Purvbhumika

Author(s): Sukhlal Sanghavi
Publisher: Z_Jaindharma_no_Pran_002157.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/249506/1

Page #1

પૂર્વભૂમિકા [ધર્મ, તત્વજ્ઞાન, સંસ્કૃતિ વગેરેની સામાન્ય સમજૂતી ]
[૧] ધર્મ, તત્વજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિ જ્ઞાન અને વિદ્યા એ માત્ર બહુ વાચનથી જ મળી જાય છે એમ નથી. એછું કે વધુ વાંચવું એ રુચિ, શક્તિ અને સગવડતાને સવાલ છે. પણ ગમે તેટલું ઓછું વાંચવા છતાં, જે વધારે સિદ્ધિ અને લાભ મેળવવો હોય તે, તેની અનિવાર્ય શરત એ છે કે, મનને ખુલ્લું રાખવું અસત્યજિજ્ઞાસાની સિદ્ધિમાં કોઈ પણ પૂર્વગ્રહને કે રૂઢ સંસ્કારને આડે આવવા દેવા નહિ. મારે અનુભવ એમ કહે છે કે આ માટે સૌથી પહેલાં નિર્ભયતાની જરૂર છે. ધર્મને કાંઈ પણ ખરે અને ઉપયોગી અર્થ થતો હોય તે તે નિર્ભયતા સાથેની સત્યની શોધ છે. તત્વજ્ઞાન એ સત્યશોધનો એક ભાગ છે, અને ગમે તે વિષયનું અધ્યયન કરતા હોઈએ છતાં ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાનનો સંબંધ રહેલે જ છે. એ બન્ને વસ્તુઓ કોઈ ચકામાં બંધાતી નથી. મનનાં બધાં ઠારે સત્ય માટે ખુલ્લાં હોય અને નિર્ભયતા એની પૃષ્ઠભૂમિમાં હોય તે જે કાંઈ વિચારીએ કે કરીએ તે બધું જ તત્ત્વજ્ઞાન કે ધર્મમાં સમાઈ જાય છે.
જીવનમાંથી મેલ અને નબળાઈ દૂર કરવી અને તેને સ્થાને સગણ સ્વચ્છતા તેમ જ સામંજસ્યપૂર્ણ બળ આણવું, એ જ

Page #2

જૈનધર્મને પ્રાણ જીવનની સાચી સંસ્કૃતિ છે. આ જ વસ્તુ પ્રાચીન કાળથી દરેક દેશ અને જાતિમાં ધર્મને નામે પ્રસિદ્ધ છે. આપણું દેશમાં સંસ્કૃતિની સાધન હજાર વર્ષ પહેલાંથી શરૂ થયેલી અને આજે પણ ચાલે છે. આ સાધના માટે ભારતનું નામ સુવિખ્યાત છે. સાચી સંસ્કૃતિ વિના માનવતા કે રાષ્ટ્રીયતા નથી સરજાતી કે નથી ટકતી. વ્યક્તિની બધી શક્તિઓ, સિદ્ધિઓ અને પ્રવૃત્તિઓ એકમાત્ર સામાજિક કલ્યાણની દિશામાં જાય ત્યારે જ ધર્મ યા સંસ્કૃતિ ચરિતાર્થ થાય છે. ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને તત્વજ્ઞાનની વિકૃત સમજ દૂર કરવા અને સૈકાઓ જૂના વહેમનું મૂલ ઉચ્છદવા વાસ્તે પણ સંસ્કૃતિની સાચી અને ઊંડી સમજ આવશ્યક છે.
[ અચિં- ભા. ૧, પૃ૦ ૭} [૨] તત્ત્વજ્ઞાન અને ધર્મને સંબંધ તત્વજ્ઞાન એટલે સત્યશોધનના પ્રયત્નમાંથી ફલિત થયેલા અને ફલિત થતા સિદ્ધાંત. ધર્મ એટલે એવા સિદ્ધાંતને અનુસરીને જ નિર્માણ થયેલ વૈયક્તિક તેમ જ સામૂહિક જીવનવ્યવહાર. એ ખરું છે કે એક જ વ્યક્તિ કે સમૂળી ગ્યતા તેમ જ શક્તિ સદા એકસરખી નથી હતી. તેથી ભૂમિકા અને અધિકારભેદ પ્રમાણે ધમમાં અંતર હેવાનું એટલું જ નહિ, પણ ધર્માચરણ વધારે પુરુષાર્થની અપેક્ષા રાખતું હેવાથી તે, ગતિમાં તત્ત્વજ્ઞાનથી પાછળ પણ રહેવાનું. છતાં જે આ બન્નેની દિશા જ મૂળમાં જુદી હોય તે તત્ત્વજ્ઞાન ગમે તેટલું ઊંડું અને ગમે તેવું સાચું હોય છતાં ધમ એના પ્રકાશથી વંચિત જ રહે અને પરિણામે માનવતાને વિકાસ અટકે. તત્વજ્ઞાનની શુદ્ધિ, વૃદ્ધિ અને પરિપાક જીવનમાં ધર્મને ઉતાર્યા સિવાય સંભવી જ ન શકે. એ જ રીતે તત્ત્વજ્ઞાનના અવલંબન વિનાને ધર્મ, જડતા તેમ જ વહેમથી મુક્ત થઈ ન શકે. એટલા માટે બન્નેમાં દિશાભેદ હવે ધાતક છે.
[ અચિં ભા. ૧, પૃ૦ ૨૨]

Page #3

પૂર્વ ભૂમિકા
[૩] ધનું બીજ
ધર્મનું ખીજ શું છે, અને એનુ પ્રારંભિક સ્વરૂપ શું છે? આપણે સૌ અનુભવ કરીએ છીએ કે આપણામાં જિજીવિષા છે, જિજીવિષા કેવળ મનુષ્ય કે પશુ-પક્ષી સુધી જ મર્યાદિત નથી; એ તો ઝીણામાં ઝીણા કીટ, પતંગ અને બેક્ટેરિયા જેવા જંતુઓમાં પણ છે. જિજીવિષાના ગર્ભમાં જ સુખતી જ્ઞાત-અજ્ઞાત અભિલાષા અનિવાર્ય રીતે રહેલી છે. જ્યાં સુખની અભિલાષા છે ત્યાં પ્રતિકૂળ વેદના કે દુ:ખથી ખેંચવાની વૃત્તિ જરૂર હૈાય છે. આ જિવિષા, સુખની અભિલાષા અને દુઃખના પ્રતિકારની ઇચ્છામાં જ ધર્મનું બીજ રહેલું છે.
કાઈ નાનું કે મોટુ પ્રાણી એકલુ પોતામાં જ જીવવા ઇચ્છે તો જીવી ન શકે, અને એવું જીવન વિતાવી પણ ન શકે. એને પાતાના નાનામેટા સાતીય જૂથને આશ્રય લીધા વિના ચેન નથી પડતું. જેવી રીતે એ પેાતાના જૂથમાં રહીને એના આશ્રયે સુખનો અનુભવ કરે છે, એવી જ રીતે, વખત આળ્યે, પેાતાના જૂથની બીજી વ્યક્તિને પાતાથી બનતી મદદ આપીને પણ એ સુખને અનુભવ કરે છે. કીડી, ભમરા અને ઊધઈ જેવા ક્ષુદ્ર જંતુઓનુ વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ કરનારાએએ આવી વસ્તુસ્થિતિનું વિસ્તારથી વર્ણન કર્યું છે. આટલી ઝીણુવટમાં નહી' ઊતરનાર સામાન્ય નિરીક્ષકા પશુ પક્ષીઓ અને વાંદરા જેવાં પ્રાણીઓ ઉપરથી જોઈ શકે છે કે પોપટ, મેના, કાગડા વગેરે પક્ષીઓ કેવળ પેાતાનાં સંતાને માટે જ નહીં, બલ્કે પોતાની જાતિના જૂથ ઉપરના સંકટને સમયે પણ એનું નિવારણ કરવા માટે કેવા જીવસટાસટના પ્રયત્ન કરે છે, અને પોતાના જૂથને આશ્રય લેવાનું કેવી રીતે પસદ કરે છે! કાઈ વાંદરાના બચ્ચાને પકડી લઈ એ, અને પછી જોઈ એ કે કેવળ એની મા જ નહીં પણ એ જૂથનાં નાનાં-મોટાં બધાં વાંદરાં એને બચાવવાના કેવા પ્રયત્ન કરે છે! એ જ રીતે પકડા

