________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
*
*
|અનુસંધાન પૂર્ણ ૨૫ થી ) દ્રવ્ય પર્યાયની અપેક્ષાએ ફળના ભક્તાની વિવિધતા
એક જીવ કાંઈક શુભ કે અશુભ કર્મ કરે છે અને તેનું ફળ બીજે ભગવે છે એમ બનતું નથી. જે જીવ શુભાશુભ કર્મ કરે છે તે જ જીવ તેનું ફળ ભગવે છે. આ બંને વાતો અપેક્ષાએ સાચી છે. તે અપેક્ષા આ પ્રમાણે –
એક મનુષ્ય, મનુષ્ય શરીરના પર્યાયરૂપે રહીને પુન્ય કરે છે અને દેવના પર્યાયરૂપે રહીને તેનું ફળ ભોગવે છે. અહીં પર્યાયની મુખ્યતા છે. નય એટલે અપેક્ષા-અભિપ્રાય. નય બે છે: દ્રવ્યાર્થિક નય અને પર્યાયાર્થિક નય. મૂળ દ્રવ્યને–વસ્તુને લક્ષમાં રાખીને વસ્તુને નિર્ણય કરે છે-દ્રવ્યનો વિષય કરે છે તે દ્રવ્યાર્થિક નય છે અને જે પર્યાય તરફ લક્ષ આપીને પર્યાયની વાત કરે છે–પર્યાયને વિષય કરે છે તે પર્યાયાર્થિક નય છે.
દ્રવ્ય પર્યાયની અપેક્ષાએ એકતા અને અનેકતા
જે વખતે, આત્માની સાથે પર્યાયાર્થિક નયને સંબંધ જોડવામાં આવે છે તે વખતે આમાં એક હોવા છતાં અનેક આત્મા કહેવાય છે, કેમ કે આત્મા કઈ વખતે મનુષ્ય થાય છે, કોઈ વખતે તિર્યંચ થાય છે, તે કઈ વખતે નારકી પણ થાય છે. આવા અનેક રૂપ ધારણ કરતા હોવાથી એક આત્મા હોવા છતાં પર્યાયની અપેક્ષાએ તે અનેક થાય છે અને અનેક કહેવાય છે.
હવે જે વખતે દ્રવ્યાર્થિક નયનો આત્માની સાથે સંબંધ રાખી તે વાત કરવામાં આવે છે તે વખતે એક આત્મા કહેવાય છે. અર્થાત્ મનુષ્યાદિ અનેક સ્વરૂપે થવા છતાં તે બધામાં આત્મ દ્રવ્ય તો એક જ છે, માટે જ ઉપર કહેવામાં આવ્યું છે કે પર્યાની અપેક્ષાએ કઈ કર્મ કરે છે અને તેનું ફળ બીજે કઈ ભોગવે છે. જે મનુષ્ય અમુક પ્રકારનું કર્મ ઉપાર્જન કર્યું તે મરીને દેવ થયો એટલે મનુષ્ય શુભ કર્મ કર્યું અને તેનું ફળ દેવે ભગવ્યું, કેમ કે મનુષ્ય પર્યાયથી દેવ૫ર્યાય જુદો છે.
દ્રવ્યાર્થિક નયની અપેક્ષાએ જે કર્મ ઉપાર્જન કરે છે તે જ તેનું ફળ ભેગવે છે. જે આત્માએ મનુષ્યમાં રહીને શુભ કર્મ બાંધ્યું હતું તે જ આત્મા દેવપણે
For Private And Personal Use Only
