________________
પ્રબુદ્ધજીવન
તા. ૧૬-૧૧-૯9.
શેક્સપિયરનું નાટક - યૂલિઅસ સીઝર
(કર્મની અકળ ગતિ)
|| પ્રો. ચી. ના. પટેલ સીઝરની હત્યા કરવાનું પરિણામ બૂટસ અને તેના સાથીઓએ નહોતો. જો મિત્ર મને પૂછે કે તો પછી હું સીઝરનો વિરોધી કેમ થયો, કમ્યું પણ નહિ હોય એવું આવ્યું. સીઝરની હત્યા કરવામાં આવી હતી તો તેને મારો ઉત્તર એ છે કે સીઝર ઉપર મને ઓછો પ્રેમ હતો એ કારણે તે તો રોમના પ્રજાસત્તાક રાજતંત્રને સીઝરની માની લેવામાં આવેલી નહિ, પણ રોમ ઉપર મને વધારે પ્રેમ છે એ કારણે. સીઝર જીવતા હોય રોમના રાજા થઈ બેસવાની મહત્ત્વાકાંક્ષામાંથી બચાવવા, પણ પરિણામ અને તમે મૃત્યુ પર્યત ગુલામ રહો, અને સીઝર મૃત્યુ પામે અને તમે સદા તો એ આવ્યું કે રોમના પ્રજાસત્તાક રાજતંત્રનો અંત આવ્યો, એટલું જ સ્વતંત્ર રહો, એ બે સ્થિતિ વચ્ચે તમે કઈ સ્થિતિ પસંદ કરો ? સીઝરને નહિ, પણ સીઝરની દૌહિત્રીના પુત્ર અકટેવિયને ઈ. સ. પૂર્વે ૨૭માં મારા ઉપર પ્રેમ હતો તેથી હું તેમના મૃત્યુનો શોક કરું છું. સીઝર રોમમાં સમ્રાટોનું શાસન શરૂ કર્યું જે ઇ.સ.૪૭૬ સુધી એટલે કે લગભગ સભાગી જતા તેનો મને આનંદ છે, સીઝર વીર હતા તેથી હું તેમને પાંચ સદી સુધી ચાલ્યું.
માન આપું છું, પણ તે મહત્ત્વાકાંક્ષી હતા તેથી મેં તેમની હત્યા કરી છે સીઝરની હત્યા કરીને ઉલ્લાસમાં આવી ગયેલા બ્રુટસ અને સાથીઓ અહીં એવો કોઈ અઘમ જે ગુલામ રહેવાનું પસંદ કરે ? છે અહીં એવો પાસે એન્ટનીનો એક અનુચર આવે છે અને તેમને એન્ટનીના નામે આ કોઈ ગામડિયો જે રોમન હોવાનું પસંદ ન કરે? છે અહીં એવો કોઈ મતલબનો સંદેશો આપે છે: “મને બ્રટસને મળવા દેવામાં આવશે અને નીચ જેને સ્વદેશ માટે પ્રેમ ન હોય? એવા કોઈ હોય તો બોલે. મેં તેમનો મને પ્રતીતિ કરાવવામાં આવશે કે સીઝરની હત્યા સકારણ કરવામાં અપરાધ કર્યો છે. આપો ઉત્તર.” આવી હતી, તો હું જીવતા બૂટસ ઉપર પ્રેમ રાખીશ તેટલો મૃત્યુ પામેલા ચારે નાગરિકો એક સાથે ઉત્તર આપે છે: “કોઇ નથી, કોઈ નથી.” સીઝર ઉપર નહિ રાખ્યું અને બૂટસના ભાગ્યની સર્વ દશાઓમાં તેમને “તો પછી', બૂટસ કહે છે, “મેં કોઈનો અપરાધ નથી કર્યો. મારા અનુસરીશ.'
દેશબંધુઓ, તમે મારું મૃત્યુ ઇચ્છશો ત્યારે જે ખંજરથી મેં સીઝરની હત્યા બૂટસની રજા મળતાં એન્ટની આવીને સૌપ્રથમ એક પછી એક કરી હતી, તે જ ખંજર મને પોતાને ઘા કરવા તૈયાર રાખીશ.' બ્રટસ, કેશિયસ અને તેમના સાથીઓ સાથે હસ્તધૂનન કરીને મૈત્રીનો ચારે નાગરિકો એક સાથે ઉત્તર આપે છે : “જીવતા રહો, બૂટર્સ, દેખાવ કરે છે અને પછી ચતુરાઈપૂર્વક તેમને વિનંતી કરે છે કે પોતાને જીવતા રહો !' સીઝરનો મૃતદેહ નગરચોકમાં લઈ જવાની અને ત્યાં સીઝરને અંજલિ પહેલો નાગરિક કહે છે: “ચાલો વિજ્યકૂચ કરીને બૂટસને તેમના આપવાની રજા મળે. વાસ્તવદર્શી કેશિયસ એન્ટનીની એ વિનંતીનો આવાસે લઇ જઈએ.' ઉગ્ર વિરોધ કરે છે, એ કારણ આપીને કે એન્ટની સીઝરને અંજલિ
લિ બીજો નાગરિક કહે છે: ચાલો, તેમના પૂર્વજોની પ્રતિમાઓ સાથે આપતાં જે કહેશે તે લોકોને સ્પર્શી જશે અને પરિણામે લોકો આપણા 5
તેમની પ્રતિમા મૂકીએ.” વિરોધી થઈ જશે. પણ સામાન્ય જનસ્વભાવની ચંચળતા ન સમજી શકતો છટસ કેશિયસને એમ કહીને મનાવી લે છે કે નગરચોકમાં જઈને
- ત્રીજો નાગરિક કહે છે: “થવા દો તેમને સીઝર !' (Let him
જ પોતે જ મંચ ઉપરથી લોકોને પહેલાં સીઝરની હત્યા કરવાનાં કારણ !
