Jain_Satyaprakash 1956 02

Author(s): Jaindharm Satyaprakash Samiti - Ahmedabad
Publisher: Jaindharm Satyaprakash Samiti Ahmedabad
Catalog link: https://jainqq.org/explore/521730/1

Page #1

41
Lananana
ACHARIA SRT KAILASSAGARSURI GYANSANDIR SHREE MAHAVIR JAIK ARADHANA KENDRA
koba. Gapninagar 382 007 Ph. (079) 276252, 23276204-05
T23276249
(000
VALUE
Con EUR
BONG
4:21:24:4
His : 84

Page #2

૪.
કઃ
૧.
૨.
તેરાપંથ—સમીક્ષા : ૩. પ્રતિક્રમણસૂત્ર-પ્રોાધટીકાની શુદ્ધિવિચારણા :
ઠક્કર ફેરુ રચિત મુદ્દાશાસ્ત્રના અદ્વિતીય જૈન ગ્રંથ :
દશ આશ્રર્યાં ;
૫.
૬.
૭.
લેખ :
ભાગના પરિવાર :
૮.
विषय दर्शन
લેખક :
પૂ. મુ. શ્રી ચંદ્રપ્રભસાગરજી :
પૂ. પં. શ્રી ર’ધરિવજયજી :
પં. શ્રી લાલચંદ્ર ભ. ગાંધી :
પૂ. મુ. શ્રી. કાંતિસાગરજી :
પ્રેા શ્રી. હીરાલાલ ૨. કાપડિયા :
66
પૂ. મુ. શ્રી નિરંજનવિજયજી :
શ્રી સુમતિવિજય' : શ્રી અગરચંદજી નાહટા :
રાહિણી :
વિ
જૈન કથા સાહિત્યના મહારથી
પ્રોફેસર ડૉ. હર્ટલના દેહાંત : શ્રીમતી ડૉ. શાૉટ ક્રાઉઝે ટાઇટલ પેજ: ત્રીજી
પૃષ્ઠ:
૯૭
૯૮
૧૦૧
અંજાઈ જાય છે, એ ગાફેલ અને છે; એનાં ચક્ષુ મીંચાઈ જાય છે. અને અધકારમાં તણાઈ જાય છે.........
સૌ સ્વપ્ના કે રંગ, કે સાચા ના કદી રે લાલ, ”
૧૦૩
૧૦૬
૧૦૯
૧૧૭
આવા પ્રસગે જે ક્ષણભર સવિચારના દ્વારે થંભી જાય છે એના માટે ભય નથી. આંખમાં ચમકેલી વીજળી અદશ્ય થતાં માણસને મૂળ સ્થિતિએ આવતાં વીર લાગતી નથી. એ અનુભવ ચક્ષુ ખૂલે તા તરત જ સમજાઈ જાય કે ભાગની પાછળ વિયેાગ છે. વિયેાગની પાછળ રોગ છે. રંગની પાછળ શાક છે. શાકની પાછળ મહામૃત્યુ છે. જેને ભાગની ક્ષણિક્તા સમજાઈ તે આજ મસ્તીથી ગાય છે:

Page #3

છે કે અમ્ | अखिल भारतवर्षीय जैन श्वेताम्बर मूर्तिपूजक
मुनिसम्मेलन संस्थापित श्री जैनधर्म सत्यप्रकाशक समितिनुं मासिक मुखपत्र जेशिंगभाईनी वाडी : घीकांटा रोड : अमदावाद (गुजरात)
તંત્રી : ચીમનલાલ ગોકળદાસ શાહ વર્ષ ૨૨ | વિક્રમ સં૨૦૧૨:વીરનિ. સં. ર૪૮૧ ઈ. સ. ૧૯૫૬ માં : || મહા સુદ ૪ બુધવારે : ૧૫ ફેબ્રુઆરી | | ૨૪૬
ભેગને પરિવાર લેખક : પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રીચંદ્રપ્રભસાગરજી (ચિત્રભાનું )
આજે માણસ ભેગ તરફ દેડી રહ્યો છે. પણ એ ગમે તેટલા ભોગ ભેગવે તેયે એને શાન્તિ કે તૃપ્તિ મળે ખરી? માણસનું મન સદાય અતૃપ્ત જ રહેવાનું. આ ભેગોને પામવા પણ જીવનને ભેગ આપે પડે છે. આવા જીવનને, મૂલ્યને, કાયાને, આત્માને ભેગ આપવા છતાં મેળવેલા ભેગો ચિરકાળ ટકતા નથી. એ મેળવ્યા પછી નહિ જ જાય એમ કોણ કહી શકે ! એને પામીએ ત્યારથી જ રખે એને વિયાગ ન થાય એની ચિન્તા ઊભી થાય છે. આ ચિંતા ખેટી પણ નથી. ભેગમાં રોગનો ને વિયોગને ભય છે જ. તે કયારે આવશે તે માણસ જાણતું નથી, પણ તે આવશે, જરૂર આવશે એમ તે સૌનાં હૃદય કબૂલ કરતાં હોય છે. ભેગની પ્રાપ્તિ ટાણે પણ માણસના હૈયામાં જે વિયોગની શંકા ઉદ્દભવે છે તે ખોટી નથી. એની પાછળ આત્માના અનુભવને પ્રકાશ છે.
એણે અનેક ભોગીઓને અંતિમ સમયે રેગમાં ટળવળતા અને વિયોગમાં મૂરતાં જોયા છે. અને એ દશ્યનું કદી ન ભુલાય તેવું પ્રતિબિંબ એ હૃદયે પડયું હોય છે. તેથી જ માણસનું હૃદય ભેગના ઉપગ વખતે પણ કરે છે. આ કંપ સૂક્ષ્મ હોય એટલે એને માણસ, નિર્બળ મનની શંકા કરી, ભૂલી જાય છે. પણ ખરી રીતે તે એ કંપ આત્માને સાક્ષાત્કાર છે. ભયના સાક્ષાત્કારનો ઉપયોગ માણસ સાવધ થઈને કરતા નથી. આ અનુભવને ઉપયોગ કરે તે એ જરૂર ભેગ અને ઉપભેગથી વિરમે, એ ભેગમાં રહેલી અતૃપ્તિ જોઈ શકે, ભેગમાં રહેલા રોગ ને શેકના ઘા અવલોકી શકે. સાપથી સાવધ થઈને ચાલે તેમ ભોગના પાપથી પણ સાવધ થઈ ચાલે. પણ માણસ, ભેગની વીજળી ચમકે છે ત્યારે
[ જુએ : અનુસંધાને ટાયલ પેજ બીજું ]

Page #4

તેરાપંથ-સમીક્ષા
લેખક : પૂજ્ય પંન્યાસ શ્રીરધરવિજ્યજી
[૨] શ્રા, તીર્થકર પરમાત્માનું શાસન સર્વ જગત-જન્તને હિતકર હોવા છતાં પણ જે એ શાસન સમજાય નહિ, વિપરીતપણે સમજાય તે હિતકર થતું નથી અને અહિત જન્માવે છે. શ્રી તીર્થકર પરમાત્મા આત્મહિતકર ભાવોને પ્રકાશે છે અને શ્રી ગણધર ભગવતો તેને આગમરૂપે ગૂથે છે. આગમમાં ગૂંથાયેલા ભાવે ગહન છે–અતિગહન છે. નયનિક્ષેપ-ગમ–ભંગ-પ્રમાણ-ઉત્સર્ગ–અપવાદ-દ્રવ્ય-ક્ષેત્ર–કાલ-ભાવ વગેરે અનેક અપેક્ષાઓને
ખ્યાલ રાખીને આગમના ભાવો સમજવામાં આવે તે સમુચિત પરિણામ આપનારા થાય, નહિ તે આંખનું કાજલ ગાલે ઘસવા જેવું થાય.
ગુચ્ચમને નહિ અનુસરનારા અને મનસ્વીપણે આગમના અર્થી સમજીને ચાલનારા આત્માઓ અનેક અનર્થો ઉપજાવે છે. એવા અનર્થો જન્માવનારાઓમાં તેરાપંથ પણ એક ગણનાપાત્ર છે. તેરાપંથને જન્મ આપનાર ભિકખમજી અથવા ભિખુળ છે. તેરાપંથને ગમે કે ન ગમે પણ તેને ટૂંકે અને યથાર્થ પરિચય આપતાં કહી શકાય કે “દયા-દાનને દુશ્મન એ તેરાપંથ.' આ પરિચય યથાર્થ છે તે જાણવા માટે ભિકખુજીનું ચરિત્ર જાણવા જેવું છે.
વિ૦ નં૦ ૧૭૮૩ ના અષાઢ શુદિ ૧૩ ને દિવસે મારવાડમાં આવેલા કંટાલિઆ ગામમાં બલૂશાલ ઓસવેલને ઘરે દીપાથી ભિખુજીનો જન્મ થયો. જન્મનક્ષત્ર મૂળ હતું. ઉચિત વયે વિવાહ કર્યો. થોડા વર્ષો બાદ સ્ત્રીનું અવસાન થયું. સામાન્યપણે સાધુઓનો સમાગમ ભિખુજીને ગમતો, તેમાં રુગનાથજીના સમાગમમાં વિશેષ આવ્યા. ચારિત્રની ભાવના જાગી અને સં. ૧૮૦૮ માં બગડી ગામે દીક્ષા લીધી. આ સર્વ સ્થાનકવાસી સંપ્રદાયમાં બન્યું.
આ દીક્ષા અને ગુરુ એનાથજીને ભિકબુજીના અનુયાયીઓ દ્રવ્યદીક્ષા અને દ્રવ્યગુરુ તરીકે ઓળખાવે છે. જે માટે શ્રી ભિખુચરિત્રમાં અને ભિક્ષસ- રસાયણ'માં સ્પષ્ટ લખ્યું છે
" संवत् अढार आठां बरसमें रे लाल, लीधो द्रव्ये संयम भार रे सो० गुरु किया रुगनाथजी रे लाल, पूरो उलख्यो नहिं आचार रे : सो०"
(શ્રી ભિખુચરિત્ર તા. ૧. ગા. ૮) “ દ્રષ્ય વારિત્ર ધારીયો રે ઢા, માવે વર મ જ્ઞાળા ” ( દા. ૧ ગા. ૧૯) “ દ્રવ્ય મુરુ ધાર્યા છાનાથની રે રાત્ર, પણ નારૂ ધર્મની શાળામાં તા. ૧.ગો. ૨૦)
–(ભિક્ષુજસ-રસાયણ) ભિકખુજીના જીવનની આ પ્રથમ પચ્ચીસીની વાત થઈ. તેમાં જન્મગામ કંટાલીઆ છે. દીક્ષા ગામે બગડી છે. ગામનાં નામો અનેકને અનેક કલ્પનાઓ કરાવે એવાં છે. જન્મ નક્ષત્ર મૂળ પણ ફલાદેશની દષ્ટિએ વિચારણીય છે. પચીસ વર્ષ સુધીના સંસારના જીવનની સ્થિતિમાં કોઈ ઉલ્લેખનીય પ્રસંગ નથી એમ કહી શકાય. નાથજી પાસે દીક્ષા લીધી ત્યારે પચીસ વર્ષની ઉમરે છતાં તેમના મંતવ્ય પ્રમાણે ધર્મની સાચી સમજણ અને ધર્મગુની સાચી પ્રાપ્તિ થઈ ન હતી. દીક્ષા લીધી ત્યારે સાચા ધર્મની જાણ ભિકખમને ન હતી. ત્યાં સુધી સાચો ધર્મ સમજાવનાર તેમને કોઈ મળ્યા ન હતા. સાચા ધર્મગુરને ઓળખવાની

