક આપખુદ ઘમંડી પગલાં લેવાની શરૂઆત કરી. જુનાગઢના વફાદાર પ્રામાણિક અધિકારીઓ અને કર્મચારી બેવફા તથા અણઆવડતવાળા હેય એવી દષ્ટિથી જ એણે મૂલ્યાંકન શરૂ કર્યું. રસુલખાનજીના સમયમાં જે કર્મચારીઓએ નિષ્ઠાથી કાર્ય કરેલ તેવા સ્વ. દેશપ્રેમીઓને માનસિક ત્રાસ આપી એક પછી એક આક્ષેપ દ્વારા એમને દર થવા માટે ફરજ પાડી. પોલીસ સુપરિટેન્ડેન્ટ જમાદાર સુલેમાન ઉમર કે જેણે ફકીર મહમદ જેવા બહારવટિયા સામે સફળ કામગીરી કરેલ તેને તથા નવાબી દરમ્યાન ખાનગી કારભારી તરીકે અપ્રતિમ સેવા આપેલ તેવા ઇશ્વરપરાયણ શુદ્ધ આત્મિક અને પ્રામાણિક અમરજી આણંદજી કરીને વિદાય આપી તેમજ પોલીસ ખાતાને હવાલે આસિ. બોઈડરને સોંપ્યો તથા હજુર આસિ. તરીકે મિ. તાબેને નગ્યા.૯ રસુલખાનજીના હજૂર છેટલાલ બક્ષી કે જે જૂનાગઢના ભૂતપૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ પણ હતા તેમની પર ૮૦ હજાર રૂા.ના ગેટાળાને આક્ષેપ મૂકવામાં આવ્યો તથા એ રકમ એમની પાસેથી વસુલ કરી; જો કે પાછળથી એઓ નિર્દોષ પુરવાર થયેલ અને એમને જૂનાગઢ છોડવાની મનાઈ કરવામાં આવેલી. અમરજીભાઈ પર એ કોઈ આક્ષેપ ન કરી શકયા, પરંતુ આ ધર્મભીરુને ખૂબ પરેશાન કરેલ.
આથી પણ ખરાબ રીતે જૂનાગઢના વયોવૃદ્ધ સેવાભાવી બિનસાંપ્રદાયિક, એક સમયના સિંહ સમા, અને અંગ્રેજોના ચ ચુપાતના વિરોધી બહાઉદ્દીનભાઈ વજીરને અન્યાય કરવામાં આવેલ,
For Private and Personal Use Only