Page #4

જૈનધર્મને પ્રાણ યેલું બચ્ચું પણ ફક્ત પિતાની મા તરફ જ નહીં પણ બીજાં વાંદરાંઓ તરફ પણ પિતાને બચાવવા માટે કેવું તાકી રહે છે! પશુપક્ષીઓમાં રોજ બની ગયેલે આ બનાવ આમ તે બહુ પરિચિત અને સાવ સામાન્ય જેવો છે, પણ એમાં સૂક્ષ્મ રૂપે એક સત્ય સમાયેલું છે.
એ સત્ય એ છે કે કોઈ પ્રાણીની જિજીવિષા એના જીવનથી અળગી નથી થઈ શકતી; અને જિજીવિષાની તૃપ્તિ ત્યારે જ થાય છે કે જ્યારે પ્રાણી પિતાના નાના-મોટા જૂથમાં રહીને એવી મદદ મેળવે અને એને મદદ કરે. જિજીવિષાની સાથે અનિવાર્ય રીતે સંકળાયેલ આ પિતાની જાતિના જૂથની મદદ લેવાની ભાવનામાં જ ધમનું બીજ સમાયેલું છે. સમુદાયમાં રહ્યા વગર તેમ જ એની મદદ લીધા વગર જે જીવનધારી પ્રાણીની જીવવાની ઈચ્છા સંતુષ્ટ થાત તે ધર્મની ઉત્પત્તિને સંભવ જ ન હતા. આ દષ્ટિએ જોતાં, એ વાતમાં જરાય સંદેહ નથી રહેત કે ધર્મનું બીજ આપણી જિજીવિષામાં છે, અને એ જીવનવિકાસની પ્રાથમિકમાં પ્રાથમિક સ્થિતિમાં પણ મોજૂદ હોય છે–ભલે પછી એ અજ્ઞાન કે અવ્યક્ત અવસ્થા જ કેમ ન હોય.
હરણ જેવા સુકોમળ સ્વભાવના જ નહીં, બલ્ક જંગલી પાડો અને ગેંડા જેવાં કઠોર સ્વભાવવાળાં પશુઓમાં પણ જોવામાં આવે છે કે એ બધાંય પિતા પોતાનાં જૂથ રચીને રહે છે અને જીવે છે. આને આપણે ચાહે આનુવંશિક સંસ્કાર માનીએ કે ચાહે પૂર્વજન્મોપાર્જિત; પણ વિકસિત માનવજાતિમાં પણ આ સામુદાયિક વૃત્તિ અવશ્ય જોવામાં આવે છે. જ્યારે પુરાતન કાળને માનવી જંગલી અવસ્થામાં હતા ત્યારે, અને જ્યારે આજને માનવી સભ્ય લેખાય છે ત્યારે પણ, આ સામુદાયિક વૃત્તિ એકસરખી અખંડ જેવામાં આવે છે. હા, એટલે ફેર જરૂર છે કે જીવનવિકાસની અમુક ભૂમિકા સુધી સામુદાયિક વૃત્તિ એટલી એકસરખી નથી હોતી, કે જેટલી વિકસિત બુદ્ધિશાળી ગણાતા માનવીમાં છે. આપણે ભાનવગરની કે અસ્પષ્ટ ભાનવાળી સામુદાયિક

Page #5

પૂર્વ ભૂમિકા
વૃત્તિને પ્રાવાહિક કે ઔધિક [ પ્રવાહથી ચાલી આવતી કે એશ્વ-સંજ્ઞાથી માની લીધેલી ] કહી શકીએ છીએ. પણ એ વૃત્તિ જ ધખીજા આધાર છે, એમાં જરાય શક નથી. આ ધર્મખીજનું સામાન્ય અને સંક્ષિપ્ત રૂપ એ જ છે કે વ્યક્તિગત તેમ જ સામુદાયિક વનને માટે જે અનુકૂળ હોય તે કરવું અને જે પ્રતિકૂળ હોય અને ટાળવું કે એનાથી બચવું.
७
[દઔચિ’॰ ખ' t, પૃ૦ ૩-૫]
[૪] ધમ'નું ધ્યેય
ધનું ધ્યેય શું હોવું જોઈ એ ? કઈ વસ્તુને ધર્માંના ધ્યેય તરીકે સિદ્ધાંતમાં, વિચારમાં અને વનમાં સ્થાન આપવાથી ધમની સફળતા અને જીવનની વિશેષ પ્રગતિ સાધી શકાય?
આને જવામ એ કે દરેકને પોતાના વૈયક્તિક અને સામાજિક કર્તવ્યનું ઠીક ઠીક ભાન, કર્તવ્ય પ્રત્યેની જવાબદારીમાં રસ અને એ રસને મૂત કરી દેખાડવા જેટલા પુરુષાર્થની જાગૃતિ હોવી, એ જ ધર્માંનુ ધ્યેય મનાવું જોઈ એ. જો ઉક્ત તત્ત્વાને ધર્મના ધ્યેય તરીકે સ્વીકારી તેના ઉપર ભાર આપવામાં આવે તે પ્રજાજીવન સમગ્રપણે પલટો ખાય.

[દૃચિ’• ભા૦ ૧, ૫૦ ૬૪ ]
[૫] ધમ: વિશ્વની સપત્તિ
આધ્યાત્મિક ધર્મ એ કાઈ એક વ્યક્તિના જીવનમાંથી નાનામોટા સ્ત્રોતરૂપે પ્રગટ થાય છે, અને તે આસપાસના માનવસમાજની ભૂમિકાને પ્લાવિત કરે છે. એ સ્રોતનુ બળ કે પ્રમાણુ ગમે તેટલુ હોય, છતાં તે સામાજિક જીવનની ભૂમિકાને અમુક અંશે જ આ કરે છે. ભૂમિકાની એ અધૂરી ભીનાશમાંથી અનેક કીટાણુ જન્મે છે, અને તે પોતાની આધારભૂત ભૂમિકાને જ ભરખે છે. એવામાં વળી

Page #6

જૈનધર્મને પ્રાણ કોઈ બીજી વ્યક્તિમાં ધર્મને સ્રોત ઉદ્ભવે છે, અને તે પ્રથમના કીટાણુજન્ય સડાને ધોઈ નાખવા મથે છે. આ બીજો સ્ત્રોત પ્રથમના સ્ત્રોત ઉપર બાઝેલી લીલને જોઈ નાખી જીવનની ભૂમિકામાં વધારે ફલદાયી કાંપ મૂકે છે. વળી એ કાંપના બીજા થર ઉપર લીલ જામે છે, અને ક્યારેક કાલક્રમે ત્રીજી વ્યક્તિમાં પ્રભવેલ ધર્મોત એનું માર્જન કરી નાખે છે. આવી રીતે માનવજીવનની ભૂમિકા પર ધર્મ સ્ત્રોતનાં અનેક વહેણે વહેતાં રહે છે, અને એ રીતે ભૂમિકા વિશેષ ને વિશેષ યોગ્ય તેમ જ ફળદ્રુપ બનતી જાય છે.
ધમસ્ત્રોતનું પ્રકટીકરણ એ કેઈ એક દેશ કે એક જાતિની પિતૃક સંપત્તિ નથી, એ તે માનવજાતિરૂપ એક વૃક્ષની જુદી જુદી શાખા પર ઉદ્ભવનાર સુફળ છે. તેને પ્રભાવ હેય ભલે વિરલ વ્યક્તિમાં, પણ તે દ્વારા સમુદાયમાં અમુક અંશે વિકાસ અવશ્ય થાય છે.
[અચિં૦ ભાવ ૧, પૃ. ૨૮] [૬] ધર્મનાં બે સ્વરૂપ : બાહ્ય અને આત્યંતર
ઘર્મનાં બે રૂપ છે : એક તે નજરે ચડે તેવું અને બીજું નજરે ન ચડે પણ માત્ર મનથી સમજી શકાય તેવું. પહેલા રૂપને ધર્મને દેહ અને બીજા રૂપને તેને આત્મા કહી શકાય
દુનિયાના બધા ધર્મોને ઈતિહાસ કહે છે કે બધા ધર્મોને દેહ જરૂર હોય છે. પહેલાં એ જોઈએ કે એ દેહ શાથી બને છે? દરેક નાના-મોટા ધમપંથનું અવલોકન કરીએ તે આટલી બાબતે તે સર્વસાધારણ જેવી છે : શાસ્ત્ર; તેને રચનાર અને સમજાવનાર પંડિત કે ગુરુ; તીર્થ, મંદિર આદિ પવિત્ર લેખાતાં સ્થળે; અમુક જાતની ઉપાસના અગર ખાસ જાતના ક્રિયાકાંડે; એવા ક્રિયાકાંડ અને ઉપાસનાઓને પોષનાર અને તે ઉપર નભનાર એક વર્ગ. સર્વ ધર્મ પંથની અંદર, એક અથવા બીજે રૂપે, ઉપર જણાવેલી વસ્તુઓ

Page #7

પૂર્વ ભૂમિકા
મળી આવે છે અને તે જ તે તે ધમ પથતા દે છે. હવે જોવું રહ્યું કે ધર્માંતે આત્મા, એ શું છે? આત્મા એટલે ચેતના કે જીવન, સત્ય, પ્રેમ, નિ:સ્વાર્થ પણું, ઉદારતા અને વિવેક-વિનય આદિ સદ્ગુણા, તે ધર્મના આત્મા છે. દેહ ભલે અનેક અને જુદા જુદા હાય, પણ આત્મા સત્ર એક જ હોય છે. એક જ આત્મા અનેક દેહો દ્વારા વ્યક્ત થાય છે; અથવા એમ કહીએ કે એક જ આત્મા અનેક દેહેમાં જીવન પામે છે, જીવન વહાવે છે.
*