Page #5

[૯
અંક: ૫]
તેરાપંથ-સમીક્ષા તેમની શક્તિ ન હતી. ભગવંત શાસન અખંડિત વિજ્યવંત ચાલે છે, તેમાં કોઈ સાચા ધર્મગુરુને સતત વિરહ હતા એમ તે કહી જ ન શકાય. એટલે તેમના કહેવા પ્રમાણે પણ સાચા ધર્મગુરની પ્રાપ્તિ તેમને થઈ ન હતી.
દીક્ષા લીધા પછી ભિકખુજીએ અધ્યયને આદર્યું. બુદ્ધિથી સ્ત્ર-સિદ્ધાંત શીખ્યા. મનમાં ગડમથલ ચાલી. ચાલુ આચાર-વિચાર અને સૂત્રસિદ્ધાન્તની વાતમાં મેળ ખાતો ન હતો. પિતાનું જીવન સૂત્રોનુસાર આચાર પાળી સાર્થક કરવું એવું મંતવ્ય ભિકખુજીના મનમાં ધીરે ધીરે દઢ બનતું ગયું. ષસેવનનું પ્રાયશ્ચિત્તવારંવાર લેવા લાગ્યા. ગુરુ તરફ સદ્દભાવ હોવા છતાં વિચારભેદ રહ્યા કરતે હતા. અમુક વર્ષ સુધી સંબધમાં કાંઈ ખામી આવી ન હતી. એ સારા સંબન્ધ દરમિયાન-મેવાડમાં રાજનગરના કેટલાક શ્રાવકાએ સાધુઓને આચાર શિથિલ જાણી વન્દનાદિ વ્યવહાર છોડી દીધો હતો. તેમને સમજાવીને સ્થિર કરવા માટે આનાથજીએ ભિખુજીને ત્યાં મોકલ્યા. સાથે ટકર), હરનાથજી અને વીરભાણજી-એમ ત્રણ સાધુઓને પણ મોકલ્યા ભિખુજીએ વચમાં એક જણને દીક્ષા આપી તેનું નામ ભારીમાલજી-એમ પાંચ જણા રાજનગર (મેવાડ) આવ્યા. ત્યાંના શ્રાવકોની વાત ભિખુજીને સાચી લાગી છતાં યુક્તિથી તેમને સમજાવ્યા–પિતાના વૈરાગની અને વિશિષ્ટ ચારિત્રની તેઓ ઉપર છાપ પાડીને તેમને વન્દનાદિ વ્યવહારમાં જોડવા. એ સમય દરમિયાન ભિખુજીને સખત તાવ આવ્યો છે તેમાં તેમને વિચાર આવ્યો કે આમાંને આમાં આયુષ્ય પૂરું થાય તે જીવની ગતિ કેવી થાય ? શુદ્ધ ચારિત્ર કે શુદ્ધ પ્રરૂપણા તે મેં કરી નથી. આમ ને આમ તે જીવનું બગડી જાય. માટે હવે સારા થયા પછી શુદ્ધ ચારિત્રને અનુસરવું. તાવ ઊતર્યો અને સૂત્ર-સિદ્ધાંતનું વિશેષ વાચન કર્યું. પિતાને વિચાર દઢ થતે ગયે. રાજનગરના શ્રાવકોને વાત જણાવી. સાથે સાધુઓને પણ વાત કહી. એ બધાને વાત રૂચી ગઈ રાજનગરનું ચોમાસું પૂરું કરી વિહાર કરીને બધા સાજો (મારવાડ) આવ્યા અને આજુબાજુ વિચારવા લાગ્યા. વીરભાઇ જુદાજુદા ગામમાં વિચરતા અને ભિખુજી જુદાજુદા ગામમાં ભિખુજીએ વીરભાણજીને જણાવ્યું કે તમે ગુરુને મળો તે આ વિચારપરિવર્તનની વાત જણાવતા નહિ, હું આવીને સમજાવીશ. વીરભાણજી સોજત ગામે ગુરુને મળ્યા. રાજનગરની વાત નીકળતાં ગુરુને બધી વાત ટૂંકમાં વીરભાણજીએ કહી દીધી. ભિખુજી ગુરુને મળ્યા. વન્દના કરી ત્યારે ગુરુએ માથે હાથ ન મૂક્યો. ભિખુજીને ખબર હતી કે ગુરુને વાતની ખબર પડી ગઈ છે. ઉતાવળ કરવી સારી નથી એમ વિચારીને તેમણે ગુરુને પૂછ્યું કે– આપે હાથ માથે શો માટે ન મૂક્યો ?” ગુરુએ કહ્યું કે, “ તારું મન શંકાવાળું થયું છે માટેઅને તારી સાથે આહાર-પાણીને વ્યવહાર પણ બંધ છે.' ભિખુજીએ ગુરુને સમજાવ્યા શંકાનું પ્રાયશ્ચિત્ત માગ્યું અને આહાર-પાણી સાથે કર્યા. તેમના મનમાં ધીરે ધીરે ગુસને વાત સમજાવવી એવો વિચાર હતો. ગુરુ સાથે વાતે થવા લાગી અને ખેંચતાણ વધવા લાગી. ભિખુજીએ સાથે ચોમાસું કરવા કહ્યું પણ ગુરુએ સાથે ને રાખ્યા. માસા પછી પાછા બગડીમાં ફરી ભેગા થયા. વાત વધી ગઈ અને ભિકબુજી છૂટા પડ્યા. ગુરુએ બધે વ્યવહાર ભિખુજી સાથે બંધ કર્યો. ગનાથજીના પાંચ ચેલાઓ છૂટા થયા. ગુરુ પાછળ પડ્યા. ઘણાં પ્રયત્નો કર્યા પણ ઠેકાણે આવ્યા નહિ. ભિખુજીના કાકાગુરુ જેમલજી મળ્યા. જેમલજીને ભિખુજીની વાત ગમી ગઈ પણ તેઓ વડીલ હતા એટલે જુદા રહ્યા. આ સર્વ પરિણામને અંતે સં. ૧૮૧૭ને અષાઢ શુદિ પૂનમને દિવસે “ તેરાપંથ'ની વ્યવસ્થિત શરૂઆત થઈ. તેર જણ

Page #6

X
૧૦૦ ]
શ્રી. જેન સત્ય પ્રકાશ | [ વર્ષ : ૨૧ શરૂઆતમાં જોડાયા એટલે મતનું નામ “ તેરાપંથ' પડયું. તે તેનાં નામ આ પ્રમાણે છે–૧. ભિકખુછ, ૨. થિરપાલજી, ૩. ફત્તેચંદજી, ૪. ટેકરજી, પ. હરનાથજી, ૬. ભારીમાલ, છે. વીરભાણજી, ૮. લખમીચંદજી, ૯. વખેતરામ, ૧૦. ગુલાબજી, ૧૧. ભારમલ, ૧૨. રૂપચંદ, ૧૩. પ્રેમજી.
આ તેરમાં ગનાથજીના પાંચ ચેલાઓ, જ્યમલજીની છ ચેલાઓ અને બે બીજાનાએમ તેર મળ્યા હતા. તેમાંથી ધીરે ધીરે સાત ખરી ગયા હતા અને બાકી છ ટકી રહ્યા હતા,
સ્થાનકવાસી સંપ્રદાયમાં દીક્ષા લીધા પછી નવ વર્ષ ભિખુજીની ચોત્રીશ વર્ષની વયે તેમણે “તેરાપંથ ની શરૂઆત કરી અને ચાલુ પરંપરાથી તદ્દન વિપરીત પ્રરૂપણાઓ કરી.
ઉપર કહ્યું તે-ભિકખમનું દીક્ષા લીધી ત્યારથી આરંભીને “તેરાપંથ'ની સ્થાપના સુધીનું–જીવન છે. એ જીવનમાં અધ્યયનાદિની જે હકીકત છે તેમાં સંસ્કૃત-પ્રાકૃતનો અભ્યાસ વિષે કશો પણ ઉલ્લેખ નથી, એટલે તેઓ એ ભાષાના અભ્યાસી ન હતા એમ સહેજે મનાય. એ ભાષાના અધ્યયન વગર આગમના ગંભીર ભાવો સમજવા સુકર નથી. આગમનો અર્થોના ઊલટસુલટ ભાવો કરવા જતાં જે વિપરીતતા અને વિષમતા આવી. એ જે સંસ્કૃત-પ્રાકૃતભાષાનું અધ્યયન હોત અને પંચાંગીનું પરિશીલન હોત તે ને આવત એમ આશા રાખી શકાય. ભિકખુળના સમયમાં સ્થાનકવાસી સંપ્રદાયમાં કેટલીક શિથિલતા પ્રવેશી હશે ? એમ તેરાપંથના કહેવા પ્રમાણે માની લેવામાં આવે તે પણ કોઈ જુદો મત કાઢવા જેવી છે ચારિત્ર જ નથી એવી કોઈ પણ શિથિલતાને ઉલ્લેખ તેઓએ કર્યો નથી, બાકી આગમમાં કહ્યા પ્રમાણેના આચારને વર્તમાનકાળમાં મેળ બેસાડવા માટે સમ વિચારણાની આવશ્યકતા હતી. તે વિચારણા ન કરી શકવાને કારણે ભિખુજીએ તત્કાલિન સાધુસંપ્રદાય ઉપરની શ્રદ્ધા ગુમાવી દીધી. તેમણે જે નવું જીવન આરંભ્ય તેમાં અને આગમકથિત આચારમાં કેટલું અંતર છેતેની વિચારણા કરવામાં આવે તે-તેમના નવા જીવનને પણ તેમના મંતવ્ય પ્રમાણે ભાવસાધુની કટિમાં ગણાવી શકાય નહિ. બાકી જુદો મત ચલાવનાર દરેક એમ માનતા–મનાવતા હોય છે કે, “આપકી લાપસી આર પરાથી કુસકી ”
તેરાપંથીઓના કથન પ્રમાણે ભિખુ આદિ તેર જણે સં. ૧૮૬૭માં ભવસાધુપણું સ્વીકાર્યું તે તેમના ગુરુ કેણ? શું એ રીતે ગુરુ વગર ચાલે ? તેમને શુદ્ધ આચાર પાળવાની ખરેખરી તમન્ના જાગી હેત તે શુદ્ધ આચાર પાળનારા ગુની ખોજ કરવી જોઈતી હતી. ભાવગુરુ કઈ હતા જ નહિ એમ કહેવાનું દુઃસાહસ કરવું એ તો કેવળ મૂર્ખાઈ છે. ગુરએ સાથે મોકલેલા સાધુઓને જુદી જુદી વાત કરીને ભરમાવવા, ગુરને ચારિત્રવિહીન માનવા વગેરે ભિકખુજીના વિચિત્ર સ્વભાવનું પ્રદર્શન છે
આ તે તેરાપંથીઓ જે કહે છે તે પ્રમાણે માન્ય રાખીને છે. બાકી સ્થાનકવાસી સંપ્રદાય તે-ભિકબુજી કઈ રીતે છૂટા પડ્યા–તેમનો સ્વભાવ કેવો ક્રેધી અને વિષમ હતવગેરે જે વાતો કહે છે તે તે ભિકખુજીને માટે જરી પણ સભાવ રહેવા ન દે એવી છે. સ્થાનકવાસી સંપ્રદાયમાંથી તેઓ છૂટા પડેલા એટલે તેની વાત તદ્દન માનવા જેવી ન હોય એમ તે ન જ કહેવાય અને તેરાપથી સંપ્રદાય જે કહે છે તે સર્વ બરાબર કહે છે એમ પણ ન મનાય. એટલે આ બધી વાતેમાંથી તારવણું કરીને સમજવું જોઈએ. એ સમજવામાં એટલું તો ચોક્કસ થાય છે કે ભિખુજીએ શુદ્ધચરિત્ર પાળવાના બહાના નીચે નો મત કાઢો અને તે પણ ભયંકર ! એ મતની ભયંકરતાઓ કેવી છે અને કઈ રીતે છે એ હવે પછી—- ચાલુ ]

Page #7

પ્રતિક્રમણસુત્ર-પ્રધટીકાની શુદ્ધિ-વિચારણું
[૩] લેખક: પં શ્રીચુત લાલચંદ્ર ભગવાન ગાંધી (ગત અંક: પૃ૦ ૮૨ થી ચાલુ)
સકલાહતમાં અભ્યાસીઓને ઉચ્ચારણમાં સરલતા થાય અને સમજવામાં સુગમતા થાય એ ઉદ્દેશથી પ્ર. પ્ર. ટીકાવાળા પુસ્તકમાં ખાસ સ્થળે વિવક્ષાને અધીન સંધિ કરવામાં આવી નથી. એ જ રીતે પ્રપ્રભાગ ૩, પૃ. ૨૦૩ થી ૨૮૨ સુધીમાં અર્થ-વિવેચન અમે “સલાહંત ' પ્રકાશિત થયેલ છે. એથી ત્યાં પૃ૦ ૨૦૬ માં, લેક ૨૦ માં પહેલા ચરણના અંતમાંના “મળવાન પદ સાથે બીજા ચરણના પ્રારંભના “વાર' પદની સંધિ દર્શાવવામાં નથી આવી, તથા ત્યાં પુત્ર ૨૦૮ મા . ૩૩ ના ત્રીજા પદના અંતમાંના “રવિ() પદ સાથે ચેથા પાદના પ્રારંભના “ત' પદની સંધિ કરવામાં નથી આવી, તેને વિદ્વાન સમીક્ષકે અશુદ્ધ તરીકે ગણવેલ છેT એવાં સ્થળામાં સંધિ કરવામાં આવે તે જ શુદ્ધ ગણાય–એ એકાન્ત નિયમ જાણવામાં નથી.
તથા એ જ “સલાહત માં પ્રો પ્ર પૃ૦ ૨૦૮, શ્લોક ૩૨ માં પ્રકાશિત “-ન્હાન' એ પાઠ અશુદ્ધ અને “-વીોિ ' એવો પાઠ શુદ્ધ છે—એવી સમીક્ષકની માન્યતા યથાયોગ્ય જણાતી નથી, કારણ કે તેમ માનવામાં–મહાપાપને પ્રદીપની ઉપમા અને વીતરાગદેવને અનિલ–પવનની ઉપમા આપવી અનુચિત ગણાય. તેને બદલે પ્રાચીન વ્યાખ્યાકારે જણાવ્યા પ્રમાણે મહાપાપને બાળવામાં પ્રદીપ્ત થયેલા અનલ-અગ્નિ-સમાન વીતરાગદેવને જણાવવા ઉચિત ગણાય; એથી ત્યાં વ્યાખ્યા-શુદ્ધ મળતું પ્રાચીન પાઠ “પ્રીનો ' પસંદ કરવામાં આવ્યો છે, અને એવા અર્થનું સમર્થન ત્યાં જોઈ શકાય છે.
સંતિક? સ્તવમાં પ્ર. પ્રટીકા પુસ્તક ભાગ ૩, પૃ૦ ૬૮૯માં ગા૦ ૭ માં ચોથું ચરણ પ્રચલિત પાઠ પ્રમાણે અને અન્યત્ર પ્રદ્યુમ્નસૂરિના “વિચાર–સાર” પ્રકરણમાં (આ સમિતિ પ્રા. ૦ ૧૯૭૯, પત્ર ૯૨, ગા. ૩૦) મળતા પાઠ પ્રમાણે “મો મgat સુર૩મરો' છપાયેલ છે, સ્થા ૧૦મી ગાથામાં, ત્રીજા પાદમાં પણ તેવી રીતે પ્રચલિત પાઠ જરૂર આપી, ત્યાં નીચે પાર્ધાતર તરીકે “a” પાઠ પણ દર્શાવ્યો છે, સભાગે એ વતી કર્તાના સમયની ક ૧૪૯૭માં લખાયેલી પ્રાચીન પિથી મળી આવી હતી, તેના આધારે તેને શુદ્ધ કરવામાં આવ્યાનું સંસ્મરણ છે. વિદ્વાન સમાલોચકે જણાવેલ પાઠ “મgvલ-9માd” (ગા) ૭),

