Atmanand Prakash Pustak 035 Ank 05

Author(s): Jain Atmanand Sabha Bhavnagar
Publisher: Jain Atmanand Sabha Bhavnagar

Page 6

સભ્ય જ્ઞા ન ની કે ચી. == [ ગતાંક પુછ ૮૧ થી શરૂ ]
ગી આત્માના ધર્મવિમુખતાના સંભાવ્ય કારણો અને આત્માનું અધ:પતન.
હવે આપણે આત્માના અધઃપતન સંબંધી ખાસ વિચાર કરીએ. પરમાત્માએ આદમ અને ઈવના યુગ્મને તથા શયતાનને જે અભિશ્રાપ આપે તેનું માનસશાસ્ત્રની દષ્ટિએ ઘણું જ મહત્ત્વ છે એમ સ્પષ્ટ રીતે નિર્કિંઇ થાય છે. ઈચ્છા અને બુદ્ધિ એ બે મહાન શક્તિઓ છે. આત્મા અને બુદ્ધિ ચિત્ત દ્વારા બાહ્ય વિશ્વની સાથે સંસર્ગમાં આવે છે. આદમ, ઈવ અને સર્પ એ અનુક્રમે ઈચ્છાશક્તિ, બુદ્ધિ અને વિષયાશ્રિત ચિત્ત છે એમ ઘટાવી શકાય. બુદ્ધિ એ ઈચ્છાની સેવિકા છે અને ગુરુ પણ છે. શરીરને બીજા શરીરો તેમજ સ્વકીય આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ સાથે વિવિધ પ્રકારને સંબંધ નિશ્ચિત કરવા અને
જવા તેમજ એવા સંબંધનું અન્વેષણ કરવાનું કાર્ય બુદ્ધિ કરે છે અને એ રીતે બુદ્ધિ એ સેવિકા છે. ઈચ્છાશક્તિ ઉપર બુદ્ધિને નિબંધ ચાલી શકે છે, તેમજ ઈચ્છાશક્તિની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓને બુદ્ધિ એગ્ય માર્ગે દોરે છે અને એ રીતે બુદ્ધિ ગુરુરૂપ છે. બુદ્ધિ આત્મસાક્ષાત્કારમાં પણ ઈચ્છાશક્તિને અત્યંત સહાયભૂત થાય છે. ઈચ્છાશક્તિને વિકાસ કરવામાં બુદ્ધિ અનેક રીતે ઉપયુક્ત થઈ પડે છે. અવબેધન એ બુદ્ધિનું પ્રાથમિક કાર્ય છે. ચિત્તના ભાવ ઉપરથી અવધનરૂપ વણાટકામ ( સંકલન કાર્ય ) બુદ્ધિ કરે છે. કાંતવા વણવાનું કાર્ય પ્રાયઃ સ્ત્રીનું છે એ સુવિદિત છે. ચિત્ત આત્મા સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે સંયોગમાં આવતું નથી. ચિત્તને પ્રભાવ આત્મા ઉપર બુદ્ધિદ્વારા પડે છે. આદમના રૂપકમાં બુદ્ધિની પ્રતારણા પ્રથમ શયતાનથી થાય છે. પ્રતારણા થયા બાદ બુદ્ધિ આત્માને લોભવશ કરી મુગ્ધ બનાવે છે. કેટલાક પંડિતો બુદ્ધિ અને આત્મા વચ્ચેનો સંબંધ બાળક અને નિયામક સ્ત્રી ( બાળરક્ષક સ્ત્રી) જે ગણે છે. બુદ્ધિ અને આત્મા વચ્ચેનો સંબંધ પત્ની અને પત્ની જેવો છે એવી પણ કેટલાક મહાન તત્વજ્ઞાનીઓની માન્યતા છે. બુદ્ધિ સદેવ આત્માને
if (શ્રીયુત ચંપતરાય જેની બેરીસ્ટર એટ-લેં. ના “ક ઓફ નોલેજને અનુવાદ.)