*
*
ધર્મ એટલે સત્યની તાલાવેલી અને વિવેકી સમભાવ, તેમ જ એ એ તત્ત્વાની દોરવણી નીચે ધડાતા જીવનવ્યવહાર આ જ ધર્મ પારમાર્થિક છે. ખીન્ન જે વિધિનિષેધા, ક્રિયાકાંડા, ઉપાસનાના પ્રકારો વગેરે ધર્મની કાટિમાં ગણાય છે, તે બધા જ વ્યાવહારિક ધર્મ છે અને તે ત્યાં લગી અને તેટલે જ અંશે યથાર્થ ધર્મના નામને પાત્ર છે, જ્યાં લગી અને જેટલે અંશે તેઉક્ત પારમાર્થિક ધ સાથે અભેદ્ય સંબંધ ધરાવતા હોય છે. પારમાર્થિક ધર્મ એ જીવનની મૂલગત તેમ જ અદૃશ્ય વસ્તુ છે. તેને અનુભવ કે સાક્ષાત્કાર ધાર્મિક વ્યક્તિને જ હોય છે, જ્યારે વ્યાવહારિક ધ દૃશ્ય હાઈ પરપ્રત્યેય છે. પારમાર્થિક ધમનો સબંધ ન હોય તે ગમે તેટલા જૂના અને બહુસંમત બધા જ ધર્મી વસ્તુત: ધર્માભાસ જ છે. [દચિં૰ ભા॰૧, પુ॰ ૨૮ ]
[દ ભા॰ ૧, પૃ૦ ૧૨૨]
**
*
ધનાં એ સ્વરૂપે! છે : પહેલુ તાત્ત્વિક, જેમાં સામાન્યતઃ કાઈ તો મતભેદ નથી તે સદ્ગુણાત્મક; બીજી વ્યાવહારિક, જેમાં જાતજાતના મતભેદો અનિવાર્ય છે તે બાહ્યપ્રવૃત્તિરૂપ, જે તાત્ત્વિક અને વ્યાવહારિક ધર્મ વચ્ચેના ભેદ સ્પષ્ટપણે સમજે છે, જે

Page #8

જૈનધર્મને પ્રાણ તાત્વિક અને વ્યાવહારિક ધર્મના સંબંધ વિષે વિચારી જાણે છે, ટૂંકમાં તાત્વિક અને વ્યાવહારિક ધર્મના એગ્ય પૃથક્કરણની તેમ જ બળાબળની ચાવી જેઓને લાધી છે, તેમને વ્યાવહારિક ધર્મના મતભેદો કલેશવર્ધક તરીકે સ્પર્શી નથી શકતા. આને સારા એ નીકળે કે જે ધર્મ વિષેની ખરી સ્પષ્ટ સમજ હેય તે કઈ પણ મતભેદ ક્લેશ જન્માવી શકે; ખરી સમજ હેવી એ એક જ કલેશવર્ધક મતભેદના નિવારણને ઉપાય છે. આ સમજનું તત્વ પ્રયત્નથી મનુષ્યજાતિમાં વિસ્તારી શકાય છે, તેથી એવી સમજ મેળવવી કે કેળવવી એ ઇષ્ટ છે.
શુદ્ધ વૃત્તિ અને શુદ્ધ નિષ્ઠા નિર્વિવાદપણે ધર્મ છે, જ્યારે બાહ્ય વ્યવહારોના ધર્મોધમપણામાં મતભેદો છે. તેથી બાહ્ય આચારો કે વ્યવહાર, નિયમ કે રીતરિવાજોની ધર્માતા કે અધર્માતાની કસોટી એ તાત્વિક ધર્મ જ હોઈ શકે.
[અચિં૦ ભાગ 1, પૃ. પર-પ૩] [૭] ધર્મદષ્ટિ અને તેનું ઊર્ધીકરણ ઊર્ધ્વીકરણનો અર્થ છે શુદ્ધીકરણ તેમ જ વિસ્તારીકરણ. ધર્મદષ્ટિ જેમ જેમ શુદ્ધ થાય અને શુદ્ધ કરાય તેમ જ તેને વિસ્તાર થાય અર્થાત્ માત્ર વ્યક્તિગત ન રહેતાં તેનું જેમ જેમ સામુદાયિક રૂપ નિર્માણ થાય, તેમ તેમ તેનું ઊર્ધ્વીકરણ થાય છે એમ સમજવું જોઈએ. એને જ Sublimation કહેવામાં આવે છે.
જિજીવિષા યા જીવનવૃત્તિ અને ધર્મદષ્ટિ એ બન્ને પ્રાણીમાત્રમાં સહભૂ અને સહચારી છે. ધર્મદષ્ટિ વિના જીવનવૃત્તિ સંતોષાતી નથી અને જીવનવૃત્તિ હોય તે જ ધર્મદષ્ટિનું અસ્તિત્વ સંભવે છે. આમ છતાં મનુષ્ય અને ઇતર જીવજગત વચ્ચેની સ્થિતિ નોખી નોખી છે. પશુ-પક્ષી અને કીડી-ભ્રમર જેવી અનેક પ્રાણુજાતિઓમાં આપણે જોઈએ છીએ કે તે તે પ્રાણું માત્ર પિતાના દેહિક જીવન અર્થે જ

Page #9

wwwhvvvvvvvvvvvvvvv
પૂર્વભૂમિકા પ્રવૃત્તિ નથી કરતું, પણ તે પિતા પોતાના નાનામેટા જૂથ, દળ કે વર્ગ માટે કાંઈને કાંઈ કરે જ છે. આ એની એક રીતે ધર્મવૃત્તિ થઈ. પણ આ ધર્મવૃત્તિના મૂળમાં જાતિગત પરંપરાથી ચાલ્યો આવતે એક રૂઢ સંસ્કાર હોય છે. એની સાથે એમાં સમજણ કે વિવેકનું તત્વ વિકસ્યું નથી હોતું; એની શક્યતા પણ નથી હોતી, તેથી એ ધર્મવૃત્તિને ધર્મદષ્ટિની કાટિમાં મૂકી ન શકાય.
મનુષ્યપ્રાણુ જ એવું છે જેમાં ધર્મદષ્ટિનાં બીજે સ્વયંભૂ રીતે પડેલાં છે. એવાં બીજેમાં એની જ્ઞાન અને જિજ્ઞાસાવૃતિ, સંકલ્પ શક્તિ અને સારા-નરસાનો વિવેક કરવાની શકિત, તેમ જ ધ્યેયને સિદ્ધ કરવાનો પુરુષાર્થ, આ મુખ્ય છે. મિનુષ્ય જેટલું ભૂતકાળનું સ્મરણ અન્ય કોઈ પ્રાણમાં નથી. એના જેટલા ભૂતકાળને વારસો સાચવવાની અને આગલી પેઢીઓને એ વારા વધારા સાથે આપવાની કળા પણ કઈમાં નથી. તે એકવાર કાંઈ પણ કરવાને સંકલ્પ કરે છે તે તેને સાથે જ છે, અને પિતાના નિર્ણને પણ, ભૂલ જણાતાં, બદલે અને સુધારે છે. એના પુરુષાર્થની તે કઈ સીમા જ નથી. તે અનેક નવાનવાં ક્ષેત્રોને ખેળે અને ખેડે છે. મનુષ્યજાતની આ શકિત તે જ તેની ધર્મદષ્ટિ છે.
પરંતુ મનુષ્યજાતિમાં અત્યારે ધર્મદષ્ટિના વિકાસની જે ભૂમિકા જણાય છે તે એકાએક સિદ્ધ થઈ નથી. આને સાક્ષી ઈતિહાસ છે. એડવર્ડ કે નામના વિદ્વાને ધર્મવિકાસની ભૂમિકાઓને નિર્દેશ ટૂંકમાં આ રીતે કર્યો છે : We look out before we look in, and we look in before we look up ડૉ. આનંદશંકર ધ્રુવે એનું ગુજરાતી આ રીતે કર્યું છે : “પ્રથમ બહિર્દષ્ટિ, પછી અન્તર્દષ્ટિ અને છેવટે ઊર્ધ્વદષ્ટિ, પ્રથમ ઈશ્વરનું દર્શન બાહ્ય સૃષ્ટિમાં થાય, પછી અન્તરઆત્મામાં (કર્તવ્યનું ભાન વગેરેમાં) થાય અને છેવટે ઉભયની એકતામાં થાય.” જૈન પરિભાષામાં એને બહિરાત્મા, અન્તરાત્મા અને પરમાત્માની અવસ્થા કહી શકાય.

Page #10

૧૨
જૈનધર્મને પ્રાણું મનુષ્ય કેવીય શક્તિશાળી કેમ ન હોય, પણ તે સ્કૂલમાંથી અર્થાત દ્રવ્યમાંથી સૂક્ષ્મમાં અર્થાત ભાવમાં પ્રગતિ કરે છે. ગ્રીસમાં શિલ્પ, સ્થાપત્ય, કાવ્ય, નાટક, તત્વજ્ઞાન, ગણિત આદિ કળાઓ અને વિદ્યાએને એક કાળે અભુત વિકાસ થયેલ. એવે વખતે જ એક વ્યકિતમાં અકળ રીતે ધર્મદષ્ટિ, માણસજાતને આંજી દે એટલા પ્રમાણમાં, વિકસી. એ સોક્રેટિસે કળાઓ અને વિદ્યાનું મૂલ્ય જ ધર્મદષ્ટિના ગજથી બદલી નાખ્યું અને એની એ ધર્મદષ્ટિ આજે તે ચેમેર સકારાય છે.
યહોવાહે મૂસાને આદેશ આપે ત્યારે એ માત્ર યહૂદી લેકેના સ્થૂલ ઉદ્ધાર પૂરતો હતો અને બીજી સમકાલીન જાતિઓનો એમાં વિનાશ પણ સૂચવાતે હતો. પરંતુ એ જ જતિમાં ઈસુ ખ્રિસ્ત પાક્યો અને ધર્મદષ્ટિએ જુદું જ રૂપ લીધું. ઈસુએ ધર્મની બધી જ આજ્ઞાઓને અંદર અને બહારથી શોધી તેમ જ દેશ-કાળના ભેદ વિના સર્વત્ર લાગુ કરી શકવા જેવી ઉદાત્ત બનાવી. આ બધા પહેલાં પણ ઈરાનમાં જરથુ નવું દર્શન આપેલું, જે અવેસ્તામાં જીવિત છે. અંદરોઅંદર લડી મરના અને જાતજાતના વહેમના ભેગા થયેલા આરબ કબીલાઓને સાંધવાની અને કંઈક વહેમમુકત કરવાની ધમંદષ્ટિ મહંમદ પૈગંબરમાં વિકસી.
પરંતુ ધર્મદષ્ટિના વિકાસ અને ઊર્ધ્વીકરણની મુખ્ય કથા તો મારે ભારતીય પરંપરાઓને અવલંબી દર્શાવવાની છે. વેદોનાં ઉષમ, વરુણ અને ઈન્દ્ર આદિ સૂક્તમાં કવિઓની સૌંદર્યદષ્ટિ, પરાક્રમ પ્રત્યેને અહોભાવ અને કઈ દિવ્ય શક્તિ પ્રત્યેની ભકિત જેવાં મંગળ તો વાંચીએ છીએ, પણ એ કવિઓની ધર્મદષ્ટિ મુખ્યપણે સકામ છે. તેથી જ તેઓ દિવ્ય શક્તિ પાસેથી પિતાની, પિતાના કુટુંબની અને પશુ આદિ પરિવારની આબાદીની માગણી કરે છે અને બહુ બહુ તે લાંબુ જીવન પ્રાથે છે. સકામતાની આ ભૂમિકા બ્રાહ્મણકાળમાં વિકસે છે.