Page #8

૧૦૨] શ્રી. જેન સત્ય પ્રકાશ
[ વર્ષ: ૨૧ તથા “૬-૧-' (ગા. ૧૦) સંગત છે. કારણ કે અમારા જાણવા પ્રમાણે વિ. સં. ૧૩૮૭માં તપાગચ્છાધિપતિ શ્રીમતિલકસૂરિએ (શ્રી મુનિસુંદરસૂરિને માન્ય પૂર્વજો) રચેલ પ્રા. “સત્તરિયઠાણ'માં “ગુપ' વાળો ગાથા-પાઠ જોવામાં આવે છે અને એની વ્યાખ્યામાં ત્યાં મનુનેશ્વરઃ” વગેરે મળે છે, તેથી તે સ્વીકાર્ય છે.
પષધ-પ્રત્યાખ્યાનમાં પ્ર. પ્રબોધટીકા ભાગ ૩, પૃ૦ ૪ર માં પ્રકાશિત “ચઢિા વસરું કામિ' પાઠને સમાલોચકે અશુદ્ધ જણાવ્યું છે, અને રવિદે છે. પાઠને શુદ્ધ જણાવ્યા છે, પરંતુ ત્યાં દ્વિતીયા-વિભક્તિવાળા પાઠ ઘટે છે, જે શુદ્ધ છે. “ર ત્તરી” અને “ગતિ -ફયા' વગેરે સૂત્રોમાં જેમ “નિ વરસ' દ્વિતીયા-વિભક્તિવાળો પાઠ શુદ્ધ છે, તેવી રીતે અહીં પણ સમજવો જોઈએ. શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય સ્વપજ્ઞ “શ્રીગશાસ્ત્ર 'ના વિવરણ (પ્રકાશ ૩, પૃ૦ ૨૧૪ જે. ધ સભા પ્ર)માં જણાવ્યું છે–ાનિ શાસ્ત્ર-સાર્થવાળુ છાતૂન કારિ-પારિ' તે પ્રમાણે અહીં પણ “હું પિસહ કરું છું' એવો અર્થ સમજવો જોઈએ. –એથી ત્યાં પ્રકાશિત પાઠ શુદ્ધ છે.
બીજી રીતે વિચારીએ તે અકર્મક ધાતુઓના યોગમાં કાલ, અશ્વ, ભાવ, દેશરૂપ આધાર, કર્મ અને અકર્મ અને વિકલ્પ બનતા હોવાથી રાઘમાવેશ વાડજર્મ ચાર્મળા” [સિદ્ધહેમ ર-૨-૨૩] સૂત્ર પ્રમાણે ત્યાં દ્વિતીયાવાળા પાઠ અશુદ્ધ ગણાય નહિ અને પાઠાન્તર તરીકે મળ સપ્તમી—વિભક્તિવાળા પાઠ પણ માની શકાય.
ત્રીજી રીતે તપાસીએ તો પ્રાપ્તલી પ્રમાણે “સતા દ્વિતીયા” [સિદ્ધહેમ ૮-૩-૧૩૭.] સૂત્રને આધારે પણ ત્યાં દ્વિતીયાવાળો પ્રકાશિત પાઠ શુદ્ધ તરીકે વિચારી શકાય.
એ જ પૌષધ સૂત્રના ત્યાં પ્રકાશિત અને પાઠને અશુદ્ધ અને અંતે પાકને શુદ્ધ તરીકે ગણાવવા વિદ્વાન મુનિરાજે કેમ પ્રયત્ન કર્યો ? તે સમજી શકાતું નથી, કારણ કે પ્રાકૃતીલી પ્રમાણે સિદ્ધહેમચંદ્ર-શબ્દાનુશાસન ૮–૧-૩૦ ‘વડો વા' સૂત્ર–પ્રમાણે અનુસ્વારવાળા અને અનુનાસિકવાળા અને પ્રાકૃત પાઠે શુદ્ધ કહી શકાય. તથા પ્રવ પ્રબોધ ટીકોવાળા પુસ્તકના ભાગ ૩, પૃ૦ ૫૬ માં પ્રકાશિત પાઠ “
ચં તો ” ને અશુદ્ધ અને “વહેણો' પાઠને શુદ્ધ જણાવ્યા છે, પરંતુ પ્રાચીન ગ્રન્થોમાં–પોથીઓમાં
શો' પાઠ જોવામાં આવે છે. સં. ૧૮૬૮ માં શ્રીવર્ધમાનસૂરિએ રચેલા “આચારદિનકર' (વિ. ૨. પૃ. ૩૨૩)માં, સં. ૧૫૦૬ માં તપાગચ્છાધિપતિ શ્રી રત્નશેખરસૂરિએ રચેલી “શ્રાવિધિની વિધિ મુદી' નામની પત્તવૃત્તિમાં (તૃતીય પર્વકૃત્ય પ્રકાશમાં), તથી સં. ૧૭૩૧ માં ઉમાનવિજ્યજીએ સંકલિત કરેલા “ધર્મસંગ્રહ' (પત્ર ૯૩)માં
ચંદ્રનિલ' એવો પાઠ જોવામાં આવે છે. તથા “વફગાવો' જેવા પ્રાકૃત કેશમાં પ્રાચીન પ્રાપ્ત ગ્રંથોના આધારે એને મળતા “ચંદ્ર)હિંસ (T), ચંદુત્તરવહિંસા, પૂર્વહિંસા, ૨, પુ હિંસા” જેવા અનેક શબ્દો દર્શાવ્યા છે. એ વિચારતાં ત્યાં પ્રકાશિત પાકને શુદ્ધ તરીકે ગણુ જોઈએ
(ક્રમશઃ)

Page #9

ઠક્કર ફેસ રચિત
મુદ્રાશાસ્ત્રને
અદ્વિતીય જૈન ગ્રંથ
લેખક :
પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રી કાંતિસાગરજી ગતાંકમાં દર્શાવેલ કોષ્ટકમાં સૂચિત મુદ્રાઓમાં ચૌલુક્યનરેશ દુર્લભરાજ (રાજકાળ વિ. સં. ૧૦૬ ૬ થી ૧૦૭૮ સુધી), કુમારપાલ (રાજકાળ : વિ. સં૦ ૧૧૯૯ થી ૧૨૨૯), અજયપાલ (રાજકાળ ઃ વિસં. ૧૨૨૯ થી ૧૨૩ર), ભીમ (આ નામના એક જ વંશમાં બે નરેશ થયા છે), વીસલદેવ (રાજકાળ : વિ. સં. ૧૩૦૨ થી ૧૩૧૮), અર્જુનદેવ (રાજકાળ : વિસં. ૧૩૧૮ થી ૧૩૩૧), સારંગદેવ (રાજકાળ : વિસં. ૧૩૩૧ થી ૧૩૫૩) આદિ બધા મહારાજાઓ ગુજરાતના છે. આ રાજાઓ મોટા વીર, સાહસી, ચારિત્રવાન અને સાહિત્ય, શિલ્પાદિ કળાઓના ઉજાયા હતા. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે, એ દિવસોમાં ગુજરાત ઉન્નતિના શિખર પર હતું ત્યારે રાજાઓએ પોતાની મુદ્રાઓ સ્વતંત્રરૂપે પ્રચારિત કરી હતી, કેમકે વીશય કાવ્ય” અને અન્ય પ્રબંધાત્મક કથાનક તેમજ શિલાનુશાસન તથા આ જ ગ્રંથકાર ફેરએ વિસં. ૧૪૯૮ વૈશાખ વદ ૧૧ રવિવારે રચિત “ગણિતસાર' ઈત્યાદિ સાધનોમાં જે મુદ્રા વિષયક મૂલ્યવાન સૂચનાઓ નિર્દિષ્ટ કરી છે, એનાથી માલુમ પડે છે કે, એ સમયે ગુજરાતમાં પ્રાંતીય વ્યાપારની સુવિધા માટે વિશિષ્ટ પદ્ધતિના સિક્કાઓનું પ્રચલન જે આપણે માની લઈએ તે કોઈ આપત્તિ નથી. “ભીમપ્રિય” અને “વીસલપ્રિય' આ બંને મુદ્દાઓની પ્રાપ્તિથી જ ચિરપરિચિત છે. ભોગીલાલ જ, સાંડેસરાએ દશ વર્ષ પૂર્વ કલ્પના કરી લીધી હતી કે, બનવાજોગ છે આ મુદ્દાઓને સંબંધ ગૂર્જર રાજાઓ સાથે અવશ્ય હે જોઈએ. પરંતુ હવે આ કલ્પના રહી નથી પણ વાસ્તવિક સત્ય પ્રગટ થઈ રહ્યું છે. કેમકે આમાં મૂલ્ય, તેલ બધાને હિસાબ સાફ સાફ આપેલ છે. પરમહંત કુમારપાલ અને અજ્યપાલના સિક્કા માલવદેશમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં મળ્યા છે. નિષ્કવેત્તાઓ અભિપ્રાય છે કે, એનો સંબંધ ચૌલુક્યવંશીય નરેશ સાથે હશે. બીજી મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃતરૂપે ત્યારે જ પ્રકાશ નાખી શકાય જ્યારે તેની પ્રાપ્તિ થાય અને સાથે જ આ વિષેનાં સાધનો ઉપલબ્ધ થાય. એ પછી માલવીય, નલપુર, ચરિકાપુર આદિ મુદ્દાઓને ઉલ્લેખ કરેલ છે જે આ પ્રકારે છે -
નામ તમષે રૂપા તેલા માથા કંક જવે ૧૨ા ચૌકડિયા છે
દિકપાલપુરી , » ૧૫ ૫ ૧ ૧૦ ૧૫ કુંડલિયા , મ ક પા ૧ ૧૦ ૧૭ કલિયા
- - ૫ - ૧ ૧૨ ૧all! છલિયા , ઇ ૫ ૮ ૧ ૧૦ ૧૯ સલકી તેગડ , , ૫ ૩ ૧ ૧૦.
flowe

Page #10

૧૦૪]
શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
[વર્ષ : ૨૧
,
૪
જા
છે
?
જનિયાચિતડી, જકારિયા ) ગલહુલિયા , ખાલગા શિવણિક ચપડા મલીતા
”
»
1
2
સિંહમાર
ચારમાર
મહુવા
ઇતિ માલવીય મુદ્રા
ઉપર્યુક્ત મુદ્દાઓમાં સેલકી, તેગડ સુધીની મુદ્રાઓનાં નામ ગ્રંથકારે ૮૭ મી ગાથામાં ચિતૌડી તેલથી માપને ઉલ્લેખ કરે છે. માલૂમ પડે છે કે, એ સમયે માલવદેશ સંબંધી જે કંઈ મુદ્રાઓ મળી આવી છે તેની સંખ્યા ઉપર્યુકા સૂચીને જોતાં અપૂર્ણ છે. માલવદેશ સંબંધી કેટલીક મધ્યકાલીન મુદ્રાઓનો સંગ્રહ સિવનીનિવાસી શ્રીયુત ડાલચંદજી ભૂરાના સંગ્રહમાં અમે જોયો હતો. પણ તેલની એક માલવીય મુદ્રાને, જે ચતુષ્કોણ હતી, તેને ગળાવીને જોતાં એમાં રજત અને ભાગ 3 સંમિશ્રિત હતા.
૧૦૧ થી ૧૦૩ ગાથા સુધી નપુર મુદ્રાઓ આ પ્રકારે વર્ણિત છે –
યહંદી મુદ્રાઓ ત્રણ પ્રકારની હોય છે—(૧) દુઉત્તરી ૩ તેલા, ૧૦ માશા, (૨) અંકકી ૩ તેલા, ૩ માસી, (૩) પુરાણી ૨ તેલ, ૩ માશા, આસલીય સતરહુત્તરી રે તેલા, ૬ માશ. ઉપર જણાવેલી સે મુદ્દાઓનું તેલ ૧૭ તલા છે, જેમાં ચા તેલા અને ૨૦ માણા રૂપે છે.
૧૦૪ થી ૧૦૮ ગાથાઓમાં ચંદેરિકાપુર મુદ્દાઓને આ પ્રકારે ઉલ્લેખ છે – મૂલ્ય નામ શતમધ્યે તલા માશા જવ
કે લ્હાપુરી જીરિયા અકુડા
હરિયા ૧૫૦ જીત ૧૯૦, વિરમુંદ
લગ્મણિ ૧. આ સંકેતથી જણાય છે કે એ દિવસે માં ચિત્તોડનું કોઈ સ્વતંત્ર મા૫ રહ્યું હશે, પ્રત્યેક દેશભેદના કારણે વિભિન્ન સમયમાં અલગ અલગ નામ પ્રચલિત હોવાના અનેક ઉદાહરણે મળે છે. પરંતુ આ વિષય ઉપર આજ સુધી અન્વેષણ થઈ શક્યું નથી.
૧૨
૧૮૦

