________________
૧૮
જૈનધર્મને પ્રાણ ખરી રીતે ધર્મ અને સંસ્કૃતિ વચ્ચે કોઈ અંતર નહીં હોવું જોઈએ. જે વ્યક્તિ કે જે સમાજ સંસ્કૃત ગણાતાં હોય, એ જે ધર્મવિમુખ હોય તે પછી જંગલીપણામાં અને સંસ્કૃતિમાં ફેર છે? આમ ખરી રીતે માનવ-સંસ્કૃતિને અર્થ ધાર્મિક કે ન્યાયસંપન્ન જીવન-વ્યવહાર જ થાય છે. પણ સામાન્ય જગતમાં સંસ્કૃતિને આ અર્થ કરવામાં નથી આવતો. લોક સંસ્કૃતિને અર્થ માનવીએ કરેલી વિવિધ કળાઓ, જુદી જુદી શોધ અને જુદી જુદી વિદ્યાઓ કરે છે. પરંતુ આ કળાઓ, આ શોધે અને આ વિદ્યાઓ હમેશાં માનવસમાજના કલ્યાણની દૃષ્ટિથી કે વૃત્તિથી જ પ્રગટ થાય છે, એવો કોઈ નિયમ નથી. આપણે ઈતિહાસને આધારે એ જાણીએ છીએ કે અનેક કળાઓ, અનેક શો અને અનેક વિદ્યાઓની પાછળ હમેશાં લેકકલ્યાણને કઈ શુદ્ધ ઉદ્દેશ હોય છે એવું નથી, અને છતાં આ વસ્તુઓ સમાજમાં આવે છે, અને સમાજ પણ એમનું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કરે છે. આ રીતે આપણે જોઈએ છીએ, અને વ્યવહારમાં પણ અનુભવીએ છીએ, કે જે વસ્તુ માનવીની બુદ્ધિ અને એના એકાગ્ર પ્રયત્ન દ્વારા સર્જાય છે, અને માનવસમાજને જૂની ભૂમિકા ઉપરથી નવી ભૂમિકાએ દોરી જાય છે, એ સંસ્કૃતિની કોટિમાં આવે છે. એની સાથે શુદ્ધ ધર્મને કોઈ અનિવાર્ય સંબંધ હોય, એ કઈ નિયમ નથી. એટલા માટે જ સંસ્કૃત કહેવાતી અને મનાતી જાતિઓ પણ અનેક રીતે ધર્મવિમુખ જોવામાં આવે છે.
દિઔચિં ખં 1, પૃ. ૯] [૧૨] ધર્મ અને નીતિ વચ્ચે ફેર જે બંધન કે જે કર્તવ્ય ભય કે સ્વાર્થમૂલક હેાય છે તે નીતિ; અને જે કર્તવ્ય ભય કે સ્વાર્થમૂલક નહિ પણ શુદ્ધ કર્તવ્ય ખાતર જ હોય છે, અને જે કર્તવ્ય માત્ર એગ્યતા ઉપર જ અવલંબિત હોય છે
Jain Education International
For Private & Personal Use Only
www.jainelibrary.org