Page #11

કિ બાત પણa Re
ના નવા
પૂર્વભૂમિકા
૧૩ તેમાં અધિક ઉપરાંત પારલૌકિક ભાગ સાધવાના નવનવા માર્ગે જાય છે.
પરંતુ, આ સકામ ધર્મદષ્ટિ સમાજને વ્યાપી રહી હતી તેવામાં જ, એકાએક ધર્મદષ્ટિનું વલણ બદલાતું દેખાય છે. કેઈ તપસ્વી યા ઋષિને સૂઝયું કે આ બીજા લેકના સુખભેગે વાંછવા અને તે પણ પિતાપૂરતા અને બહુ બહુ તે પરિવાર યા જનપદપૂરતા, તેમ જ બીજા કરતાં વધારે ચડિયાતા, તે આ કાંઈ ધર્મદૃષ્ટિ કહેવાય નહિ. ધર્મદ્રષ્ટિમાં કામનાનું તત્વ હોય તે તે એક અધૂરાપણું જ છે. આ વિચારમાંથી નવું પ્રસ્થાન શરૂ થયું અને એને જાદુ વ્યાપક બન્યો. ઈ. સ. પહેલાંના આઠ કે હજાર વર્ષ જેટલા જૂના યુગમાં અકામ ધર્મદષ્ટિના અનેક અખતરા થતા દેખાય છે. ઉપનિષદ એ જ ધર્મદષ્ટિનું વિવરણ કરે છે. જૈન, બૌદ્ધ આદિ સંઘને તે પાયે જ એ દષ્ટિમાં છે. આ અકામ ધર્મદષ્ટિ એ અન્તરામદષ્ટિ યા ધર્મવિકાસની બીજી ભૂમિકા છે. આમાં મનુષ્ય પ્રથમ પિતાની જાતને શુદ્ધ કરવાને પ્રયત્ન કરે છે અને સમગ્ર વિશ્વ સાથે તાદાસ્યભાવ કેળવવા મથે છે. આમાં અહિક અને પરલૌકિક એવા કેઈ સ્થૂલ ભેગની વાંચ્છાને આદર છે જ નહિ.
કુટુંબ અને સમાજમાં નિષ્કામતા સાધી ન શકાય, એ વિચારમાંથી એકાન્તવાસ અને અનગારભાવની વૃત્તિ બળ પકડે છે. અને આવી વૃત્તિ એ જ જાણે નિષ્કામતા હોય યા વાસનાનિવૃત્તિ હોય એવી રીતે એની પ્રતિષ્ઠા જામે છે. કામતૃષ્ણાની નિવૃત્તિ યા શુદ્ધીકરણનું સ્થાન મુખ્યપણે પ્રવૃતિત્યાગ જ લે છે અને જાણે જીવન જીવવું એ એક પાપ કે શાપ હોય તેવી મનવૃત્તિ સમાજમાં પ્રવેશે છે. આ વખતે વળી અકામ ધમદષ્ટિનું સંસ્કરણ થાય છે. ઈશાવાસ્ય ઘણું કરે છે કે આખું જગત આપણા જેવા ચેતન્યથી ભરેલું છે, તેથી જ્યાં જશે ત્યાં બીજા પણું ભગીઓ તે છે જ. વસ્તુભોગ એ કઈ મૂળગત

Page #12

૧૪.
જૈનધર્મને પ્રાણ દેષ નથી, એ જીવન માટે અનિવાર્ય છે. એટલું જ કરે કે બીજાની સગવડને ખ્યાલ રાખી જીવન જીવો અને કેઈન ધન પ્રત્યે ન લેભાઓ, પ્રાપ્ત કર્તવ્ય કર્યું જાઓ અને જિવાય તેટલું જીવવા ઈચ્છે. આમ કરવાથી નથી કેઈ કામતૃષ્ણાનું બંધન નડવાનું કે નથી બીજો કોઈ લેપ લાગવાને. ખરેખર, ઈશાવાસ્ય નિષ્કામ ધર્મદષ્ટિને અંતિમ અર્થ દર્શાવી મનુષ્યજાતને ધર્મદષ્ટિના ઊર્ધ્વીકરણ તરફ પ્રયાણ કરવામાં ભારે મદદ કરી છે. ગીતાના ભવ્ય મહેલને પાચો ઈશાવાસ્યની જ
મહાવીરે તૃષ્ણાદેષ અને તેમાંથી ઉદ્ભવતા બીજા દેશે નિર્મળ કરવાની દૃષ્ટિએ મહતી સાધના કરી. બુદ્ધ પણ પોતાની રીતે એવી જ સાધના કરી. પરંતુ સામાન્ય સમાજે એમાંથી એટલે જ અર્થ ઝીલ્યા કે તૃષ્ણ, હિંસા, ભય આદિ દે ટાળવા. લેકેની દે ટાળવાની વૃત્તિએ આ ન કરવું, તે ન કરવું, એવા અનેકવિધ નિવર્તક યા નકારાત્મક ધ પિષ્યા, વિકસાવ્યા અને વિધાયક–ભાવાત્મક ધર્મ વિકસાવવાની બાજુ લગભગ આખા દેશમાં ગૌણ બની ગઈ. આવી દશા હતી ત્યારે જ વળી મહાયાનભાવના ઉદયમાં આવી. અશોકના ધર્મશાસનમાં એનું દર્શન થાય છે. પછી તે અનેક ભિક્ષુકે પિતપિતાની રીતે એ ભાવના દ્વારા પ્રવર્તક ધર્મો વિકસાબે જતા હતા. છઠ્ઠા સૈકાના ગુજરાતમાં થયેલ શાન્તિદેવે તે ત્યાં સુધી કહી દીધું કે દુનિયા દુખી હોય અને મોક્ષને ઝખીએ, એ અરસિક મેક્ષ શા કામને ? મધ્યકાળ અને પછીના ભારતમાં અનેક સંત, વિચારકે અને ધર્મદષ્ટિના શોધકે થતા આવ્યા છે, પણ આપણે આપણા જ જીવનમાં ધર્મદષ્ટિનું જે ઊર્ધીકરણ જોયું છે, અને અત્યારે પણ જોઈએ છીએ, તે અત્યાર લગી વિશ્વમાં થયેલ ધર્મદષ્ટિના વિકાસનું સર્વોપરિ સોપાન હોય એમ જણાયા વિના રહેતું નથી.
[અચિં- ભા. ૧, પૃ. ૭૨-૭૫]

Page #13

પૂર્વભૂમિકા
૧૫ [૮] બે ધર્મ સંસ્થાઓ ગૃહસ્થાશ્રમકેન્દ્રિત અને સંન્યાસકેન્દ્રિત
આપણા દેશમાં મુખ્યપણે બે પ્રકારની ધર્મસંસ્થાઓ ચાલી આવે છે, કે જેનાં મૂળ તથાગત બુદ્ધ અને નિગ્રંથનાથ મહાવીરથી પણું જૂનાં છે. આમાંની એકના કેન્દ્રમાં ગૃહસ્થાશ્રમ છે અને બીજીના કેન્દ્રમાં સંન્યાસ કે પરિવજ્યા છે. પહેલી સંસ્થાનું પિષણ અને સંવર્ધન મુખ્યત્વે વૈદિક બ્રાહ્મણે દ્વારા થયું છે, કે જેમનો ધર્મ વ્યવસાય ગૃહ્ય અને શ્રૌત યજ્ઞયાગાદિ તેમ જ એને અનુકૂળ સંસ્કારોને અનુલક્ષીને ચાલતે રહ્યો છે.
બીજી સંસ્થા શરૂમાં અને મુખ્યત્વે બ્રાહ્મણેતર એટલે કે વૈદિકતર–ખાસ કરીને કર્મકાંડી બ્રાહ્મણથી જુદા–વર્ગ દ્વારા આવિર્ભાવ પામી છે. આજે તે આપણે ચાર આશ્રમના નામથી એટલા બધા સુપરિચિત છીએ કે દરેક એમ સમજે છે કે ભારતની પ્રજ પહેલાંથી જ ચાર આશ્રમની સંસ્થાની ઉપાસક હતી. પણ ખરી રીતે એવું નથી. ગૃહસ્થાશ્રમન્દ્રિત અને સંન્યાસાશ્રમકેન્દ્રિત એવી બને સંસ્થાઓના પરસ્પરના સંધર્ષ તથા આચાર-વિચારોની આપ-લેમાંથી આ ચાર આશ્રમની સંસ્થાનો વિચાર અને આચાર સ્થિર થય છે.
જેઓ ગૃહસ્થાશ્રમન્દ્રિત સંસ્થાને જીવનનું મુખ્ય અંગ માનતા હતા, તેઓ સંન્યાસનો કેવળ વિરોધ જ નહીં, અનાદર સુધ્ધાં કરતા હતા. બીજી બાજુ સંન્યાસકેન્દ્રિત સંસ્થાના પક્ષપાતી સંન્યાસ ઉપર એટલે બધે ભાર આપતા હતા કે જાણે એ સમાજનું જીવનસર્વસ્વ જ હોય. બ્રાહ્મણો વેદ અને વેદાશ્રિત કર્મકાંડેને આધારે જીવન વ્યતીત કરતા રહ્યા, જે ગૃહસ્થ દ્વારા ગૃહસ્થાશ્રમમાં જ સંભવિત છે. તેથી તેઓ ગૃહસ્થાશ્રમની પ્રધાનતા, ગુણવત્તા તેમ જ સંપગિતા ઉપર ભાર દેતા આવ્યા. જેમને માટે વેદાશ્રિત કર્મ કાંડને જીવનમાર્ગ સીધી રીતે ઉઘાડે ન હતો અને જેઓ વિદ્યાચિ અને ધર્મરુચિ ધરાવતા હતા, એમણે ધર્મજીવનનાં બીજ દ્વાર