Page #11

કે : ૪]
૧૯૦
૧૯૦
૧૯૦
મૂલ્ય
૧૫૦
૨૦૦
३००
૪૦૦
વાયરા
મસીણા
ખસર
..
..
૩
.
નામ
જાતિય દાહે શતમધ્યે
રૂપ દાહે
ત્રિલેાકચ'દાહે શાતિ ઉરીસાહે
"
મુદ્રાશાસ્ત્ર
33
33
હિત ચરિકાપુર મુદ્દા
ચંદેરીકાપુર સંભવતઃ ખુદેલખંડ સ્થિત ચ ંદેરીનું પૂર્વ અથવા અપભ્રષ્ટ નામ હશે; કેમકે ખૂઢી ચંદેરીમાં વર્ષાકાળમાં પ્રાયઃ તામ્રના ટુકડા અને સિક્કા નીકળ્યા કરે છે. કાલ્હાપુરી મુદ્રાદિ વર્તમાન કાલ્હાપુરની સાથે સબંધ રાખતી હોય તો માનવું પડશે કે ચંદેરી પણ તેની નજીકમાં જ હાવી જોઈએ. અહી એ ધ્યાન દેવુ આવશ્યક છે કે બુંદેલખ'ડમાં જે કોઈ પણ મુદ્રાઓ આજ સુધી મળી છે, તેમાં આમાંથી એક પણ નથી.
આગળ જાલધરીય મુદ્રાએ આ પ્રકારે જણાવી છેઃ——
રૂપા
0
>>
.
માશા
..
પ્
23
૫
[ ૧૦૫
33
'
આ મુદ્રાના સબંધ પંચાલ દેશગત શત્રુ અને ચંદ્રભાગા નદીના મધ્યવતી ટાપુના ઉર્વાંગ ભાગના જાલંધર નગરના રાજા સાથે સંબંધિત હેાવાનુ નામેાથી સ્પષ્ટ છે, સ પ્રથમ જયચંદના ઉલ્લેખ છે.TM પરંતુ શ્રી. રાખાલદાસ એનર્જી કૃત પ્રાચીન મુદ્રા 'માં આ મુદ્રાના નામોલ્લેખ નથી, જયચંદને અસ્તિત્વસમય ઈ. સ. ૮૦૪ને છે. જ્યારે રૂપચંદના , ઈ. સ. ૧૩૬૦ થી ૧૩૭૫ સુધી છે; જે પ્રસ્તુત ગ્રંથકારથી કંઇક પૂર્વના છે. ત્રિલેાકચદ્રના નામેાલ્લેખ એના સમયને જોતાં કંઇક અનુચિત જેવા પ્રતીત થાય છે, એના અસ્તિત્વસમય ઈ. સ. ૧૬૧૦ થી ૧૬૨૫ સુધીના છે. આ ગ્રંથ ફેરુએ વિ. સ. ૧૯૭૫માં નિર્માણ કર્યાં, આથી સંભવ છે કે, ત્રિલોકચંદ્ર નામક ખીજો કાઈ રાજા આ વંશમાં થયા હશે. આજ સુધી ત્યાંની વંશાવલી પણ પ્રાપ્ત થઈ નથી. એવી સ્થિતિમાં આ સબધે શું કહી શકાય ? શાંતઉરીસા સિગારચંદ્ર તે નથી, જેમનો સમય ઇ. સ. ૧૩૭૫ થી ૧૩૯૦ સુધીને છે. આ રાજા સિવાય બીજા પણ કાંગડાના નરેશેાના સિક્કા મળે છે, તે પ્રાય: બધા તાત્રના છે. [ ચાલુ ]
४
3
.
८
'
.
૨. આને ઉલ્લેખ નાગેન્દ્રનાથ ખસુએ પેાતાના હિંદી વિશ્વકોશ માં કરતાં સૂચિત કર્યું છે કે, અકબરના સમયમાં આ નામના એક રાજા કાંગડામાં થયા હતા,

Page #12

દશ આશ્ચર્યો
લેખક છે. શ્રીયુત હીરાલાલ ર. કાપડિયા એમ. એ.
[ ગતાંકઃ ૩ થી પૂર્ણ ] તીર્થો કયું આશ્ચર્ય કયા તીર્થકરના સમયમાં બન્યું એ બાબત ઉપાધ્યાય વિનયવિજયગણિએ વિ. સં. ૧૭૦ ૮ માં રચેલા લેકપ્રકાશ (સર્ગ ૩૨, લે. ૧૦૩૨ માં નીચે મુજબ જણાવી છે –
(૧, ૨, ૩, ૬ અને ૮ ક્રમાંકવાળાં) પાંચ આશ્ચર્યો મહાવીરસ્વામીના તીર્થમાં બન્યાં છે, અને બાકીનાં પાંચ પૈકી એકેક) (ત્રીજુ) મલ્લિનાથના તીર્થમાં, (પાંચમું)નેમિનાથને તીર્થમાં, (સાતમું) શીતલનાથના તીર્થમાં, (નવમું) ઋષભદેવના તીર્થમાં અને (દસમું) સુવિધિનાથના તીર્થમાં બનેલ છે. - આ ઉપરથી એ વાત ફલિત થાય છે કે ઠાણુ (સુd ૭૭૭) માં આશ્રયે કાલક્રમ પ્રમાણે ગણાવાયાં નથી. લોકપ્રકાશ (સ. ૩ર. લે. ૧૦૨૮–૧૦૩૧) માં દસ આશ્ચર્યો વિષે સંસ્કૃતમાં ઉલ્લેખ છે. એ તીર્થોના કાલક્રમે ગણવામાં નથી, જો કે તેમ થઈ તો શકત.
તમામ તીર્થોને લગતી બાબત સૌથી પ્રથમ કોણે રજૂ કરી છે તેની તપાસ કરવાનું અત્યારે બને તેમ નથી. એથી હાલ તુરત તે પયણસારુદ્વાર (દાર ૧૩૮) માંથી નિમ્ન લેખિત ગાથા હું રજૂ કરું છું – " सिरिरिसहसीयलेसु एक्के मल्लिनेमिनाहे य । वीरजिणिंदे पंचउएगं सव्वेसु पाएणं ॥ ८८७ ।। रिसहे अट्ठऽहियसयं सिद्धं सीयलजिणम्मि हरिवंसो । नेमिजिणेऽवरकंकागमणं कण्हस्स संपन्नं ।। ८८८ ॥ इत्थीतित्थं मल्ली पूया असंजयाण नवमजिणे ।
अवसेसा अच्छेरा वीरजिणिंदस्स तिथंमि ॥ ८८९॥" ૮૮૫ મી અને ૮૮૬મી ગાથા જેમ ઠાણ જેવી પ્રાચીન કૃતિમાં ઉદ્ધત કરાઈ છે તેમ આ ગાથાઓ પણ કોઈક કૃતિમાંથી ઉદ્ધત કરાઈ હોય તે ના નહિ, જે કે અત્યારે તે આવી કોઈ કૃતિનું નામ હું દર્શાવી શકતા નથી.
૧, વિચારસાર પચરણ માં આ ત્રણ ગાથાઓ ગા. ૪૬-૪૬૮ તરીકે જોવાય છે,

Page #13

અંક: ૫] દશ આશ્ચર્ય
[૧૦૭ - ૮૮૭મી ગાથા કોના તીર્થમાં કેટલાં આશ્ચર્ય થયાં એ વિષે પ્રકાશ પાડે છે. એમાં સૂચવાયા મુજબ ષભદેવ, શીતલનાથ, મલ્લિનાથ અને નેમિનાથનાં તીર્થોમાં એકેક આશ્ચર્ય અને મહાવીરસ્વામીના તીર્થમાં પાંચ અને એક આશ્ચર્ય (અસંતપૂજા) તે પ્રાયઃ સર્વના તીર્થમાં થયાં છે.
૮૮૮મી ને ૮૮૮મી ગાથા પાંચ આશ્ચર્યનાં નામપૂર્વક તે યા તીર્થમાં થયાં તે દર્શાવે છે અને એ વાત તે લેકપ્રકાશગત ઉલ્લેખ સાથે મળતી આવે છે. આથી “અસંતપૂજા'ને અંગે પવયણસારુદ્ધાર (ગા. ૮૮૬ ) ની સિદ્ધસેનીય વૃત્તિ (પત્ર ૨૬૦ આ–૨૬૧ અ) માં. જે વિશેષ હકીકત જવાય છે તે હું અહીં નોંધું છું
એમ સાંભળવામાં આવ્યું છે કે સુવિધિનાથના નિર્વાણ બાદ કેટલેક કાળ વ્યતીત થતાં “હુંડ' અપસણિીના દોષથી સાધુઓને ઉચ્છેદ થયો (અર્થાત સાધુઓ રહ્યા નહિ). એથી ધર્મમાર્ગથી અનભિન્ન જનોએ સ્થવિર શ્રાવકને ધર્મ પૂળ્યો. પોતાના જ્ઞાન અનુસાર કંઈક ધર્મ એ સ્થવિર શ્રાવકોએ એ જનોને કહ્યો. એ ઉપરથી એ જનેએ શ્રાવકોને યોગ્ય ગણાય એવું એમનું પૂજન ધન, વસ્ત્ર વગેરેથી કર્યું. એ પૂજા થવાથી ગર્વિષ્ટ બનેલા એ શ્રાવકેએ પિતાની બુદ્ધિ અનુસાર શસ્ત્રો રચ્યાં અને મહી (જમીન), મકાન, શયા, સુવર્ણ રૂ, લોખંડ, તલ, કપાસ, ગાય, કન્યા, હાથી, ઘેડા વગેરેનાં દાનથી આ લેકમાં તેમજ પરલેકમાં મહાફળ મળે છે એમ કહ્યું. વળી મહાલોભને લઈને એમણે “અમે જ દાનને યોગ્ય છીએ, નહિ કે અન્ય કઈ' એવો ઉપદેશ આપી એ જનોને છેતર્યા. તેમ છતાં તે સમયે જેવા જોઈએ તેવા ગુરુને અભાવ હોવાથી તેઓ “ગુરુ' ગણાયા. એમ આ ક્ષેત્રમાં તીર્થને સમૂળગે ઉછેદ થવાથી શીતલનાથના તીર્થ સુધી એ અસંયત ધિગ્રણેની મેટો પૂજા કરાઈ
૮૮૯મી ગાથાની વૃત્તિ (પત્ર ૨૭ અ-૨૬૧ આમાં કહ્યું છે કે જે નવમાં તીર્થકર (સુવિધિનાથ)ના તીર્થમાં અસંતોની પૂજા (રૂપ આશ્ચર્ય)ને ઉલ્લેખ છે તે તીર્થ સર્જાશે ઉચ્છેદ થવાથી અસંયતની પૂજાને પ્રારંભ થયો એમ દર્શાવવા માટે છે. સુવિધિનાથથી શાંતિનાથ સુધીના આઠ તીર્થ કરેના સાત આંતરાઓમાં તીર્થને ઉશ્કેદ થયેલો હેવાથી તે વારે પણ અસંયતની પૂજા થઈ હશે. વળી કષભનાથના આદિ કાળમાં મરીચિ, કપિલ વગેરે અસયતની પૂજા થયાનું સાંભળવામાં આવ્યું છે. આમ આથી “ હવેપાવા” એમ કહ્યું છે.
અન્ય ક્ષેત્રમાં દસ દસ આશ્ચર્ય-સુબાધિકા ( પત્ર ૨૬ અ)માં કહ્યું છે કે આ દસે આશ્ચર્યો અનંતકાળ થયે આ અવસર્પિણીમાં થયાં છે. આ પ્રમાણે, કાળની સમાનતા હોવાથી, બાકીનાં ચારે “ભરત ' ક્ષેત્રમાં તેમજ પચે “ઐરાવત” ક્ષેત્રમાં પ્રકારાન્તરથી દસ આશ્ચર્યો જાણી લેવાં.
ભટ્ટારક' હીરવિજયસૂરિના શિષ્ય શુભવિજ્યગણિ દ્વારા વિ. સં. ૧૬૫૭થી ૧૯૭૧ના ગાળામાં સંગૃહીત સંકલિત સેનપ્રશ્ન યાને પ્રશ્નરત્નાકરના દ્વિતીય ઉલ્લાસમાં ૯૪મા પ્રશ્નનો ઉત્તર નીચે મુજબને અપાય છે –
છે જુઓ છે. સા. સ. ઈ. (પૃ. ૫૯૫)

Page #14

૧૦૮ ]
શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
[વર્ષ : ૨૧
દસે ક્ષેત્રામાં દસ દસ આશ્ચર્યો હાય છે. તેમાંનાં કેટલાંક એ જ હોય છે તેા કેટલાંક જુદાં હાય છે.
અન્ય આશ્ચર્ય સેહ્નસેનીય વૃત્તિ (પત્ર ૨૬૧ )માં કહ્યું છે કે ઉપર્યુક્ત દસ આશ્ચયૅ ઉપલક્ષણરૂપી છે. એથી અન્ય જે ભાવા અનતકાળે અને તે પણ આશ્ચર્ય ગણાય. આમ કહી એમણે પંચવટ્યુગ (ગા. ૯૨૮)માંથી ‘જીવતાં તે યારે ' અવતરણ રજૂ કર્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં હું પજોસવણાક૫ (સુત્ત ૧૮ )માં નીચેની બાબત રજૂ કરું છું:
અનંત અવસર્પિણી–ઉત્સર્પિણી વ્યતીત થતાં તીર્થ કરાદિનું ચ્યવન ( અવતરણુ તકુળ, પ્રાંતકુળ, તુચ્છકુળ ઇત્યાદિમાં થાય અને ગર્ભ માં એઓ ઉત્પન્ન થાય એ આશ્ચર્ય છે. વ્યક્તિની વિશેષતા—મે અહીં છઆ દેશને લગતાં જે એક દર બાર આશ્ચયેં ગણાવ્યાં છે તેમાં મરુદેવી, મલ્લિનાથ, કૃષ્ણ, ચમર, સૂર્ય અને ચન્દ્ર એ છ વ્યક્તિ સબંધી આશ્રયોમાં તે તે વ્યક્તિની વિશેષતા જોવાય છે.
ט
સાત અજાયબી—ઓછામાં ઓછાં પચાસ વર્ષ પૂર્વે દુનિયાની સાત અજાયખી વિષે જે ઉલ્લેખ અંગ્રેજી વિશ્વકાશમાં નોંધાયેલો છે તેની નીચે મુજબ સંક્ષિપ્ત નોંધ લેતા, આ લેખ હું પૂર્ણ કરુ' :—
(૧) ઇજિપ્ત યાને મિસરીના પિરામિડે ( Pyramids) આ પ્રાચીન મિસરી રાજાના મૃતદેહ ઉપર બધાવાયેલી શકુના આકારની સમાધિ કબરો છે.
(૩) એરીસસમાંનુ ડાએનાનું મંદિર.
(૪) બેબિલોનની ભીતા અને ઝૂલતાં ઉદ્યાનો.
(૨) કૅરીયા ’ (Caria)ના રાજા માસાલસ (mausolus) એની રાણી આર્ટેમેસિયાએ ઈ. સ. પૂર્વે ચોથી સદીમાં બધાવેલી કબર.
(૫) રહેડસમાંનું પૂતળુ ( Colossus)
(૬) જ્યુપિટર ઓલિમ્ફસનુ હાથીદાંત અને સાનાનું પૂતળુ
(૭) મિતના ટાલેમિ ( Ptolemy) ફિલાડેલ્ફિસે ઍલેકઝાંડ્રયામાં બધાવેલો ખૂજ (Pharos).
૩. દશે ક્ષેત્ર આશ્રીને ૧૦૨.

