________________
અંક: ૧૦
૧૫૯ વિશાળ જૈનાશ્રિત પુસ્તકાલય વિદ્યાની જાળવણી માટેને જગતભરને બોધપાઠ આપી શકે તેમ છે.
ચિત્રકલાનો વિષય ચર્ચા ત્યારે ઈ. સ. ૧૯૨૦ લગી ઘણું ખરું એમજ લેખાતું કે હિંદમાં મોગલ અને રજપુત કલાધાટી (કે પછી) માત્ર છે. ગુજરાતને તેની લાક્ષણિક વ્યકિતગત ચિત્રકલા નથી, પણ વિદ્વાનોએ કલાજગતમાં પ્રવર્તેલા તે ભ્રમને ટાળે છે. ગુજરાતના પ્રસ્તુત કલાસંપ્રદાયને આરંભ ઈ. સ. ૧૧૦૦ ની આસપાસ થયો હોવાના પુરાવા મળે છે. જૂનામાં જૂની તાડપત્રની સચિત્ર પ્રત પાટણના સંધવીના પાડાના ભંડારમાં છે; તે સંવત ૧૧૫૭ (ઇ. સ. ૧૧૦૦ ) માં ભરૂચમાં લખાયેલી છે. તે ગ્રંથનું નામ “નિશીથચૂર્ણ ” છે. પ્રો. બ્રાઉનને જૂનામાં જૂની તાડપત્રની પ્રત સંવત ૧૧૮૪ ની છે. તે ખંભાતના શાંતિનાથના ભંડારની જ્ઞાતાસૂત્રાદિ આગમગ્રંથની હાથપ્રત છે. આ પ્ર સચિત્ર છે. ડો. હીરાનન્દ પાસેની કલ્પસૂત્રના ૧૧૮ પાનાની કાગળની સચિત્ર હાથપ્રત પણ ઉપરના કથનને સમર્થન આપે છે. આ પ્રત સંવત ૧૧૨૫ માં નેમિચંદ્રસૂરિએ લખી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ગૂજરાતની આ તળપદી લેખન અને ચિત્રકલા ૧૬પ૦ લગી શુદ્ધ સ્વરૂપે રહેલી. ત્યાર પછી આપણું ચિત્રકારેએ રજપુત અને મેગલ પીંછીના કલાસંપ્રદાયને અપનાવ્યાના પુરાવા હસ્તલેખિત ગ્રંથે પરથી મળે છે. તાડપત્ર અને કાગળની હાથપ્રતને સુરક્ષિત રાખવા ઉપર અને નીચે લાકડાંની પાટીઓ પર પણ સુંદર ચિત્રકામ થતું અને લુગડાંના પટે પર પણ ગ્રંથ અને ચિત્ર આલેખાતાં આ સૂક્ષ્મ અભ્યાસબદ્ધ નજરે તપાસી જવા જેવાં છે.
આપણા હસ્તલેખિત ગ્રંથ જોતાં માલમ પડે છે કે લેખન અને હસ્તપત્ર બનાવવાનું દરેક પ્રકારનું નાનું મોટું કામ કલાત્મક બની ગયાં હતાં અને ચિત્રકળા સાથે અત્યંત નિકટને સંબંધ સ્થાપ્યો હતો, તેથી ગ્રંથસર્જનમાં લેખક, લહીઓ અને ચિત્રે તથા સુભન કરતે ચિત્રકાર એક બીજાને સમજવામાં તદાકાર બની જતા. ઈ. સ. ૫૧૩ પહેલાં