Page #14

જૈનધર્મને પ્રાણ ઉઘાડ્યાં, જેમાંથી ક્રમે ક્રમે આરણ્યક ધર્મ, તાપસ ધર્મ કે ટાગોરની ભાષામાં “તપવન”ની સંસ્કૃતિને વિકાસ થયો છે, જે સંત-સંસ્કૃતિનું મૂળ છે. એવા પણ વૈદિક બ્રાહ્મણ થઈ ગયા, કે જે સંત સંસ્કૃતિના પણ મુખ્ય સ્તંભ મનાય છે. બીજી બાજુ વેદ અને વેદાશ્રિત કર્મ કાંડામાં ભાગ લઈ શકવાને અધિકાર નહીં ધરાવતા અનેક એવા બ્રાહ્મણે પણ થઈ ગયા કે જેમણે ગૃહસ્થાશ્રમ કેન્દ્રિત ધર્મસંસ્થાને જ મુખ્ય માની છે. પણ એટલું નિશ્ચિત છે કે છેવટે બને સંસ્થા એને સમન્વય ચાર આશ્રમના રૂપમાં જ થશે. આજે કદર કર્મકાંડી મીમાંસક બ્રાહ્મણ સુધ્ધાં સંન્યાસની અવગણના નથી કરી શકતા. એ જ રીતે સંન્યાસને ભારે પક્ષપાતી પણ ગૃહસ્થાશ્રમની ઉપયોગિતાને ઇન્કાર નથી કરી શકતે.
[દઔચિં ખંડ ૧, ૫૦ ૩૮-૩૯] [૯] ધમ અને બુદ્ધિ આજ સુધી કઈ પણ વિચારકે એમ નથી કહ્યું કે ધર્મની ઉત્પત્તિ અને એને વિકાસ બુદ્ધિ સિવાય બીજા પણ કઈ તત્ત્વથી થઈ શકે છે. પ્રત્યેક ધર્મ-સંપ્રદાયને દતિહાસ એમ જ કહે છે કે અમુક બુદ્ધિશાળી પુરુષો દ્વારા જ એ ધમની ઉત્પત્તિ કે શુદ્ધિ થઈ ધર્મના ઈતિહાસ અને એના સંચાલકના વ્યાવહારિક જીવનને જોઈને આપણે કેવળ એક જ નિષ્કર્ષ ઉપર પહોંચીએ છીએ કે બુદ્ધિનું તત્વ જ ધર્મનું ઉત્પાદક, એનું સંશોધક, પિષક અને પ્રચારક બન્યું છે અને બની શકે છે.
શું ધર્મ અને બુદ્ધિ વચ્ચે વિરોધ છે? આના જવાબમાં ટૂંકમાં એટલું જ કહી શકાય કે એમની વચ્ચે ન કેઈ વિરોધ છે કે ન હોઈ શકે છે. જે સાચે જ કોઈ ધર્મમાં એમની વચ્ચે વિરોધ માનવામાં આવે તે આપણે એમ જ કહેવું પડે કે એ બુદ્ધિવિરોધી ધર્મ સાથે અમારે કશી લેવાદેવા નથી. આવા ધર્મને સ્વીકાર કરવાને

Page #15

૧૭
પૂર્વભૂમિકા બદલે એને સ્વીકાર નહીં કરવામાં જ જીવન સુખી અને વિકસિત થઈ શકે છે.
દિઔચિં ખંડ ૧, ૫૦ ૧૩] [૧૦] ધમ અને વિચાર ધર્મને પિતા, એના મિત્ર અને એની પ્રજા, એ બધું વિચાર જ છે. વિચાર ન હોય તેમાં ધર્મની ઉત્પત્તિ ન જ સંભવે. ધર્મના જીવન અને પ્રસારણ સાથે વિચાર હોય જ છે. જે ધર્મ વિચાર ન પ્રગટાવે અને ન જોષે તે પિતાને આભા જ ગુમાવે છે, તેથી ધર્મ વિષે વિચારણું કે પરીક્ષાની પણ પરીક્ષાઓ ચાલે તે પરિણામે એ લાભકારક જ છે.
[અચિં૦ ભાગ ૧, પૃ. ૪૯] [૧૧] ધર્મ અને સંસ્કૃતિ વચ્ચે ભેદ ધર્મને સાચા અર્થ છે આધ્યાત્મિક ઉત્કર્ષ, કે જેના દ્વારા વ્યક્તિ બહિર્મુખતાનો ત્યાગ કરીને-વાસનાઓના પાશથી મુકત બનીને-શુદ્ધ ચિરૂપ કે આત્મસ્વરૂપ તરફ આગળ વધે છે. આનું નામ જ યથાર્થ ધર્મ. જે આ ધર્મ સાચેસાચ જીવનમાં પ્રગટ થતો હોય તે એનાં બાહ્ય સાધને પણ–ભલે પછી એ એક યા બીજા રૂપમાં અનેક પ્રકારનાં કેમ ન હોય-ધર્મ જ કહી શકાય. પરંતુ જે વાસનાઓના પાશથી મુક્તિ ન મળે અથવા મુક્તિ માટે પ્રયત્ન પણ ન થાય, તે બાહ્ય સાધને ગમે તેવા હોય તે પણ એ ધમની કોટિમાં કદી ન આવી શકે; બકે એ બધાય સાધન અધર્મ જ બની જાય છે. સારાંશ એ કે ધમને મુખ્ય સંબંધ સત્ય, અહિંસા, અપરિગ્રહ જેવા આધ્યાત્મિક સદ્ગણે સાથે છે. સાચી રીતે તે ધર્મ કઈ બાહ્ય વસ્તુ નથી, છતાં એ બાહ્ય જીવન અને વ્યવહાર દ્વારા જ વ્યક્ત થાય છે. ધર્મને જ આત્મા કહીએ તો બાહ્ય જીવન અને બધા સામાજિક વ્યવહારને દેહ કહેવો જોઈએ.

Page #16

૧૮
જૈનધર્મને પ્રાણ ખરી રીતે ધર્મ અને સંસ્કૃતિ વચ્ચે કોઈ અંતર નહીં હોવું જોઈએ. જે વ્યક્તિ કે જે સમાજ સંસ્કૃત ગણાતાં હોય, એ જે ધર્મવિમુખ હોય તે પછી જંગલીપણામાં અને સંસ્કૃતિમાં ફેર છે? આમ ખરી રીતે માનવ-સંસ્કૃતિને અર્થ ધાર્મિક કે ન્યાયસંપન્ન જીવન-વ્યવહાર જ થાય છે. પણ સામાન્ય જગતમાં સંસ્કૃતિને આ અર્થ કરવામાં નથી આવતો. લોક સંસ્કૃતિને અર્થ માનવીએ કરેલી વિવિધ કળાઓ, જુદી જુદી શોધ અને જુદી જુદી વિદ્યાઓ કરે છે. પરંતુ આ કળાઓ, આ શોધે અને આ વિદ્યાઓ હમેશાં માનવસમાજના કલ્યાણની દૃષ્ટિથી કે વૃત્તિથી જ પ્રગટ થાય છે, એવો કોઈ નિયમ નથી. આપણે ઈતિહાસને આધારે એ જાણીએ છીએ કે અનેક કળાઓ, અનેક શો અને અનેક વિદ્યાઓની પાછળ હમેશાં લેકકલ્યાણને કઈ શુદ્ધ ઉદ્દેશ હોય છે એવું નથી, અને છતાં આ વસ્તુઓ સમાજમાં આવે છે, અને સમાજ પણ એમનું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કરે છે. આ રીતે આપણે જોઈએ છીએ, અને વ્યવહારમાં પણ અનુભવીએ છીએ, કે જે વસ્તુ માનવીની બુદ્ધિ અને એના એકાગ્ર પ્રયત્ન દ્વારા સર્જાય છે, અને માનવસમાજને જૂની ભૂમિકા ઉપરથી નવી ભૂમિકાએ દોરી જાય છે, એ સંસ્કૃતિની કોટિમાં આવે છે. એની સાથે શુદ્ધ ધર્મને કોઈ અનિવાર્ય સંબંધ હોય, એ કઈ નિયમ નથી. એટલા માટે જ સંસ્કૃત કહેવાતી અને મનાતી જાતિઓ પણ અનેક રીતે ધર્મવિમુખ જોવામાં આવે છે.
દિઔચિં ખં 1, પૃ. ૯] [૧૨] ધર્મ અને નીતિ વચ્ચે ફેર જે બંધન કે જે કર્તવ્ય ભય કે સ્વાર્થમૂલક હેાય છે તે નીતિ; અને જે કર્તવ્ય ભય કે સ્વાર્થમૂલક નહિ પણ શુદ્ધ કર્તવ્ય ખાતર જ હોય છે, અને જે કર્તવ્ય માત્ર એગ્યતા ઉપર જ અવલંબિત હોય છે