Page #15

કિgs
રોહિણી
લેખક: પૂજ્ય મુનિરાજ શ્રીનિરંજનવિજ્યજી
[પૂ. મુ. શ્રીખાંતિવિજયજી શિષ્ય ] [ પૂર્વ વાર્તાને સાર–અશોકચંદ્ર નામે રાજાને રોહિણી નામે રાણી હતી. તે શક અને રુદનને જાણતી નહોતી. આથી રાજાએ તેને એ જણાવવા માટે પિતાના નાના પુત્રને મહેલના સાતમે માળથી નીચે નાખી દીધો, પણ દેવીપ્રભાવથી એ પુત્રને કોઈ ઈજા થઈ નહીં. ત્યારે રાજાએ માન્યું કે રાણીએ કેઈ ભારે પુણ્ય ઉપાર્જન કરેલું હોવું જોઈએ. આથી તેને પૂર્વભવે જાણવા માટે રાજાએ એકદા તેમના નગરમાં આવેલા જ્ઞાની ગુરુરાજ શ્રીરૂપકુંભ મુનીશ્વર પાસે જઈને હિણીને પૂર્વભવ સાંભળ્યો.
પૂર્વભવમાં રોહિણી દુર્ગધા નામે એક શ્રેષ્ઠીની દીકરી હતી. તેના શ્યામ શરીરમાંથી એવી દુર્ગધ નીકળતી હતી કે કોઈ તેને પરણવા તૈયાર થતું નહોતું. તેથી તેના પિતાએ એક દરિદ્ર માણસ સાથે પરણાવવા લગ્ન લીધું. ચેરીમાં હસ્તમેળાપ વખતે વરરાજા દુર્ગધાના, જાણે અંગાર ઝરતા હાથને સ્પર્શ થતાં જ હાથ છોડીને ચેરીમાંથી નાસી ગયો. પછી શેઠે એક ચેરનો ઉદ્ધાર કરવા માટે તેની સાથે દુર્ગધાને પરણાવી. તે પણ અસહ્ય દુર્ગધને સહન નહીં કરતાં શેઠના ઘરમાંથી ચાલ્યો ગયે.
પછી તે દુર્ગધા ધર્મધ્યાનમાં તત્પર બની દાન દેતી, પિતાનાં દુષ્કૃત કર્મો જાણીને પશ્ચાત્તાપ કરતી દિવસ પસાર કરતી હતી.–અહીથી કથા આગળ વધે છે –]
દુધાને પૂર્વભવ કુખ્ય મુનિરાજ અશોકચંદ્ર રાજાને રેશહિણને પૂર્વભવે જણાવતાં કહેવા લાગ્યા: “તે ધનમિત્ર શેઠ દુર્ગધાનું પૂર્વસ્વરૂપ કેવી રીતે જાણ્યું તે હું જણાવ્યું છે
દુર્ગધાને કેઈ પરણ્ય નહિ તેથી દુ:ખપૂર્વક તે પિતાને વખત પસાર કરે છે તેવામાં કઈક જ્ઞાની ગુરુમહારાજ તે નગરના ઉદ્યાનમાં પધાર્યા. તે વખતે ધનમિત્ર શેઠ પુત્રીને લઈને ગુરુને વંદન કરવા ગયા. ગુરુની દેશનાને અંતે શેઠે ગુરુમહારાજને અંજલિ જેડી પૂછયું કે, “હે ગુરુમહારાજ ! આ મારી પુત્રીએ પૂર્વભવમાં એવું કર્યું અશુભ કર્મ કર્યું છે કે જેથી તે આવા દુર્ગધ શરીરવાળી થઈ?” તે વખતે જ્ઞાની ગુરુમહારાજે તે દુર્ગધાની હકીક્ત નીચે પ્રમાણે જણાવી

Page #16

૧૧૦] શ્રી કરેન સત્ય પ્રકાશ
[વર્ષ : ૨૧ આજ ભરતક્ષેત્રમાં લક્ષમી વડે સ્વર્ગપુરી સમાન ગિરિપુર નામનું નગર હતું. તે નગરમાં પૃથ્વીપાલ નામને રાજા ન્યાયથી પ્રજા ઉપર રાજ્ય કરતા હતા. તેને અતિપ્રિય સિદ્ધિમતી નામની રાણી હતી. એક વાર રાજા રાણીને સાથે લઈને ઉદ્યાનમાં કીડા કરવા ગયે. તે વખતે રાજાએ ભિક્ષાને માટે આવતા સાગર નામના એક ઉત્તમ મુનિ મહારાજને જોયા. તે મુનિને જોઈને રાજાએ વિચાર કર્યો કે આ મુનિરાજ ગુણના ભંડાર લાગે છે. કહે છે કે, શ્રેષ્ઠ ગુરુઓ તે મહાતીર્થ સ્વરૂપ હેય છે, પરમ પવિત્ર ઉત્તમ પાત્ર હોય છે. કર્મને ક્ષય કરવાને સાધભૂત બને છે. કારણ કે કહ્યું છે કે –“ સાધુ પુરુષનું દર્શન પુણ્યરૂપ છે, સાધુએ તીર્થ સ્વરૂપ છે. તીર્થ તે કાલે કરીને ફળે છે, પરંતુ સાધુપુરુષને સમાગમ તરત ફલદાયી થાય છે. માટે આ ઉત્તમ અને પિતાના શરીર ઉપર પણ સ્પૃહા વિનાના પૂજ્ય સાધુમુનિરાજને શુદ્ધ અન્ન-પાનાદિકનું દાન માટે કુલ માટે થાય છે. - “આ પ્રમાણે વિચાર કરીને રાજાએ વનકીડા કરવા માટે જતી પિતાની પ્રિયાને કહ્યું કે, “હે પ્રિયે! તું પાછી વળીને આ ઉત્તમ મુનિરાજને દાન આપ !” રાણી આ આજ્ઞાથી અંતરમાં દુભાઈ. કારણ કે તેની વનકીડામાં અંતરાય આવે, તે છતાં બહારથી હર્ષને દેખાવ કરીને તે ઘર તરફ પાછી વળી. ઘેર જઈને તે સિદ્ધિમતી રાણીએ કળાએ આવેલા મુનિ ઉપર ખીજાઈને તેમને કડવી તુંબડાનું શાક વહરાવ્યું. બીજને લીધે માણસ કયું અકૃત્ય કરતું નથી?
“મુનિરાજ વહારીને ઉપાશ્રયે ગયા. ત્યાં તેમને વિચાર છે કે, આ કડવી તુંબડીને જે હું ખાઈશ તે મરી જઈશ અને જે હું પરઠવીશ તે અનેક જીવને સંહાર થશે. માટે મારા એક જીવને જ નાશ ભલે થાઓ, એ વિચાર કરીને તેઓ પિતે તે કડવી તુંબડી ખાઈ ગયા અને અનશન કરીને સમતાભાવપૂર્વક મરણ પામીને સ્વર્ગમાં ગયા.
[રાણીએ મુનિરાજને કડવી તુંબડાનું શાક વહેરાવ્યું..

Page #17

અંક: ૪] રોહિણી
[ ૧૧ રાણીએ મુનિરાજને કડવી તુંબડી વહેરાવી અને તેથી મુનિરાજનું મરણ થયું એ વાત જ્યારે રાજાએ જાણી ત્યારે તે રાણી ઉપર એકદમ ગુસ્સે થયા અને રાણીને પિતાના દેશની બહાર કાઢી મૂકી. તે જ્યાં ત્યાં રખડવા લાગી અને સાતમે દિવસે તેના શરીરમાં આકરે કેઢ રોગ ઉત્પન્ન થયે. કારણ કે કહ્યું છે કે, “અતિગ્ર પાપનું ફળ એ જ ભવમાં ઉદયમાં આવે છે. લાંબા કાળ સુધી રેગથી પિડાતી, માણસ વડે નિન્દા કરાતી અને પગલે પગલે તાડન તજન કરાતી તે મરીને છઠ્ઠી નારકીમાં ઉત્પન્ન થઈ. ત્યાં અનેક પ્રકારનાં દુઃખ ભોગવીને આયુષ્ય પૂરું થતાં તિર્યંચમાં ઉત્પન્ન થઈ. ત્યાં પણ દુ:ખ ભેળવીને સાતમી નરકે ગઈ. નરકની ઘોર વેદનાઓ ભેગવીને પાછી તિર્યંચમાં ઉત્પન્ન થઈ. એ પ્રમાણે આંતરે આંતરે તે બધી નરકમાં ઉત્પન્ન થઈ. કારણ કે પાપી જેને નરક સિવાય બીજી સારી ગતિ ક્યાંથી મળે? પછી તે તે અનુક્રમે સર્પિણી ઊંટડી, શિયાલણી, કુકડી, ભૂંડણ, ગીલી, ઉંદરડી, કાગડી, કૂતરી, બિલાડી, દેડકી, ગધેડી: એમ તિર્યંચ નિમાં રખડી અને ત્યાં પણ તેનું મૃત્યુ પાયે કરીને અગ્નિ અથવા શસ્ત્રઘાત વડે થતું. તિર્યંચમાં છેલ્લે ભવ ગાયને થયા. ત્યાં મરણ વખતે ગુરુએ તેને નમસ્કાર મંત્ર સંભળાવ્યો અને તે નમસ્કારના પ્રભાવથી, હે ધનમિત્ર શેઠ! તે તમારે ત્યાં પુત્રીરૂપે ઉત્પન્ન થઈ. અને પૂર્વે કરેલા મુનિશાતના પાપકર્મને લીધે તે દુર્ગધા અને દુર્ભાગી બની.
હિણી તપનું સ્વરૂપ ગુરુ મહારાજે કહેલે પૂર્વભવને અહેવાલ સાંભળીને દુર્ગન્ધાને શુભ ધ્યાનના ગથી જાતિ સ્મરણ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું અને મુનિરાજે કહ્યા પ્રમાણે પિતાના પૂર્વ ભવે તેણે જોયા. તેથી પાપભીર દુધાએ મુનિરાજને કહ્યું : “ગુરુ મહારાજ ! આ પાપમાંથી મારો જલદી ઉદ્ધાર કરો. આપના સિવાય મારે બીજે કઈ આધાર નથી.
તે વખતે ગુરુ મહારાજે કહ્યું: “પાપમાંથી છૂટવાને માટે તારે રેહિણી તપ કરવું.”
આ તપે શી રીતે કરાય છે?” દુર્ગધાએ જિજ્ઞાસુ બની પૂછયું.
ગુરુ મહારાજે જણાવ્યું: “રોહિણી નામના નક્ષત્રના દિવસે આ તપ કરાય છે. તે દિવસે ઉપવાસ કરે જોઈએ. અરિહંત ભગવાન શ્રીવાસુપૂજાસ્વામીની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી. સાત વર્ષ અને સાત માસ સુધી આ તપ કરવું, અંતે તપનું ઊજમણું કરવું.
આ તપના પ્રભાવથી તું અશકચંદ્ર નામના રાજાની રાણું થઈશ અને તે ભવમાં તપ કરીને મેક્ષે જઈશ. તે વખતે બારમા શ્રીવાસુપૂજયસ્વામીનું પવિત્ર તીર્થ પ્રવર્તશે. અત્યારે રૂપાનું અશોકવૃક્ષ બનાવી તેની નીચે જિનચત્ય સ્થાપી તેમાં શ્રીવાસુપૂજ્ય સ્વામીની સુવર્ણની નવી પ્રતિમા પધરાવીને તું દરરોજ પૂજન કર અને આ પ્રમાણે કરવાથી પુણ્યના પ્રભાવે સુગંધ ભૂપની જેમ તું સુગધા થઈશ.

