________________
ખંડ: ૧ :
૧૩૭
જેને શેક કરવા જેવો નથી એને તું નકામે શેક કરે છે અને વચને પાછા પંડિતાઈભર્યા બોલે છે, પણ પંડિતે મરેલા કે જીવતા જીવોને શક નથી કરતા. આત્મા તે અવિનાશી છે, નાશ દેહને થાય છે. બ્રહ્મનો નહિ, જે એમ સમજે છે કે હું આને નાશ કરું છું એ અજ્ઞાન છે; છતાં જે તે આત્માને જન્મ મરણ પામતે, માનતે હોય તેય તારે એમના (ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય આદિના) મૃત્યુને શેક કરે વ્યાજબી નથી, કેમકે જ્ઞાતજ્જ પ્રદ્ય મૃત્યુઃ જન્મેલા મરેજ છે, તો મરણ એ અપરિહાર્ય છે, અવસ્થંભાવી છે માટે અપરિહાર્ય બનાવને શેક ન હોય.'
આ ઉપરથી વિચારણીય છે કે, જે હકીકત આ હોય તે “અહિંસાનું મૂલ્ય શું” ? પણ પ્રસ્તુતમાં એ પ્રાસંગિક નહિ હોવાથી જતું કરવામાં આવે છે. એટલું તે ખરું કે જે રાજ્યસુખની મૂછ રહિત બની યુદ્ધની ઈચ્છાથી વિમુખ બનેલાને શ્રી કૃષ્ણ ફરી લડવાની ઈચ્છાવાળા બનાવે છે. એમાં અર્જુનનું ક્યું આત્મહિત સધાય છે ? એ સૂક્ષ્મમતિએ વિચારણીય છે. કુક્ષેત્રના એ યુદ્ધમાં પરંમ્પરની સ્પર્ધા, ચડસાચડસી અને ઈર્ષ્યાથી થતી જીવલેણુ મારામારી કોને માટે આત્મનિસ્તારક બની એ આસ્તિકને મન અગમ્ય છે.
અહિં એક બચાવ કરવામાં આવે છે કે, “ધર્મને વિધ્વંસ અટકાવવા માટે શ્રી કૃષ્ણને આમ કરવું પડયું;” પણ દુર્યોધનના રાજ્યમાં પ્રજા કેટલી સુખી અને નિશ્ચિત હતી. એનું વર્ણન કિરાતાજુનીય કાવ્યમાં મળે છે. જે આ પ્રમાણે–
'दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ધૂતના બહાને પણ જિતેલી પૃથ્વીને નયથી વશ કરવા દુર્યોધન ઈચ્છે છે.
તાષિક વિતવ્ય તેજ પૌમૂ-કામક્રોધાદિ છ આંતર શત્રુઓને કાબૂમાં લઈ ગ્ય નીતિપૂર્વક પુરુષાર્થ કરે છે. રરરીનિલ રીતિશatsીવનઃ કપટ રહિત એ દુર્યોધન સેવકોને પ્રીતિવાળા મિત્ર જેવા રાખે છે, મિત્રોને ભાઈની જેમ રાખે છે.