Page #17

પૂર્વ ભૂમિકા
*
નથી. તે આપણે જરીક ઊંડા ઊતરીતે તપાસીશું તે સ્પષ્ટ દેખાશે કે નીતિ એ સમાજના ધારણુ અને પેષણ માટે આવશ્યક છતાં પણ તેનાથી સમાજનું સંશોધન થતું નથી, સશોધન એટલે શુદ્ધિ; અને શુદ્ધિ. એટલે જ ખરા વિકાસ, એ સમજ જો વાસ્તવિક હોય તો એમ કહેવું જોઈએ કે એવા વિકાસ ધર્મને જ આભારી છે. જે સમાજમાં ઉપર કહેલ ધર્મ જેટલે અંશે વધારે અનુસરાતા હોય તે સમાજ તેટલે અંશે ચડિયાતા.
[દઅચિં॰ ભા॰ ૧, ૫૦ ૪૪]
[૧૩] ધર્મ અને સ્થ
પહેલામાં એટલે ધર્મમાં અંતર્દન હોય છે, એટલે તે આત્માની અંદરથી ઊગે છે અને તેમાં જ ડેકિયું કરાવે છે કે તે તરફ જ માણસને વાળે છે, જ્યારે ખીન્દ્રમાં એટલે પંથમાં હિન હોય છે, એટલે તે બહારના વાતાવરણમાંથી જ અને દેખાદેખીમાંથી જ આવેલ હેાય છે, તેથી બઢ઼ાર જ નજર કરાવે છે અને માણસને બહારની બાજુ જોવામાં જ રોકી રાખે છે.
ધર્મ એ ગુણવી અને ગુણાવલંબી હોવાથી તે આત્માના ગુણા ઉપર જ રહેલા હોય છે, જ્યારે પંથ એ રૂપજીવી અને રૂપાવલખી હોવાથી તેને બધા આધાર બહારના રૂપરંગ અને ડાકડમાળ ઉપર હોય છે.
છે
પહેલામાં એકતા અને અભેદના ભાવે ઊઠે છે અને સમાનતાની ઊર્મિઓ ઊછળે છે, જ્યારે ખીજામાં ભેદ અને વિષમતાની તરાડા પતી અને વધતી જાય છે. એટલે પહેલામાં માણસ બીજા સાથેના પેાતાના ભેદ ભૂલી અભેદ તરફ્ જ ઝૂકે છે, અને ખીન્નના દુઃખમાં પોતાનુ સુખ વીસરી જાય છે. ધમ'માં બ્રહ્મ એટલે સાચા જીવનની ઝાંખી થવાથી તેની વ્યાપકતા સામે માણસને પોતાની જાત અપ જેવી જ ભાસે છે, જ્યારે પંથમાં એથી ઊલટું છે. એમાં ગુણ કે

Page #18

૨૦
જૈન ધર્મનો પ્રાણ
વૈભવ ન પણ હોય છતાં માણસ પોતાને બીજથી મે માને છે અને તેમ મનાવવા યત્ન કરે છે. એમાં નમ્રતા હોય તે તે બનાવટી હોય છે અને તેથી તે માણસને મેટાઈને જ ખ્યાલ પૂરો પાડે છે. એની નમ્રતા એ મેટાઈને માટે જ હોય છે. સાચા જીવનની ઝાંખી ન હોવાથી અને ગુણોની અનન્તતાનું તેમ જ પિતાની પામરતાનું ભાન ન હોવાથી પંથમાં પડેલે માણસ પિતામાં લઘુતા અનુભવી શકતિ જ નથી, માત્ર તે લઘુતા દર્શાવ્યા કરે છે.
ધર્મમાં દષ્ટિ સત્યની હોવાથી તેમાં બધી બાજુ જેવાજાણવાની ધીરજ અને બધી જ બાજુઓને સહી લેવાની ઉદારતા હોય છે. પંથમાં એમ નથી હોતું. તેમાં દષ્ટિ સત્યાભાસની હોવાથી
એક જ–અને તે પણ પિતાની–બાજુને સર્વ સત્ય માની બીજી બાજુ જોવા-જાણવા તરફ વલણ જ નથી આપતી, અને વિરોધી બાજુઓને સહી લેવાની કે સમજી લેવાની ઉદારતા પણ નથી આપતી.
ધર્મમાં પિતાનું દેરષદર્શન અને બીજાઓના ગુણનું દર્શન મુખ્ય હોય છે, જ્યારે પંથમાં તેથી ઊલટું છે. પંથવાળો માણસ બીજાના ગુણે કરતાં દે જ ખાસ જોયા તેમ જ ગાયા કરે છે, અને પિતાના દોષો કરતાં ગુણે જ વધારે જોયા તેમ જ ગાયા કરે છે, અથવા તે એની નજરે પોતાના દે ચડતા જ નથી.
ધર્મગામ કે ધર્મનિષ માણસ પ્રભુને પોતાની અંદર જ અને પિતાની આસપાસ જ જુએ છે. તેથી તેને ભૂલ અને પાપ કરતાં
પ્રભુ જોઈ જશે” એ ભય લાગે છે, તેની શરમ આવે છે, જ્યારે પંથગામી માણસને પ્રભુ વૈકુંઠમાં કે મુકિતસ્થાનમાં હોવાની શ્રદ્ધા હોય છે, એટલે તે ભૂલ કરતાં પ્રભુથી પિતાને વેગળો માની, જાણે કઈ જાણતું જ ન હોય તેમ, નથી કેઈથી ભય ખાતો કે નથી શરમાત. એને ભૂલનું દુઃખ સાલતું જ નથી અને સાલે તેયે ફરી ભૂલ ન કરવાને માટે નહિ.

Page #19

પૂર્વ ભૂમિકા
૨૧
ધ'માં ચારિત્ર ઉપર જ પસંદગીનુ ધારણ હોવાથી તેમાં જાતિ, લિંગ, ઉમર, લેખ, ચિહ્નો, ભાષા અને ખીજી તેવી બહારની વસ્તુઓને સ્થાન જ નથી, જ્યારે પંથમાં એ જ બાહ્ય વસ્તુએને સ્થાન હોય છે. અને એની મુખ્યતામાં ચારિત્ર ખાઈ જાય છે. ઘણીવાર તે લાકામાં જેની પ્રતિષ્ઠા ન હોય એવી જાતિ, એવુ લિંગ, એવી ઉમર કે એવા વેશ કે ચિહ્નવાળામાં જે ખાસુ ચારિત્ર હોય તોપણ પથમાં ઘણીવાર તો તેવાને
પડેલ માણસ તેને લક્ષમાં તરછોડી પણ કાઢે છે.
લેતે જ નથી અને
ધમમાં વિશ્વ એ એક જ ચેકા છે. તેમાં ખીજા કાઈ નાના ચોકા ન હોવાથી આભડછેટ જેવી વસ્તુ જ નથી હોતી અને હાય છે તે એટલું જ કે તેમાં પોતાનું પાપ જ માત્ર આભડછેટ લાગે છે, જયારે પંથમાં ચાકત્તિ એવી હોય છે કે જ્યાં દેખ ત્યાં આભડછેટની ગંધ આવે છે અને તેમ છતાં ચેકત્તિનું નાક પેાતાના પાપની દુધ સૂંઘી શકતું જ નથી! તેને પોતે માનેલું એ જ સુવાસવાળુ અને પેતે ચાલતા હેાય તે જ રસ્તા શ્રે લાગે છે, અને તેથી તે ખીજે બધે બદખે। અને બીજામાં પોતાના પંથ કરતાં ઊતરતાપણું અનુભવે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, ધમ' માણસને રાતદેવસ પોષાતા ભેદસંસ્કારામાંથી અભેદ તરફ લે છે અને પથ એ પોષાતા ભેદમાં વધારે અને વધારે ઉમેરા કરે છે, અને કયારેક દૈવયેાગે અભેદની તક કાઈ આણે તે તેમાં તેને સંતાપ થાય છે. ધર્માંમાં દુન્યવી નાની-મેટી તકરારા ( જર, જોરુ, જમીનના અને નાનમ-મોટપના ઝધડાઓ ) પણ શમી જાય છે, જ્યારે પંથમાં ધર્મને નામે જ અને ધર્મની ભાવના ઉપર જ તકરાર ઊગી નીકળે છે. એમાં ઝઘડા વિના ધર્મની રક્ષા જ નથી દેખાતી.
પંથા હતા, છે અને રહેશે, પશુ તેમાં સુધારવા જેવું કે કરવા