Page #18

શ્રી
જૈન સત્ય પ્રકાશ
[ વર્ષ : ૨૧
ભગવન્ ! આ સુગંધ રાજા કાણુ હતા
૧૧૨ ]
પુણ્યથી કર્યુ. ઈચ્છિત પ્રાપ્ત થતુ નથી !'
6
તે વખતે દુર્ગં ધાએ પૂછ્યું : તેનું સ્વરૂપ કૃપા કરીને જણાવે.
9
"
ગુરુ મહારાજે તે સુગ'ધ . રાજાની કથા કહેવા માંડી: આ ભરતક્ષેત્રમાં સિ'હપુર નામે ઉત્તમ નગર હતુ, તેમાં મહાપરાક્રમી સિહુસેન નામે રાજા રાજ્ય કરતા હતા. તેને કનકપ્રભા નામે રૂપવતી રાણી હતી. તેમને નિર્નામક નામે પુત્ર થયા. તે દુધી, દુર્ભાગી અને લેકામાં નિંદનીય બન્યા હતા.
• એકવાર છઠ્ઠા શ્રીપદ્મપ્રભસ્વામી સિંહપુર નગરમાં સમેાસર્યાં ત્યારે નિર્નામક પ્રભુને વાંદવા ગયા, અને તેમને પોતાના પૂભવ પૂછ્યો ત્યારે પ્રભુએ તેના પૂર્વ ભવ આ પ્રમાણે કહ્યો :—
‘નાગપુર નગરથી ખાર યાજન છેકે નીલ નામે પત છે. તે પતની એક ગુફામાં એક મુનીશ્વર માસખમણ કરતા હતા તે વખતે એક શિકારી ધનુષ્ય અને ખાણા લઈને આવ્યે. પરંતુ મુનિના પ્રભાવથી તે શિકાર કરવામાં નિષ્ફળ થયા. આથી શિકારીને મુનિ ઉપર ક્રોધ ચડયો. તેમને મારવા માટે એ લાગ જોતા હતા. પારણાને દિવસે તે મુનિએ નગરમાંથી ભિક્ષા લાવી પારણું કરીને ગુફામાં કાર્યાત્મ કર્યાં ત્યારે લાગ જોઈ ક્રોધથી ધમધમતે તે શિકારી ત્યાં આવ્યા. અને મુનિની ચારે બાજુએ લાકડાં ગાઢવી તેમાં અગ્નિ સળગાવ્યે, શત્રુ અને મિત્ર ઉપર સમાન દૃષ્ટિવાળા તે મુનિરાજે અગ્નિના તાપની ૬:સહ વેદના સમતા ભાવે સહન કરી અને શુભ ભાવના ચગે એ મુનિ કેવલજ્ઞાન પામી મેક્ષે ગયા.
[ શિકારીએ ધ્યાનસ્થ મુનિની આસપાસ લાકડાં ગાઢવી અગ્નિ સળગાવ્યા. ]

Page #19

અંક: ૫] રોહિણી
[૧૧૩ બતે દુષ્ટ શિકારીને પાપના ઉદયથી ગળતા કઢને રોગ થયે. દુઃખથી પિડાતે મરીને તે સાતમી નારકીમાં ગયે, ત્યાંથી નીકળીને ઘુવડ થયે, ત્યાંથી પહેલી નરકે ગયા. ત્યાંથી નીકળીને સર્ષ થયા. ત્યાંથી મરીને પાંચમી નરકે ગયા. ત્યાંથી સિંહ થઈને ચોથી નારકીમાં ગયે. ત્યાંથી મરીને ચિત્તો થયો. ત્યાંથી ત્રીજી નારકીમાંથી આવીને ઉંદર થયા. ત્યાંથી બીજી નારકીમાં ગયે, ત્યાંથી ઘુવડ થઈને પહેલી નારકીમાં ગયે. ત્યાંથી નીકળેલ તે દરિદ્ર પાલ (ભરવાડ) છે. એક વખત જંગલમાં દાવાનળ લાગે તેમાં તે દાઝી ગયે. મહામુશીબતે ગામમાં આવ્યું. ત્યાં શ્રાવકે તેને મરતી વખતે નમસ્કાર મંત્ર સંભળાવ્યું ત્યારે સામાધિપૂર્વક મરીને, નમસ્કાર મંત્રના પ્રભાવથી તું રાજપુત્ર થયા બાકી રહેલા પાપકર્મના ઉદયથી શરીરે દુર્ગધી રાજા થયે.
શ્રી પદ્મપ્રભુસ્વામીએ કહેલું પૂર્વ ભવનું સ્વરૂપ સાંભળીને તે રાજાને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થયું. તેણે પ્રભુને પૂછ્યું કે, “મારું શરીર સુગધીવાળું કેવી રીતે થાય ?” તે વખતે પ્રભુએ તેને રોહિણે તપ કરવાનું જણાવ્યું. તેણે પણ ભાવપૂર્વક તે તપ કર્યું અને તે તપના પ્રભાવથી તેનું શરીર સુધી બની ગયું. તેથી તે રાજાનું નામ સુગંધ રાજા લેકમાં પ્રસિદ્ધ થયું.
આ પ્રમાણેનું તે સુગંધ રાજાનું સ્વરૂપ જાણુને દુર્ગન્ધાએ પણ ગુરુમહારોજના કહ્યા પ્રમાણે તે રેહિણી તપની આરાધના કરી. તે તપના પ્રભાવથી દુર્ગન્ધાનું શરીર પર સુગંધવાળું થયું. પછી તે તે સૌભાગ્યવાળી અને લેકમાં માનનીય થઈને છેવટે સમાધિપૂર્વક મરણ પામી, એ તપના પ્રભાવથી દેવી થઈ ત્યાં દેવલેકનું આયુષ્ય પૂરું થતાં ત્યાંથી આવીને ચંપા નગરીના મઘવા રાજાની રહિણી નામે રૂપવતી પુત્રી થઈ. હે અશોકચંદ્ર! આ હિણી જ તમારી રાણી થઈ છે.
રાજા-રાણુને પરિવાર– અશોકચંદ્ર રાજાએ રૂખ્યકુંભ મુનીશ્વરને પૂછ્યું: “હે ભગવન્! મારે તેના ઉપર અને તેને મારા ઉપર ગાઢ રાગ શાથી થયે છે, તેનું કારણ કૃપા કરીને જણાવે.”
ગુરુ મહારાજે તેમના રાગનું કારણ નીચે પ્રમાણે જણાવ્યું –
મેં હમણું જ તમને સિંહપુર નગરના રાજા સિંહસેનના પુત્ર સુગંધરાજનું દષ્ટાંત જણાવ્યું. અને સિંહસેન રાજાએ ત્યાર પછી પોતાના પુત્ર સુંગધરાજને રાજ્યાભિષેક કર્યો. સિંહસેને સદગુરૂની પાસે ભવતારિણી દીક્ષા ગ્રહણ કરી.
ત્યાર પછી સુગંધ રાજાએ પણ ન્યાયથી પ્રજાનું પાલન કર્યું. લાંબા કાળ સુધી જિનશાસનની આરાધના કરી. અંતે સમાધિપૂર્વક કાળ કરીને દેવકમાં ગયા.
હવે આ જંબુદ્વીપના મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં પુષ્કલાવતી નામની વિજય આવેલી

Page #20

૧૧૪] શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
[વર્ષ : ૨૧ છે. તે વિજયમાં પુંડરીકિણ નામની શોભાયમાન નગરી છે. તે વિજયને વિમલકિર્તિ નામે રાજા મહાબુદ્ધિશાળી અને યશસ્વી હતા. તે રાજાને કલ્યાણકારી સુંદર શીલવાળી, મધુર વચનવાળી અને મને હર રૂપવાલી સુભદ્રા નામે રાણી હતી. તે સુભદ્રા રાણીની કુક્ષિને વિષે સુગંધરાજને, દેવપણે ઉત્પન્ન થયેલ જીવ આયુષ્ય પૂર્ણ થતાં પુત્રપણે ઉત્પન્ન થયે, તેના જન્મ પહેલાં તેની સુભદ્રા માતાએ ચવકતીપણને જણાવનાર ચોદ મોટાં સ્વ જોયાં. ત્યાર પછી શુભ દિવસે તે રાણીએ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ્યો. તેનું નામ અકીર્તિ રાખ્યું. પાંચ ધાવમાતાથી લાલન કરાવે તે અકીર્તિ અનુક્રમે વૃદ્ધિ પામવા લાગ્યા. તે અનેક કલાઓ શીખે તેમ શૌર્ય વગેરે ગુણેને ભંડાર બન્યા. અનુક્રમે તે વિજયના છ ખંડ સાધીને ચક્રવતી રાજા થયે. પછી ચક્રવર્તીની ત્રાદ્ધિને પણ ત્યાગ કરીને તે અર્ક કીર્તિ ચક્રવર્તીએ જિતશત્રુ નામના ગુરુની પાસે દીક્ષા લીધી. દુષ્કર તપ તપી, ચારિત્રનું સુંદર આરાધન કરી, કાલ કરીને તે અકકીર્તિ મુનિ બારમા દેવલેકમાં અય્યતેન્દ્ર થયા. આયુષ્ય પૂર્ણ થતાં ત્યાંથી અવીને તે દેવ તમે અહીં અશોકચંદ્ર નામે રાજા થયા છે, એટલે તે સુગંધ રાજા એ જ તમે અશોકચંદ્ર છે. તમે પૂર્વ ભવમાં હિણી તપ કર્યું તેમ ઓ તમારી રાણી
હિણીએ પણ તે તપ કર્યું છે. બંને જણે સમાન તપ કર્યું હોવાથી તમને બંનેને પરસ્પર અતિરાગ છે. હવે તમારે આઠ સુંદર પુત્ર થયા તેમનું સ્વરૂપ તમને સંભળાવું છું –
“મથુરા નગરીમાં અગ્નિશર્મા નામે બ્રાહ્મણ હતું. તે ઘણે ગરીબ હતું. તેને સાત પુત્ર હતા. તે લેખકોને ઘેરથી ભિક્ષા માગીને પિતાનું પેટ ભરતા હતા,
એક વખત તેઓ ભિક્ષાને માટે પાટલીપુત્ર નગર તરફ ચાયા. તેઓ તે નગરના બહા
રના ઉદ્યાનમાં વિસામે ખાવાને [ બ્રાહ્મણ કુમારને મુનિરાજને ઉપદેશ] બેઠા. એવામાં તેઓએ ત્યાં ક્રીડા કરવાને આવેલા રાજપુત્રને જોયા. તે રાજાપુ સુંદર રૂપવાળા અને દેવસરખી કાન્તિવાળા હતા, અનેક પ્રકારનાં સુંદર વસ્ત્રાલંકારો તેઓએ ધારણ કર્યા હતાં.
આ રાજપુત્રને ક્રીડા કરતા જોઈને તે બ્રાહ્મણના પુત્ર વિચાર કરવા લાગ્યા કે આપણે તથા આ રાજકુમાર બંને મનુષ્ય છીએ છતાં આપણામાં ને
ક

Page #21

રોહિણી
[૧૧૫ તેમનામાં કેટલું મોટું અંતર છે. નક્કી, આ રાજપુત્રએ પૂર્વભવમાં આકરું તપ કર્યું હશે તેથી આ ભવમાં તેઓ રાજપુત્ર થયા છે, સુંદર રૂપવાળા થયા છે. આપણે તે પૂર્વભવમાં પાપકર્મો કરેલાં છે તેથી આ ભવમાં આપણે ભિક્ષુક કુલમાં જન્મ પામ્યા છીએ અને દરિદ્ર છીએ.
આ પ્રમાણે તેઓ વિચાર કરતા હતા, એવામાં તેમણે એક મુનિરાજને જોયા. શુભેદય નજીક હોવાથી તેઓએ ગુરુ મહારાજને ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યું.
ગ્ય અને વિનયવાળા તે બ્રાહ્મણ પુત્રોને જોઈને દયાળુ ગુરુ મહારાજે તેઓને ધર્મને ઉપદેશ આપતાં જણાવ્યું કે, ધર્મ એ તે કલ્પવૃક્ષ સમાને છે, ધર્મ ચિન્તામણિ રત્ન સરખો છે, અને ધર્મ જ પરંપરાએ મેક્ષને સાધનાર છે. જિનેશ્વરેએ જીવદયાને ધર્મની માતા કહેલી છે, કારણ કે દયાના પાલનથી સૌભાગ્ય, આરોગ્ય, દીર્ધાયુ તથા કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
આ પ્રમાણે ગુરુના મુખથી ધર્મનું સ્વરૂપ સાંભળીને તેઓએ ભાવપૂર્વક અરિહંત ભગવંતોને ધર્મ અંગીકાર કર્યો અને તેની આરાધના કરીને તેઓ દેવલેકમાં ગયા. ત્યાંથી વીને દેવ સરખા સ્વરૂપવાળા ગુણપાલ વગેરે નામે તમારા સાત પુત્રો થયા.
હવે તમારે કપાલે નામે જે આઠમે પુત્ર થયે તેનું સ્વરૂપ કહું છું –
વૈતાઢય પર્વત ઉપર ભિલાંકપુર નામે સમૃદ્ધ નગરમાં ચારકીતિ નામે વિદ્યાધર હતું. તે હંમેશાં અરિહંત ભગવાનની પૂજા-વંદન વગેરેથી ધર્મકાર્ય કરતે હતે. તે વિદ્યાધર અંતકાળે સમાધિપૂર્વક મરીને સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવ થયા. ત્યાંથી આવીને તે તારો લેકાલ નામે સૌથી નાને આઠ પુત્ર છે. પૂર્વે કરેલા પુણ્યના ઉદયથી જ્યારે તમે તેને ખેળામાંથી નાખી દીધે ત્યારે દેવીએ તેને અદ્ધરથી પકડીને સહાય કરી,
હવે તમારી ચાર પુત્રીઓના પૂર્વ ભવનું પુણ્ય સ્વરૂપ સાંભળે –
વૈતાઢય પર્વત ઉપર શ્રી પુર નામે નગરમાં ચિત્રગતિ નામે એક વિદ્યાધર રહેતા હતા. તેને લાવણ્યવતી ચાર પુત્રીઓ હતી, તે ચારે બહેને એકવાર ઉદ્યાનમાં જઈને કીડા કરવા લાગી. ત્યાં તેમણે પિતાના પુણ્યના ઉદયથી એક જ્ઞાની મુનિરાજને જોયા. તેમણે મુનિરાજને વંદન કર્યું.
તે વખતે મુનિએ તેમને પૂછયું કે, “તમે ધર્મ જાણે છે? અને આચરે છે?” તે વખતે તેઓએ કહ્યું કે, “અમે ધર્મને જાણતા નથી અને તેથી આચરતા. પણ નથી.” ત્યારે મુનિરાજે કહ્યું કે, “તમારું આયુષ્ય ઘણું જ થે ડું બાકી રહેલું છે.” તેમણે પૂછયું કે, “અમારું કેટલું આયુષ્ય બાકી રહ્યું છે?' જવાબમાં સાધુ મહારાજે જણાવ્યું કે, “આજે જ સાંજે તમારું મૃત્યુ થવાનું છે. ત્યારે તેમણે કહ્યું કે, “ઘેડા જ વખતમાં મરણ પામનારી અમે પરલેકમાં સુખકારી એ

