________________
-
તા. ૧-૭-૩૪.
-જૈન યુગ–
=
કાશી અને જૈન અભ્યાસની સગવડ.
ઉપરના મથાળા સાથે સીધે અને તાત્કાલિક સંબંધ આવેલાં છે અને એ સ્થાન એક પૂજ્ય પ્રાચીન જૈન તીર્થકરના ધરાવનારી કેટલીક બાબતો વિષે લખું તે પહેલાં ખાસ કલ્યાણક સ્થાન તરીકે જેનોમાં જાણીતું છે ત્યાં દર જાણવા જેવી કેટલીક હકીકત આપવી યોગ્ય ધારું છું, વર્ષે હજારો જેન યાત્રીઓ દર્શનાર્થે આવે છે. આ સિવાય જેથી કાશી સાથે વિદ્યાનો સંબંધ, વિદ્યાની દષ્ટિએ કાશીનું કાશી ખુદ ભગવાન પાર્શ્વનાથના કલ્યાણક સ્થાન તરીકે સ્થાન, કાશીમાં જેન અભ્યાસ માટે થએલ પૂર્વ પ્રયત્ન, જેમાં જાણીતું છે અને તેની આજુબાજુ બીજાં પણ તેમાં પાછળથી આવેલ મંદી, ફરી થએલ જગૃતિ, વર્તમાન જૈન કલ્યાણ સ્થાનો આવેલાં છે સમગ્ર જૈન જનતાની પરિસ્થિતિ અને અભ્યાસની સગવડ, ભાવિ માટે તેનો કઈ શ્રદ્ધાને પ્રવાહ કાશી તરફ સદા વહેતા આવ્યા છે. શૈવ, રીતે અને કઈ દ્રષ્ટિએ વધારે સરસ અને લાભદાયક ઉપયોગ વૈષ્ણવ, શાક્ત આદિ બધાજ વૈદિક ધર્મના ફાંટાઓના થઈ શંક, ઇત્યાદિ પ્રકનો ઉપર થોડે પણ પ્રકાશ પડે. અનુગામીઓને મન કાશી એ માત્ર મુક્તિધામ છે, અને
આજે પણ હજાર વૈદિક ધર્મના અનુગામી નરનારીઓ માત્ર મેં મારાં જુવાનીનાં વર્ષો મોટે ભાગે અભ્યાસની
મરણ દ્વારા મુકિતને અર્થે કાશીમાં ગંગા કિનારે વાસ કરી દ્રષ્ટિએ કાશીમાં વિતાવેલાં, તેથી ત્યાંની બધી પરિસ્થિતિ
રહેલાં છે, જો કે આ રીતે કાશી ભારતનાં અન્ય તીર્થસ્થાવિષે થોડો ઘણો ખ્યાલ હોય એ સ્વાભાવિક છે. તેમ છતાં
નની પેઠે એક સમગ્ર આર્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રિત અને ગયે વર્ષે હું કાશી હિંદુયુનિવર્સિટીમાં ગયો ત્યારથી અત્યાર
અસાધારણ તીર્થ સ્થાન છે, છતાં માત્ર હિંદુસ્તાનમાંનાજ નહિ સુધીના લગભગ એક વર્ષ જેટલા ગાળા દરમીઆન પ્રસ્તુત
પણ આખી દુનિઆમાંના કોઈપણ ધર્મના કોઈપણ તીર્થ વિષય પરત્વે લખવાના કેટલાક પ્રસંગો અ વ્યા છતાં મેં
સ્થાન સાથે જેટલા વિદ્યાને સંબંધ નથી તેટલો વધારે એ વિષે જાણીનેજ લખ્યું ન હતું. મારા વિચાર પ્રથમથી જ
અને તેટલો અસાધારણ વિદ્યાને સંબંધ કાશી સાથે છે. એવો હતો કે આખું વર્ષ કામ કરવું, સાથે સાથે પ્રાચીન
જેમ લંડનનું નામ વ્યાપારિક, આર્થિક અને રાજકીય આદિ તથા નવીન સંસ્થાઓ અને તેને લગતી પરિસ્થિતિનું અનેક
સમગ્ર પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની યાદ આપે છે તેમ કાશીનું દ્રષ્ટિએ ચેકસ અવલોકન કરવું, શી શી અનુકુળતા અને પ્રતિકુળતા છે, તેમાંથી કઈ રીતે માર્ગ કાઢો, સમાજ અને તેને લગતી બધી વિદ્યાનું સ્મરણ થઈ આવે છે.