0 be Caesar !) ત્રણ નાગરિકોના આ પ્રતિભાવો દ્વારા કવિ સૂચવે છે સમજાવશે, તે પછી તે એન્ટનીને સીઝરનો મૃતદેહ સોપે છે, અને તે કે
5 કે તે સીઝરની હત્યા કરવામાં બૂટર્સ અને તેના સાથીઓનો ઉદ્દેશ સાથે કહે છે: “તમે સીઝરને અંજલિ આપો તેમાં તમારે અમને દોષ ન સમક્ષ
છે તો સમજ્યા જ નથી. આપવો. સીઝરની પ્રશંસા કરતાં તમારે જે કહેવું હોય તે કહેજો, પણ તે બૂટસ નગરચોકમાંથી વિદાય થાય છે તે પછી એન્ટની સીઝરનો • સાથે એ સ્પષ્ટ કરજો કે તમે એ બધું અમારી રજાથી કહો છો, અને જે મૃતદેહ લઈને તે જ સ્થળે આવે છે અને મંચ ઉપર ચઢીને પેલા ચાર મંચ ઉપરથી હું બોલું તે જ મંચ ઉપરથી તમારે મારા પછી બોલવું.' નાગરિકોને સંબોધન કરતાં કહે છે : ' એન્ટની છૂટસની આ શરતો માન્ય રાખે છે.
મિત્રો, રોમનો, દેશબંધુ, સાંભળો, હું સીઝરને દફનાવવા બૂટસ, કેશિયસ અને તેમના સાથીઓના વિદાય થયા પછી અમા
આવ્યો છું, નહિ કે તેમની પ્રશંસા કરવા. માણસનાં દુષ્કૃત્યો તેના મૃત્યુ એન્ટની સીઝરના મૃતદેહને ઉદ્દેશીને કહે છે: “મને ક્ષમા કરજો કે હું આ પછી
પછી જીવતાં રહે છે, તેનાં સત્કર્મો, તેનાં અસ્થિ સાથે દફનાઈ જાય છે. કસાઇઓ સાથે નમ્ર અને સાલસ રહીને વતું છું. તમે તો કાળના
તો ભલે, સીઝરની બાબતમાં એમ જ થાઓ. ઉમદા બૂઢે તમને કહ્યું પ્રવાહમાં જીવી ગયેલા સર્વ કોઈમાં ઉમદામાં ઉમદા વીરની ખંડિત
છે કે સીઝરમહત્ત્વાકાંક્ષી હતા. જો એ સાચું હોય તો એ સીઝરનો ખરેખર પ્રતિમા જેવા છો. શાપ લાગજો એ હસ્તોને જેમણે તમારું લોહી રેડ્યું.
મોટો દોષ હતો, અને એ દોષની કિંમત તેમણે પોતાની જિંદગીથી ચૂકવી તમને પડેલા ઘાના સોગંદ ખાઈને હું આગાહી કરું છું કે ઈટલીના સર્વ
છે. સીઝર મારા ઈમાનદાર મિત્ર અને ન્યાયપ્રિય હતા, પણ બૂટસ કહે પ્રદેશોને ઝનૂની આંતર્વિગ્રહનો ઉન્માદ છિન્નભિન્ન કરી દેશે.”
છે કે તે મહત્ત્વાકાંક્ષી હતા, અને બૂટસ તો ન્યાયપ્રિય સર્જન છે.
(Britus is an Honourable Man) સીઝર ઘણા શત્રુ સૈનિકોને એન્ટની પાસેથી વિદાય થયા પછી બ્રૂટસની સૂચનાથી કેશિયસ
કેદ પકડીને રોમમાં લાવ્યા છે અને એ કેદીઓનાં મુક્તિમૂલ્યોની રકમો રોમની કોઈ એક શેરીમાં લોકોને સીઝરની હત્યા કરવાના કારણો
(Ransoms) રાજ્યની તિજોરીમાં જમા થઈ છે. આને શું સમજાવવા જાય છે અને બૂટસ પોતે નગરચોકમાં જઇને એક મંચ
મહત્ત્વાકાંક્ષા કહેવાય? ગરીબો રહ્યા છે ત્યારે સીઝર રહ્યા છે, અને ઉપરથી ત્યાં હાજર છે એવા રોમના ચાર નાગરિકોને સીઝરની હત્યા
મહત્ત્વાકાંક્ષા તો કઠોર હૃદયની હોય. પણ બૂટસ કહે છે કે સીઝર કરવાનાં કારણો સમજાવતાં કહે છે: “રોમનો, દેશબંધુઓ, મિત્રો, મારે
મહત્ત્વાકાંક્ષી હતા, અને બૂટસ તો ન્યાયપ્રિય સર્જન છે. હું છૂટસનો જે કહેવું છે તે સાંભળો, અને શાન્તિથી વિચાર કરીને તમને યોગ્ય લાગે
પ્રતિવાદ નથી કરતો. હું તો જે જાણું છું તે જ કહું છું. પહેલાં તો તમે તો મને ઠપકો આપજો. અહીં સીઝરનો કોઈ મિત્ર હોય તો તેને હું કહીશ
સીઝર ઉપર પ્રેમ રાખતા, તો પછી હવે કેમ તેમના મૃત્યુનો શોક નથી કે એ મિત્રને સીઝર ઉપર હશે તે કરતાં બૂટસને સીઝર ઉપર ઓછો પ્રેમ
કરતા? તમે જાણો છો કે હું ત્રણ વાર સીઝરને તાજ આપવા તૈયાર થયો