Page #22

૧૧૬ ]
IT
શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
['વ' : ૨૧
9
.
ધમ કેવી રીતે કરી શકીએ. ” તે વખતે ગુરુએ કહ્યું કે, ‘ આજે શુકલ પાંચમીના શુભ દિવસ છે. આ દિવસે જ્ઞાનની આરાધના કરાય છે અને ગુરુ મહારાજની સાક્ષીએ ઉપવાસનુ પ્રત્યાખ્યાન કરાય છે. માટે આજે તમે શ્રદ્ધાપૂવ ક ઉપવાસ કરી તે આ તપના પ્રભાવથી તમે ભવાંતરમાં સુખી થશે.” ગુરુનાં વચન સાંભળીને તે ચારે બેને એ તપનાં પચ્ચકખાણુ લીધાં અને પછી ગુરુ મહારાજને વંદન કરીને તેઓ પેાતાને ઘેર ગયાં.
તેઓએ પેાતાનુ વૃત્તાન્ત તેમના પિતાને [ ચાર બહેન ] જણાવ્યું. પિતાએ પણ તેને અનુમેદન આપ્યું, તેથી તેઓ પોતાને ધન્ય માનતી આનંદિત થવા લાગી. પછી તે પ્રભુની પૂજા કરીને શુભ ભાવમાં રહી, તેવામાં તેમના ઉપર સાંજે વીજળી પડવાથી તે ચારે મરીને દેવલાકમાં ઉત્પન્ન થઈ, ત્યાંથી આયુષ્ય પૂર્ણ થતાં તે ચારે મરીને તમારી પુત્રી થઈ. સૌભાગ્ય પ ંચમીના તપના પ્રભાવથી તેઓને આ ભવમાંજ મેક્ષગતિ મળશે. જિનેશ્વરે કહેલા તપના પ્રભાવથી પ્રાણીઓને કર્યું ઈચ્છિત સિદ્ધ ન થાય ? ’
આ પ્રમાણેનું રૂપ્યકુભ મુનિરાજ પાસેથી પૂભવ સાંભળીને અશેકચ રાજાને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. ત્યારપછી અશેકચંદ્ર રાજાએ તથા રાહિણી રાણીએ ગુરુની પાસે રાહિણી તપ અ’ગીકાર કર્યાં. અને ગુરુ મહારાજને નમીને પેાતાને ઘેર આવ્યાં.
લાંખા કાળ સુધી તે રોહિણી તપની આરાધના કરીને સુખ ભોગવ્યું. છેવટે તે ખનેએ રાજ્યના ત્યાગ કરીને સુગુરુની પાસે ચારિત્ર ગ્રહણ કર્યું. અતિ ઉગ્ર તપ કરીને ઘાતીકમ ના ક્ષય કરી નિ`ળ કૈવલજ્ઞાનને મેળવ્યું અને સપૂર્ણ કર્મોના ક્ષય કરી સર્વ પ્રકારનાં દુ:ખથી રહિત મેક્ષ સુખને પામ્યા.
આ પ્રમાણે રાહિણી તપ વિશે અશેક્ચંદ્ર અને શહિણીની કથા છે.
તપના પ્રભાવ જણાવતાં કહ્યું છે કે, જે તપના પ્રભાવથી વિવિધ લબ્ધિઓ અને સુંદર સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમજ સઘળાં પાપ કર્મોના નાશ થાય છે તે તપને કાણુ ન વખાણે? તપને લીધે સૌભાગ્યશાળીરૂપ અને રોગ રહિત શરીર પ્રાપ્ત થાય છે. સઘળે કીર્તિ ફેલાય છે અને જગતના લેાકેામાં માનનીય થાય છે. સ્ત્રી, પુત્રો અને વૈભવની પ્રાપ્તિ તપને લીધે થાય છે. જે વસ્તુ ક્રૂર રહેલી છે, જે દુ:ખે આરાધી શકાય તેવી છે એવી વસ્તુની પ્રાપ્તિ પણ તપને લીધે સાધ્ય અને છે. માટે તપને વિષે હંમેશાં ઉદ્યમ રાખવા,

Page #23

विद्ववर्य श्रीसुमतिविजय
लेखक : श्रीयुत अगरचंदजी नाहटा
पूज्य जंबूविजयजी महाराजका पत्र मिला कि अमेरिकन, काँग्रेस लायब्रेरी - रेफरेन्स लायब्रेरियन फॉर एशिया सेम्लन, (बॉशिंगटन) के अक्सर वाल्टर एच. माउरूर ( Walter H. Maurer ) सुमतिविजय रचित 'मेघदूत - टीका ' का सम्पादन कर रहे हैं। उन्होंने अपने पत्रोंमें सुमतिविजयकी गुरुपरम्परा, उनके रचित अन्य ग्रंथ आदिके सम्बन्ध में विशेष जानकारी मांगी है। इसलिये प्रस्तुत लेखमें उनकी विद्वत् परम्परा आदिके सम्बन्धमें अपनी जानकारी प्रकाशित कर रहा हूँ ।
करीब १५-२० वर्ष पूर्व जब मैं बीकानेरके उपाध्याय जयचन्दजीके संग्रहकी हस्तलिखित पुस्तकों की सूची बना रहा था, सुमतिविजय रचित 'रघुवंश - टीका' की प्रति देखने को मिली और उनके गुरुभाई मानजी रचित दो पद्यमय हिन्दी ग्रंथ अवलोकनमें आये । उनके गुरु विनयमेरुकी कई रचनायें हमारे संग्रहमें थी। तभी से मेरी इस विद्वत्परम्परा की जानकारीका प्रारम्भ हुआ। सुमतिविजयने 'मेघदूत टीका 'की प्रशस्ति में अपने गुरुका नाम विनयमेरु और टीकाका नाम 'सुगमान्वया' लिखा है, इसकी रचना विक्रमपुर में हुई, इतना ही उल्लेख किया है। इसमें ग्रंथकी रचना कब हुई, और वे किस गच्छके थे ? इसकी जानकारी इस प्रशस्ति में नहीं दी गई। पर 'रघुवंश - टीका' की प्रशस्ति में इन्होंने अपनी गुरुपरम्परा कुछ विस्तार से देते हुए रचनाकालका भी निर्देश किया है। अतः इनकी प्रशस्तिको यहां दिया जा रहा है ।
“श्रीमन्नन्दिजयाख्यानां पाठकानामभूद् वरः ।
शिष्यः पुण्यकुमारेति नाम्ना स पुण्यवारिधिः ॥ १ ॥ तस्याभवन् विनेयाथ राजसारास्तु वाचकाः । स जिनोक्तक्रियायुक्ताः वैराग्यरसरञ्जिताः ॥ २ ॥ शिष्यमुखास्तु तेषां तुहेमधर्माः सदाह्वयाः । शिष्टादिष्टाः गुणाभीष्टा बभूव साधुमंडले ॥ ३ ॥ सांप्रतं तद्विनेयाश्व जीयासुः धीधनाः चिरं । पाठका वादिवृन्देन्द्राः श्रीमद्विनयमेवः || ४ | सुमतिविजयेनेव विहिता सुगमान्वया । वृत्तिबलावबोधार्थं तेषां शिष्येण धीमता ॥ ५ ॥ विक्रमाख्ये पुरे रम्येऽभीष्ट देवप्रसादतः । रघुकाव्यस्य टीकेयं कृता पूर्णा मया शुभा ॥ ६
१ निर्विग्रहं-शशि- संवत्सरे फाल्गुनसितैकादश्यां तिथौ संपूर्णा ।”

Page #24

११८]
શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
[ वर्ष : २१
इस प्रतिमें — २ निर्विग्रहं वसु - शिवनेत्र - वस्वेंदु संवत्सरे मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदायां तिथौ
संपूर्णा ॥
इस 'रघुवंश - टीका' का परिमाण १३००० श्लोकोंका है । सुमतिविजयकी तो ये दो ही रचनाएँ प्राप्त हैं । इनमें से 'मेघदूत - टीका 'की दो प्रतियाँ और 'रघुवंश टीका ' की चार प्रतियाँ भण्डारकर ऑरियेन्टल इन्स्टीट्यूट - पूना में प्राप्त हैं । खुवंश टीका की एक प्रति कलकत्ते के श्री बद्रीदासजी के म्युजियम में भी हमारे अवलोकनमें आई थी। फतेहपुर भण्डारमें भी प्रति देखी थी और हमारे संग्रह में भी ११० पत्रोंकी एक अपूर्ण प्रति है । अन्य प्रति आमेर भण्डा में भी प्राप्त है।
( सुमतिमेरु )
रघुवंश टीकाकी उपर्युक्त प्रशस्तिसे इनका गुरुपरम्परा वंशवृक्ष इस प्रकार बनता है ।
उपाध्याय नंदिविजय
I पुण्यकुमार
I
वाचक- राजसार 1 धर्म
उपा. विनयमेरु
सुमतिविजय
(मानजी )
इनमें से पहले चार गुरु-मुनियोंके सम्बन्धमें तो विशेष वृतान्त नहीं मिला; पर सुमतिविजयजी के गुरु उपाध्याय विनयमेरुकी अनेक रचनाएँ मुझे प्राप्त हुई हैं। विनयमेरुके गुरु भ्राता सुमतिमेरु थे, जिनके रचित 'रत्नकेतु चौपाई' सं. १६६८ वैशाख सुदि १ को रचित प्राप्त हैं । विनयमेरुकी रचनाओं में सबसे पहली 'गुण-सुन्दरी चौपाई' सं. १६६७ आसोज सुदि पूनम फतहपुर में रची गई, जिनकी पथ संख्या १४४ है । इसके बाद 'हंसराज वच्छराज प्रबन्ध' सं. १६६९ लाहोर में रचा गया, तदन्तर 'सुदर्शन चौपाई' सं. १६७८ आजौस सुदि १५ सोधपुर में रचित हमारे संग्रह में हैं । सं. १६७९ में जैसलमेर से संघवी माढगोत्री अर्जुनने शत्रुंजयका संघ निकाला, उसमें विनयमेरु भी साथ थे। उन्होंने इस संघका वर्णन संघपति अर्जुन आग्रहसे माघ सुदि २ को " शत्रुंजय उद्धार " के नामसे बनाया, जिसकी पाँच पत्रोंकी प्रति हमारे संग्रहमें हैं। इसे उसी समयके लगभग श्राविका मानादेने अपने पढने के लिए लिखी हैं । इसमें सं. १६७५ में जो सं. शिवजी रूपजीने चौमुखविहारको प्रतिष्ठा जिनराजसूरि से करवाई थी उसका ऐतिहासिक वर्णन भी है ।

Page #25

म:५] વિવર્ય શ્રીસુમતિવિજય
[११० सं. १६८४ में सुमतिमेरु और विनयमेरु दोनोंका चतुर्मास बीकानेर राज्यके प्राचीन रिणी नगरमें हुआ। वहाँके संघके अनुरोधसे इन दोनों गुरुभाईयोंने 'देवराज-वछराज प्रबन्ध' नामक ग्रंथकी रचना चार खण्डोंमें की। अश्विन सुदि १५ को यह रास रचा गया, इसकी प्रति, वाचक सुमतिमेरुकी स्वयं लिखित मोतीचंदजी खजांचीके संग्रहमें है। इसके बाद सं. १६८९ बरहानपुरमें रचित 'वसवन्ना चौपाई प्राप्त है । अन्तिम रचना 'द्रौपदीसती चौपाई सं. १६९८ विजया दशमीको रची हुई मिली है। इसी बीचमें रचित आपके कई स्तवन प्राप्त हुए हैं, जिनमेंसे निम्नोक्त उल्लेखनीय हैं।
(१) लूणकरणसर आदि जिन स्तवन, गाथा २१. सं. १६७५ काती सुदि ७. (२) पन्नवणा विचार स्तवन, गाथा सं. १६९२ पो. सुदि ७. साचौर (३) गोड़ी पार्व स्तवन, गाथा ७. सं. १६९४ वैशाखवदि ११. (४) घंघाणी पद्मप्रभजिन स्तोत्र, गाथा २७ सं.
और भी आपके रचित अन्य कई स्तवन हमारे संग्रहके गुटके में हैं। संवत् १६९८ भाद्रवा वदि २ को पारख पंचायणने आपके पास कुछ नियम ग्रहण किये थे जिनकी नोंध हमारे उक्त संग्रह गुटकेमें है । इन सब उल्लेखोंसे सुमतिमेरु और विनयमेरु अच्छे मुनि और विद्वान थे, सिद्ध होते हैं । सं. १६६७ से ९८ तक उनका साहित्यका रचनाकाल हैं । 'जैन गुर्जर कविओ' भाग १. पृष्ठ ४७८ में विनयमेरुके 'हंसराज बच्छराज प्रबन्ध'का विवरण देते हुए कविके स्थान पर उनका नाम विनयमेरुके बदल विजयमेरु छप गया था इसका संशोधन मैंने तृतीय भागके पृष्ठ ९५४ में करवा दिया था। इस तीसरे भागमें उनके कण्वन्ना चौपाई 'का विवरण छपा है । इन दो रचनाओंके अतिरिक्त समस्त रचनाएँ मेरी शोधसे ही प्राप्त हुई हैं।
और कुछ तो मेरे संग्रहमें ही हैं | सुमतिविजयने अपनी परम्परा देते हुए गच्छका नाम नहीं दिया; पर विनयमेरुकी रचनाओंमें गच्छका नाम खरतर और तत्कालीन खरतरगच्छके आचार्य यु० जिनचन्दसूरि, जिनसिंहसूरि, जिनराजसूरि और जिनसागरसूरिका उल्लेख मिलता है।
विनयमेरुके शिष्य सुमतिविजयके अतिरिक मानजी नामक और थे जिनके रचित हिन्दी भाषाके दो वैदिक ग्रंथ बहुत ही महत्त्वके प्राप्त हुए हैं। पहला 'कविविनोद' सं. १७४५ वैसाख सुदि ५ सोमवारको लाहोरमें रचा गया और दूसरा १७४६ कातीसुदि २ को 'कविप्रबोध' नामक ग्रंथ रचा गया। यह दोनों रचनाएँ शुद्ध हिन्दी भाषामें हैं, इनमें मानजीने
अपनेको “बीकानेरवासी" बतलाया है। मान कविकी और कई हिन्दी रचनाएँ मिलती हैं; • पर इस नामके कई कवि हो गए हैं। अतः जिनमें रचनाकालका उल्लेख नहीं है उनके रचयिताका निर्णय करना कठिन है । 'संयोग द्वात्रिंशिका' सं. १७३१ चेतसुदि ६ की रचना है। सम्भव है इसके रचयिता ये मान कवि ही हों। मान कविके दोनों ग्रन्थोंके कुछ आवश्यक पद्य यहां दिए जाते हैं।