Page #20

૨૨
જૈનધર્મને પ્રાણ
જેવું હોય તે તે એટલું જ છે કે તેમાંથી વિખૂટે પડેલે ધર્મને આત્મા તેમાં ફરી આપણે પૂરો. એટલે આપણે કોઈ પણ પંથના હોઈએ છતાં તેમાં ધર્મનાં તો સાચવીને જ તે પંથને અનુસરીએ.
અહિંસાને માટે હિંસા ન કરીએ અને સત્યને માટે અસત્ય ન બોલીએ. પંથમાં ધર્મને પ્રાણ ફૂંકવાની ખાસ શરત એ છે કે દૃષ્ટિ સત્યાગ્રહી હોય. સત્યાગ્રહી હોવાનાં લક્ષણે ટૂંકમાં આ પ્રમાણે છે –
(૧) પોતે જે માનતા અને કરતા હોઈએ તેની પૂરેપૂરી સમજ હોવી જોઈએ અને પિતાની સમજ ઉપર એટલો બધે વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે બીજાને સચોટતાથી સમજાવી શકાય.
(૨) પિતાની માન્યતાની યથાર્થ સમજ અને યથાર્થ વિશ્વાસની કસોટી એ છે કે બીજાને તે સમજાવતાં જરા પણ આવેશ કે ગુસ્સો ન આવે અને એ સમજાવતી વખતે પણ એની ખૂબીઓની સાથે જ જે કાંઈ ખામીઓ દેખાય તો તેની પણ વગર સંકોચે કબૂલાત કરતા જવું.
(૩) જેમ પિતાની દૃષ્ટિ સમજાવવાની ધીરજ તેમ બીજાની દૃષ્ટિ સમજવાની પણ તેટલી જ ઉદારતા અને તત્પરતા હોવી જોઈએ. બને અથવા જેટલી બાજુએ જાણી શકાય તે બધી બાજુઓની સરખામણું અને બળાબળ તપાસવાની વૃત્તિ પણ હેવી જોઈએ. એટલું જ નહિ, પણ પિતાની બાજુ નબળી કે ભૂલભરેલી ભાસતાં તેને ત્યાગ તેના પ્રથમના સ્વીકાર કરતાં વધારે સુખદ મનાવો જોઈએ.
(૪) કોઈ પણ આખું સત્ય દેશ, કાળ કે સંસ્કારથી પરિમિત નથી હતું, માટે બધી બાજુઓ જેવાની અને દરેક બાજુમાં જે ખંડ સત્ય દેખાય તો તે બધાને સમન્વય કરવાની વૃત્તિ હેવી જોઈએ.
[ અચિં૦ ભાર 1, પૃ૩૬-૩૯] [૧૪] દર્શન અને સંપ્રદાય એ વિચાર કરવો ઉચિત લેખાશે કે “દર્શનને અર્થ શું કરવામાં આવે છે, અને ખરી રીતે એને અર્થ શું હોઈ શકે? એ જ રીતે

Page #21

પૂર્વભૂમિકા
૨૩ એ વાતની વિચારણા કરવી પણ ગ્ય લેખાશે કે સંપ્રદાય શું વસ્તુ છે, અને એની સાથે દર્શનનો કેવો સંબંધ રહ્યો છે, તેમ જ એ સાંપ્રદાયિક સંબંધના પરિણામે દર્શનમાં કયા ગુણદોષ આવી ગયા, વગેરે.
સામાન્ય રીતે બધાય એમ જ સમજતા અને માનતા આવ્યા છે કે દર્શનને અર્થ છે તને સાક્ષાત્કાર. બધાય દાર્શનિક પિતાના સાંપ્રદાયિક દર્શનને સાક્ષાત્કાર રૂપ જ માનતા આવ્યા છે. અહીં સવાલ એ થાય છે કે સાક્ષાત્કાર એટલે શું? આને જવાબ એક જ હોઈ શકે કે સાક્ષાત્કાર એનું નામ છે કે જેમાં શ્રમ કે સંદેહને સ્થાન ન હેય, અને જે તેને સાક્ષાત્કાર થયે હેય એમાં પછી મતભેદ કે વિરોધ ન હોય. જે દર્શનની આવી સાક્ષાત્કારાત્મક વ્યાખ્યા સૌને માન્ય હોય તે, બીજો સવાલ એ થાય છે કે અનેક સંપ્રદાયાશ્ચિત જુદાં જુદાં દર્શનેમાં એક જ તત્ત્વની બાબતમાં આટલા ભિન્ન ભિન્ન મતભેદ કેવા ? અને એમાં જેનું સમાધાન થઈ ન શકે એવો પરસ્પર વિરોધ કેવો ? આ શંકાનું સમાધાન કરવાનો આપણી પાસે એક જ રસ્તા છે કે આપણે “ દર્શન’ શબ્દને કંઈક જુદો અર્થ સમજીએ. એને જે સાક્ષાત્કારરૂપ અર્થ કરવામાં આવે છે, અને જે લાંબા સમયથી શાસ્ત્રોમાં પણ લખેલે મળે છે, એ અર્થ જે યથાર્થ છે તે, મારા અભિપ્રાય પ્રમાણે, એ બધાંય દર્શનને નિર્વિવાદ અને અસં. દિધરૂપે માન્ય એવા નીચેના આધ્યાત્મિક પ્રમેચમાં જ ઘટી શકે છે –
(૧) પુનર્જન્મનું (૨) એનું કારણ; (૩) પુનર્જન્મને ગ્રહણ કરનાર કોઈકે તત્વ; (૪) સાધનવિશેષ દ્વારા પુનર્જન્મનાં કારણેનો નાશ.
આ પ્રમેયોને સાક્ષાત્કારના વિષયો માનવામાં આવે છે. કોઈ તપસ્વી દ્રા કે છાઓને ક્યારેક ને ક્યારેક આ તત્વોને સાક્ષાત્કાર થયે હશે, એમ કહી શકાય; કેમ કે અત્યાર સુધી કોઈ પણ આધ્યાત્મિક દર્શનમાં આ અને એના જેવાં તત્તે સંબંધમાં ન તે મતભેદ પ્રગટ થ છે, અને ન એમાં કોઈએ વિરોધ દર્શાવ્યો છે. પણ ઉપર સૂચવેલ

Page #22

જૈનધમ ના પ્રાણ
૨૪
મૂળ આધ્યાત્મિક પ્રમેચાના વિશેષ-વિશેષ સ્વરૂપની બાબતમાં તેમ જ એની વિગતવાર વિચારણામાં બધાંય મુખ્ય મુખ્ય દના વચ્ચે, અને કથારેક કયારેક તો એક જ દશનની અનેક શાખાઓ વચ્ચે, એટલે બધા મતભેદ અને વિરોધ શાસ્ત્રોમાં જોવામાં આવે છે કે, એને જોઈ ને તટસ્થ સમાલેચક એમ કયારેય ન માની શકે કે કઈ એક કે બધા સંપ્રદાયાનાં વિગતવાર મૃતવ્યેા સાક્ષાત્કારને વિષય બન્યાં હાય. જો આ મતવ્યોને સાક્ષાત્કાર થયા હાય તે! એ કયા સંપ્રદાયનાં ? કોઈ એક સંપ્રદાયના પ્રવર્તકને વિગતોની બાબતમાં સાક્ષાત્કાર કરનાર–દ્રષ્ટા સાબિત કરવાનુ કામ બહુ મુશ્કેલ છે. તેથી, બહુ બહુ તે, ઉપર જણાવેલ મૂળ પ્રમેયાના સંબંધમાં દર્શન'ને
'
અ વિગતોની બાબતમાં
'
સાક્ષાત્કાર માની લીધા પછી એ પ્રમેયાની
‘ દંન 'ના અર્થ કંઈક જુદો જ કરવા પડશે.
,
'
વિચાર કરતાં લાગે છે કે ' દર્શન 'ને બીજો અર્થ સબળ પ્રતીતિ ’ એવા કરવે જ બરાબર છે. શબ્દોના અર્થોના જુદા જુદા સ્તા હેાય છે. દર્શન ’ના અને આ બીજો સ્તર છે. આપણે વાચક ઉમાસ્વાતિના ‘તત્ત્વાર્થશ્રદ્ધાનું સમ્યાનમ્' એ સૂત્રમાં તથા એની વ્યાખ્યાઓમાં આ બીજો સ્તર સ્પષ્ટ રૂપે જોઈ એ છીએ. વાચકજીએ સ્પષ્ટ રૂપે કહ્યું છે કે ‘ પ્રમેયેાની શ્રદ્ધા એનુ નામ જ દન' છે. અહી એ વાત કયારેય ભૂલવી ન જોઈએ કે શ્રદ્ધાના અર્થ છે સખળ પ્રતીતિ કે વિશ્વાસ, નહી કે સાક્ષાત્કાર. શ્રા કે વિશ્વાસ, એ સંપ્રદાયમાં સાક્ષાત્કારને જીવંત રાખવાની એક ભૂમિકાવિશેષ છે, જેને મે' ‘ દર્શન ’ને બીજો સ્તર કહેલ છે.
આમ તો દરેક દેશના ચિંતામાં સપ્રદાય જોવામાં આવે છે. યુરોપના તત્ત્વચિંતનની જન્મભૂમિ ગ્રીસના ચિંતામાં પણ પરસ્પર વિરાધી અનેક સંપ્રદાયા હતા; પણ ભારતીય તત્ત્વચિંતકાના સપ્રદાયની કથા કંઈક જુદી જ છે. આ દેશના સંપ્રદાયે! મૂળમાં ધર્મ પ્રાણ