નામ લેતાંજ ભણેલ અભણ દરેકને પૂર્વીય આર્ય સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્રની દ્રષ્ટિએ વિશેષ લાભ કઈ રીતે મેળવી શકાય, ઈત્યાદિ શાંત ચિતે વિચારવું અને પછીજ નિરાંતે આ વિધાની દ્રષ્ટિએ કાશીનું સ્થાન. બાબત લખવું એ વિચાર પ્રમાણે અત્યાર લગીમાં બંધા- જ્યારે તક્ષશિલા અને કાશ્મીર વિધાનાં ધામ હતાં, એલ ખ્યાલો અને થએલા આવક અનુભવો હવે ફરી જ્યારે મિથિલા, નાલંદા અને વિક્રમશિલા આદિ વિદ્યાપી જુલાઈમાં કાશી જઉં તે પહેલાં સંક્ષેપમાં દર્શાવી દેવા હતાં, જ્યારે ઉજ્જયિની તથા ધારામાં અને પશ્ચિમે વલ્લભી યોગ્ય ધારું છું.
આદિમાં વિદ્યાનાં મ દિરે હતાં, જ્યારે દક્ષિણે કાંજીવરમ,
કુંભકોણમ આદિમાં વિદ્યાગ હતા ત્યારે પણ એ છે કે કાશી સાથે વિદ્યાનો સંબંધ.
વધતે અંશે કાશી એક વિદ્યાનું ધામ રહેતું આવ્યું કાશી એ હિંદના અને હિદ બહારના બધા મળી છે. તેમ છતાં દશમા અગીઆરમા સૈકા પછી અને ખાસ કરી લગભગ ૭૫ કરોડ જેટલા આર્યધર્મના અનુગામીઓનું ચાદમા સૈકા પછી વિદ્યાની દષ્ટિએ કાશીની વિશેષતા બહુ તીર્થ સ્થાન છે. કારણ કે સમગ્ર ભૂખડ ઉપર વસતા બધાજ જામી મિથિલા, નવી૫ભટપલી આદિમાં અત્યારે પણ બૌધ્ધ તથાગત ગૌતમ બુદ્ધના પ્રથમ ધર્મ-ચપ્રવર્તનના વિદ્યાની ખાસ પ્રવૃત્તિ છે, પરંતુ તે માત્ર સંસ્કૃત વિદ્યા પવિત્ર સ્થાન તરીકે જાણીતા સારનાથ (કાશી) ના ઐતિ- પુરતી અને તે પણ સ્થાનિક તથા પ્રાન્તિક વિદ્યાથી હાસિક ખડેરે, ત્યાંનું વિશિષ્ટ સંગ્રહાલય, હમણાંજ જાપાની વિદ્વાને પુરતી છે. અલબત પૂના એક એવું સ્થાન છે કે નવકુશળતાના નમુના રૂપે બંધાઈ પુરૂં થએલ બૌદ્ધ મંદિર, જ્યાં પ્રાચીન અર્વાચીન બંને પ્રકારની વિદ્યાઓના અખાએ મંદિરમાં રાખવામાં આવેલ બુધ ભગવાનના શરીરવયવો ડાઓ છે, છતાં કાશીની વિશેષતા તો પૂના કરતાં પણ અને ત્યાં ચાલતું ભિક્ષુ વિદ્યાલય, એ બધું જોવા તલસે છે. જુદા જ પ્રકારની છે. કાશીમાં પ્રાચીન શાસ્ત્રીય વિદ્યાના માત્ર બધો જ નહિ પણ દુનિયાના કોઈપણ ખુણે વસતા બધા પ્રવાહે પ્રાચીન તબેજ પૂર જેસે વહે છે તે ઉપરાંત ધર્મ, કળા અને ઈતિહાસના વિશિષ્ટ અભ્યાસી વિદ્વાનો અર્વાચીન વિદ્યાનાં કેન્દ્રસ્થાન તો છે જ પરંતુ કાશીની અને રાજયકર્તાઓ સુદ્ધાં કોઈને કોઈ સતત યાત્રી અથવા વ્યાપક વિશેષતા એ છે કે ત્યાં હિંદુસ્તાનના દરેક પ્રાન્તના, નિરીક્ષક રૂપે સારનાથ આવતાજ હોય છે. એ સારનાથની દરેક હિંદુ પંથના અને હિંદુસ્તાનની કોઈપણ ભાષામાં બેલતદન લગોલગ અને સહેજ કાંઈક દૂર એમ બે જૈન મંદિરે નારા હજારો વિદ્યાથીઓ અને સેંકડો પંડિત મળી આવે