Page #26

१२० ]
શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ
'भट्टारक जिनचंद गुरु, सब गछको सिरदार, खरतरगछ महिमानिलौ, सब जनको सुखकार ॥ जाको गच्छवासी प्रग़ट, वाचक सुमतिमेर, ताकौ शिष्य मुनि मानजी, वासी बीकानेर || कयौ ग्रंथ लाहोर मैं, उपजी बुद्धकी वृद्धि, जो जन राखे कठ मैं, सो होवे प्रसिद्ध ॥ खरतरगच्छ प्रसिद्ध जगि, वाचक सुमतिमेर, विनयमेर पाठक प्रगट, कीये दुष्ट जग जेर ॥ ताको शिष्य मुनि मानजी, भयो सबनि प्रसिद्ध, गुरु प्रसादके बचनतैं, भाषा कीनी जन निद्ध ॥ कविप्रमोद ऐ नाम रस, कीयो प्रगटि यह मुख, जो नर चाहें याहिकों, सदा होय मन सुख | '
इति श्रीखरतरगच्छीयवाचक श्री सुमति मे रुगणितद्वातृपाठक श्री विनेमेरुगणिशिष्य मानजी विरचिते भाषा - ' कविप्रमोदरस' ग्रन्थ |
उपर्युक्त उद्घणों में से पहले में मानजी अपनेको सुमतिमेरुका शिष्य बतलाते हैं और दूसरे में पाठक विनयमेरुका । पर लेखककी प्रशस्तिसे स्पष्ट है कि वे विनयमेरुके शिष्य थे। इस तरह सं. १७४५ तक सुमतिविजयके गुरुभाई मुनि मानजी विद्यमान थे, स्पष्ट होता है। इसके बादको परम्परा अभी अन्वेष्णीय है ।
' वाचनाचारिजा गुणनिलड, सो राजसार गणि नाम । तास सीस गुणआगरू, सर्वगुणे अभिराम |
[ वर्ष २०
अमेरिकन विद्वान्ने जो सुमतिविजय के गुरुका नाम विजयमेरु या विनयमेरु था? शंका की है वह किसी प्रतिमें विनयमेरुको विजयमेरु लिख देने या पढ़ देने से उद्भाबित हुई है । वास्तव में नाम विनयमेरु ही था ।
विक्रमपुरको 'कथासरित्सागर ' में जो उज्जैनी बतलानेका लिखा गया है वह भी ठीक नहीं है। विक्रमपुर, बीकानेर ही था । सुमतिविजय के गुरुभाई मानजी अपनेको स्पष्टतः बीकानेवासी ही लिखते हैं। इससे शंकाको कोई स्थान नहीं रहता । विनयमेरुने अपनी रचनाओंकी प्रशस्तियों में लिखा है
धर्म गुरु सानिध, दिन दिन सुख सुचंग | सुमतिमेरु गणिवर वह, विनयमेरु मनरंग । '

Page #27

જૈન કથા સાહિત્યના મહારથી
પ્રોફેસર ડૉ. હર્ટલના દેહાંત લેખિકા : શ્રીમતી ડૉ. શાઊંટે ક્રાઉઝ (સુભદ્રાદેવી) રિસર્ચ પ્રોફેસર
જમ'નીથી હમણાં જ આ દુઃખદાયક સમાચાર પ્રાપ્ત થયા છે કે લાઈગિમાં ગત , આકાબરમાં ૮૪ વર્ષના આયુષ્યમાં થોડી માંદગી પછી ભારતીય ભાષાઓ અને સાહિત્યના માનીતા અન્વેષક ત્યાંના વિશ્વવિદ્યાલયના સેવાનિવૃત્ત પ્રાધ્યાપક પ્રેફિસર ડૉ. યાહનેસુ હટલના દેહાંત થયા છે.
ભારતીય કથા સાહિત્ય વિશેષતઃ “પંચતંત્ર' સાહિત્ય સંબંધિની એમની શોધખોળ જગત્મસિદ્ધ છે. “પંચતંત્ર' સાહિત્યની ગહરી શોધમાં ઊતરતાં તેઓએ બતાવ્યું છે કે આ ગ્રંથ, બાઈબલને છોડીને, જગતની સૌથી વધારે ભાષાઓમાં અનુવાદિત ગ્રંથ છે. અનેક વિલાયતી, અરબિસ્તાની, ઈરાની ઇત્યાદિ સાહિત્યની પ્રાચીન કથાઓ અધિકતર તેના ઉપર આધારિત છે. તેઓએ એ પણ બતાવ્યું છે કે આ “ પંચતંત્ર' સાહિત્યના નિર્માણમાં જૈન ગ્રંથકારાએ, ખાસ કરીને ગુજરાતનો વેતાંબર સાધુઓએ ધણા માટે ફાળો આપેા હતા. આ અન્વેષણાનું ફળ તેઓએ અચાન્ય નિબંધ ઉપરાંત “ ડાસ પંચતંત્ર ” નામક એક વિશાલ ગ્રંથમાં પ્રકાશિત કર્યા છે. તેઓએ જૈન ઓપદેશિક સાહિત્યની ઘણી ખરી કયાએ સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, અને અપભ્રંશમાંથી જર્મન ભાષામાં અનુવાદિત કરીને તેને પરિચય જર્મન જનતાને કરાવ્યા છે.
તે વખતે વિદ્વાનોમાં એવો ભ્રમ ફેલાયા હતા કે જૈનાના કથા સાહિત્યની સંસ્કૃત ભાષા સદોષ નહીં તે અશિષ્ટ તે છે, કારણ કે તેમાંના કંઈક શબ્દો સંક્ત શબ્દકોષામાં મળતા નથી. પણ ડૉ. હટલે એ વાત સિદ્ધ કરી બતાવી છે કે આ જૈન સંક્તના લેખકે જેઓ પ્રાયઃ | સંક્ત વ્યાકરણના નિષ્ણાત પંડિતા હતા, પોતાના ધર્મના પવિત્ર સં દશ વધારે સ્પષ્ટ કરવાના ઉદ્દે શથી જ પ્રાંતિક ભાષાઓના, વિશેષતઃ તેમણે ગુજરાતી અને હિન્દીના શબ્દોને સંસ્કૃત રૂપ આપીને તેઓ કામમાં લાવ્યા કરતા હતા. એટલે જૈન સંક્ત ઓપદેશિક સાહિત્યની શોધ કરનાર વિદ્વાનોને માટે સંક્તની સાથે ભારતીય પ્રાંતિક ભાષાઓને પણ અભ્યાસ કરે પરમાવશ્યક છે. તેઓ પોતે ગુજરાતીના સ્વયપઠિત જાણણહાર હતા. એટલું જ નહી, અપિતુ તેઓએ પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્યની અને ખાસ કરીને જૈન સાહિત્યની શોધ કરીને તેની ભાષા અને સાહિત્ય સંબંધીના અન્યોન્ય વિદ્વત્તાભરેલા નિબધા પ્રકાશિત કર્યા છે.
એટલે જૈન શ્વેતાંબર પદેશિક સાહિત્યની તરફ દુનિયાનું લક્ષ આકર્ષિત કરીને અને જેના સંસ્કૃતનું સાચું સ્વરૂપ બતાવીને તેએાએ. જૈન સાહિત્ય ઉપર જે ઉ નકાર કર્યો છે તે ચિરસ્મરણીય છે.
- પોતાના જીવનના પાછલના ભાગમાં તેઓ વેદસંહિતા અને પારસીઓના અવરતાની ગહરી તુલનાત્મક શોધખોળમાં લાગી ગયા હતા. તેના ક્રમમાં તેઓ એવી અપૂર્વ નિર્ણય ઉપર આવ્યા હતા કે આ પુરાતન ગ્રંથાની વ્યાખ્યાને માટે મૂલ કgોથી સેંકડા નહીં, અપિતુ હજારો વર્ષો પછી ઉત્પન્ન થયેલા સાયન વગેરે ટીકાકાર કરતાં વેદ સહિતાને માટે જે અવસ્તાના પ્રથા અને અવેસ્તાને માટે વૈદિક સંહિતાઓ કંઈક અંશે વધારે ઉપયોગી છે કારણ કે એમના અને ઘણા અન્ય વિદ્વાનોના મત પ્રમાણે આ બન્ને પ્રાચીનતમ પ્રજા, અર્થાત વૈદિક અને આવસ્તિક આયો, એક જ દેશના—એફગાનિસ્તાનના સમકાલીન રહેવાસી હતા.આ બન્ને પ્રાચીન પ્રજાની પ્રાયઃ સમાનભૂત અસિઆરાધના સંબધે પણ એમની શોધખોળ અતિમૂલ્યવાન છે."
આ મહાન વિદ્વાન અને ઋષિના આત્માને શાંતિ સાંપડા અને એમની સ્મૃતિ અમર રહા એ જ ઈચ્છીએ છીએ.
તે કેક ક. છે કે 15 43 4 રહે છે રો ફેક એ જ
કરે SAFE BAHAUR JAIN RADHANA KHIDRA
of 2, 3 a fin Br - ૨૮ 0 07 જ છે છે કે 27 0 22
એ " - | P. Hઇ છે. 38/232. ?.

Page #28
Shri Jaina Satya Prakasha. Regd. No. B, 8801 શ્રી જૈન રત્ન કલરા શ્રી જેન સત્ય પ્રકાશ અંગે સૂચના યોજના | 2. આ માસિકનું વાર્ષિક લવાજમ રૂા. 3|| 1. શ્રી. જેનધર્મ સત્ય પ્રકાશક સમિતિ ત્રણે રૂપિયા રાખવામાં આવ્યું છે. દ્વારા " શ્રી. જૈન સત્ય પ્રકાશ' માસિક 19 વર્ષ 3. માસિક વી. પી. થી ન મંગાવતાં લવાથયાં પ્રગટ કરવામાં આવે છે.. જમના રૂા. 31 મનીઓર્ડ રદ્વારા મોકલી આપ| 2. એ સમિતિના આ0%ીન સંરક્ષક તરીકે વાથી અનુકુળતા રહેશે. રૂા. 5001 આ૦ દાતા તરીકે રૂા. 2001 આ૦ | સદસ્ય તરીકે રૂા. 10 11 રાખવામાં આવેલા 4, આ માસિકનું નવું વર્ષ દિવાળીથી છે. આ રીતે મદદ આપનારને કાયમને માટે શરૂ થાય છે. પરંતુ ગ્રાહક ગમે તે એ કથી માસિક મોકલવામાં આવે છે. બની શકાય. | વિનંતિ 5. ગ્રાહકોને એક મોકલવાની પૂરી સાવ૧. પૂજ્ય આચાર્યાદિ મુનિવરો ચતુર્માસનું ચેતી રાખવા છતાં અંક ન મળે તો સ્થાનિક સ્થળ નક્કી થતાં અને શેષ કાળમાં જ્યાં વિહરતા પોસ્ટ ઑફિસમાં તપાસ કર્યા પછી અમને હોય એ સ્થળનું સરનામું માસિક પ્રગટ થાય સુચના આપવી. એના 15 દિવસ અગાઉ મોકલતા રહે અને તે તે સ્થળે આ માસિક્રનો પ્રચાર માટે ગ્રાહકો 6. સરનામું બદલાવવાની સૂચના ઓછામાં બનાવવાનો ઉપદેશ આપતા રહે એવી વિનતિ છે. ઓછી 10 દિવસ અગાઉ આપવી જરૂરી છે. 2. તે તે સ્થળામાંથી મળી આવતાં પ્રાચીન - લેખકોને સૂચના અવશેષા કે ઐતિહાસિક માહિતીની સુચના આપવા વિનંતિ છે. - 1. લેખો કાગળની એક તરફ વાંચી શકાય 3. જૈનધર્મ ઉપર આક્ષેપાત્મક લેખે તેવી રીતે શાહીથી લખી મોકલવા. આદિની સામગ્રી અને માહિતી આપતા રહે 2. લેખો ટૂંકા, મુદાસર અને વ્યક્તિગત એવી વિનંતિ છે. ટીકાત્મક ન હોવા જોઈ એ. ગ્રાહકોને સૂચના ' 3. લેખે પ્રગટ કરવા ન કરવા અને તેમાં 1. " શ્રી જૈન સત્ય પ્રકાશ” માસિક પ્રત્યેક પત્રની નીતિને અનુસરીને સુધારાવધારા કવાનો અંગ્રેજી મહિનાની ૧૫મી તારીખે પ્રગટ થાય છે. હક તંત્રી આધીન છે.. મદ્રક : ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ શાહ, શ્રી શારદા મુદ્રણાલય, પાનકાર નાકા, અમદાવાદ, પ્રકાશક : ચીમનલાલ ગોકળદાસ શાહ, શ્રી. જૈનધર્મ સત્ય પ્રકાશક સમિતિ કાર્યાલય, જેસિંગભાઈની વાડી, ઘીકાંટા રોડ-અમદાવાદ, For Private And Personal Use Only