Page #23

પૂર્વભૂમિકા
અને ધર્માવી છે. બધાય સોંપ્રદાયાએ તત્ત્વચિ'તનને આશ્રય આપ્યો છે, એટલું જ નહીં એના વિકાસ અને વિસ્તારને માટે પણ ઘણું કર્યું છે. એક રીતે, એ જુદા જુદા સંપ્રદાયાના પ્રયત્નને લીધે જ ભારતીય તત્ત્વચિંતનને ૌદ્ધિક પ્રદેશ ચમત્કારપૂર્ણ બની શકશો છે. પણ આપણે અહીં જે વિચારવાનુ છે તે તે એ છે કે દરેક સંપ્રદાય પોતાનાં જે મંતવ્યો પર સબળ વિશ્વાસ રાખે છે, અને જે મતવ્યાને જો વિરાધી સ`પ્રદાય કાઈ રીતે માનવા તૈયાર નથી, એ મંતવ્યેા સાંપ્રદાયિક વિશ્વાસ કે સાંપ્રદાયિક ભાવનાના જ વિષયેા લેખી શકાય, સાાક્ષાત્કારના નહીં. આ રીતે સાક્ષાત્કારને સામાન્ય ઝરા સંપ્રદાયેાની ભૂમિ ઉપર, વિગતાના વિશેષ પ્રવાહેમાં વિભાજિત થતાંની સાથે જ, વિશ્વાસ અને પ્રતીતિનુ' રૂપ ધારણ કરવા લાગે છે,
જ્યારે સાક્ષાત્કાર વિશ્વાસનું રૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે એ વિશ્વાસને સ્થિર રાખવા માટે તેમ જ એનું સમન કરવા માટે બધાય સંપ્રદાયાને કલ્પનાએ, ક્લીલે અને તર્કોના આધાર લેવા પડે છે. બધાય સાંપ્રદાયિક તત્ત્વચિ ંતકા પોતપોતાના વિશ્વાસની પુષ્ટિને માટે કલ્પનાને પૂરેપૂરા આધાર લેતાં રહેવા છતાં એમ માનતા રહ્યા કે અમે અને અમારા સંપ્રદાય જે કાંઈ માનીએ છીએ એ બધું કલ્પના નહી પણ સાક્ષાત્કાર છે. આ રીતે દર્શન'ના અર્થમાં કલ્પનાના તેમ જ સત્ય-અસત્ય કે અ સત્ય તર્કોના પણ સમાવેશ થઈ ગયે. એક તરફ જ્યાં સંપ્રદાયે મૂળ દન એટલે કે સાક્ષાત્કારની રક્ષા કરી અને એની સ્પષ્ટતા કરવા સારુ અનેક જાતનાં ચિંતન ચાલુ રાખ્યાં તેમ જ એને વ્યક્ત કરવાની અનેક મનોરમ કલ્પનાઓ કરી, ત્યાં બીજી તરફ સંપ્રદાયની વાડને આધારે વધવાવાળી અને ફળવાફૂલવાવાળી તત્ત્વચિંતનની વેલ એટલી તો પરાશ્રિત થઈ ગઈ કે એને સંપ્રદાય સિવાય બીજો આધાર જ ન રહ્યો. પરિણામે, પદેનશીન પદ્મિનીઓની જેમ, તત્ત્વચિંતનની વેલ પશુ કામળ અને સકુચિત દૃષ્ટિવાળી બની ગઈ. [દઔચિ॰ ખ′૦૧, પૃ૦ ૬૭-૬૯]

Page #24

હ
જૈનધર્મને પ્રાણ [૧૫] સમ્યગ્દષ્ટિ અને મિથ્યાદષ્ટિ દષ્ટિ એટલે દર્શન. દર્શનને સામાન્ય અર્થ “દેખવું” એ છે. આંખથી જે જે બોધ થાય તેને “દેખવું” કે “દર્શન” એમ કહેવાય. છે. પરંતુ આ સ્થળે દૃષ્ટિ કે દર્શન અર્થ “નેત્રજન્ય બોધ' એટલે જ માત્ર નથી; અહીં તેને અર્થ ઘણો વિશાળ છે. કેઈ પણ ઇન્દ્રિયથી થતું જ્ઞાન, એ બધું અહીં દૃષ્ટિ કે દર્શનરૂપે અભિપ્રેત છે, એટલું જ નહિ, પણ મનની મદદ વિના જે આત્માને જ્ઞાન શક્ય હોય છે તેવું જ્ઞાન પણ અહીં દષ્ટિ કે દર્શનરૂપે અભિપ્રેત છે.. સારાંશ એ છે સમ્યગ્દષ્ટિ એટલે કેઈ પણ જાતને સમ્યગૂ બોધ, અને મિથ્યા દષ્ટિ એટલે દરેક જાતને મિથ્યા બોધ.
કરે, શ્વાસોચ્છવાસ લે, જ્ઞાનેન્દ્રિથી જાણવું, કર્મેન્દ્રિયોથી કામ કરવું, એટલું જ માત્ર જીવન નથી, પણ મનની અને ચેતનની જુદી જુદી ભૂમિકાઓમાં જે સૂક્ષ્મ અને સૂતર અનેક પ્રકારનાં સંવેદનો અનુભવવા તે પણ જીવન છે. આવા વ્યાપક જીવનનાં પાસાં પણ અનેક છે. એ બધાં પાસાંને દોરવણી આપનાર. અને જીવનને ચલાવનાર “દૃષ્ટિ' છે. જે દષ્ટિ સાચી છે તેનાથી દેરવાતું જીવન ખોડ વિનાનું; અને જે દૃષ્ટિ ખોટી કે ભૂલભરેલી. તો તેનાથી દરવાતું જીવન ખોડખાંપણવાળું જ હેવાનું. તેથી એ વિચારવું પ્રાપ્ત થાય છે કે સાચી દૃષ્ટિ એટલે શું અને બેટી દૃષ્ટિ. એટલે શું ?
કેટલાક શબ્દો ઈન્દ્રિયગમ્ય વસ્તુને લાગુ પડે છે, તે કેટલાક મને ગમ્ય વસ્તુને જ લાગુ પડે છે. જ્યાં શબ્દનો અર્થ ઈન્દ્રિયગમ્ય હોય ત્યાં તેના અર્થની પકડમાં સુધારાવધારા કરવાનું કામ સહેલું છે, પણ જ્યાં શબ્દનો અર્થ અતીન્દ્રિય કે મને ગમ્ય માત્ર હોય ત્યાં અથના સુધારાવધારાનું કામ કરવું બહુ અઘરું છે. સમ્યગ્દષ્ટિ અને મિથ્યાદષ્ટિ એ શબ્દો ચકલા અને ઘોડા આદિ શબ્દની પેઠે ઈન્દ્રિય--

Page #25
પૂર્વભૂમિકા ગમ્ય વસ્તુને લાગુ નથી પડતા, પણ મનગમ્ય કે અતીન્દ્રિય ભાવને સ્પર્શ કરે છે. એટલે તે શબ્દોના ખરા અર્થ તરફ જવાનું કે વારસાથી પ્રથમ ધારેલ અર્થમાં સુધારે, ફેરફાર કે વૃદ્ધિ કરવાનું કામ બહુ જ અઘરું હેઈ વિવેક અને પ્રયત્નસાધ્ય છે. જીવનમાત્રમાં ચેતનતત્વના અસ્તિત્વમાં શ્રદ્ધા ધરાવવી તેમ જ એવી શ્રદ્ધાને પરિણામે ચેતન ઉપરનાં અજ્ઞાન તેમ જ રાગ-દ્વેષાદિ આવરણને ચારિત્રના સભ્યફ પુરુષાર્થથી ભેદવાની શક્યતાના ચારિત્રલક્ષી તત્વમાં શ્રદ્ધા ધરાવવી તે સમ્યગ્દષ્ટિ અગર આસ્તિકતા. આથી ઊલટું એટલે કે ચેતનતત્વમાં કે ચારિત્ર્યલક્ષી તત્ત્વમાં શ્રદ્ધા ન રાખવી તે મિથ્યાદિષ્ટ અગર નાસ્તિકતા. સમ્યગ્દષ્ટિ અને મિથ્યાષ્ટિને અનુક્રમે તત્વવિષયક શ્રદ્ધા કે અશ્રદ્ધા એવો જ અર્થ વિકાસક્રમમાં ફલિત થાય છે. વાચક ઉમાસ્વાતિ નામના જૈન આચાર્યે સમ્યગ્દષ્ટિને અર્થ બતાવતાં કહ્યું છે કે આધ્યાત્મિક અને ચારિત્રલક્ષી તન્વેમાં શ્રદ્ધા સેવવી તે જ સમ્યગ્દર્શન. આપણે જોઈએ છીએ કે આ વ્યાખ્યામાં કેઈ એક ફિરકાની બાહ્ય આચારવિચારની પ્રણાલીઓને સ્પર્શ જ નથી, માત્ર તત્વના વાસ્તવિક સ્વરૂપમાં શ્રદ્ધા ધરાવવાને જ સ્પર્શ છે. તત્વશ્રા એ સમ્યગ્દષ્ટિ હોય તો પણ તે અર્થ છેવટનો નથી. છેવટને અર્થ તે તત્ત્વસાક્ષાત્કાર છે. તત્ત્વશ્રદ્ધા એ તત્ત્વસાક્ષાત્કારનું એક સોપાન માત્ર છે. જ્યારે એ સોપાન દૃઢ હોય ત્યારે જ યથોચિત પુરૂષાર્થથી તત્ત્વને સાક્ષાત્કાર થાય છે, એટલે કે સાધક જીવનમાત્રમાં ચેતન તત્વને સમાન ભાવે અનુભવે છે અને ચારિત્ર્યલક્ષી તો માત્ર શ્રદ્ધાનો વિષય ન રહેતાં જીવનમાં વણાઈ જાય છે, એકરસ થઈ જાય છે. આનું જ નામ તસ્વસાક્ષાત્કાર અને એ જ સમ્યગ્દષ્ટિ શબ્દને અંતિમ તેમ જ એકમાત્ર અર્થ. [દઅચિંત્ર ભા. 1, પૃ. 98-106]