________________
સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૯ પ્રબુદ્ધ જીવન
૨૧ જયભિખુ જીવનધારા : ૧૦
ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ [ગુજરાતના લબ્ધપ્રતિષ્ઠ સર્જક “જયભિખુ'ના જન્મશતાબ્દી વર્ષને અનુલક્ષીને એમના જીવનચરિત્રનું અહીં આલેખન કરીએ છીએ. આજથી નેવું વર્ષ પૂર્વેની ઘટનાઓમાં એ સમયનું વાતાવરણ ઝળુંબે છે. લેખકના જીવનના અનુભવો એના સર્જનમાં પ્રતિબિંબિત થતો હોય છે. સર્જક જયભિખ્ખની બાલ્યાવસ્થા આલેખતું આ દસમું પ્રકરણ. ]
સહુ પર રાખો સરખી દયા ઉત્તર ગુજરાતના અંબોડ ગામથી વરસોડા જવા નીકળેલા ભીખો થાય. (‘જયભિખ્ખ'નું હુલામણું નામ) અને ગિરજો સમયસર નિશાળે જમીન પર પડેલા વાંદરાએ મોતનો ઘેરો જોઈને આંધળુકિયાં પહોંચવા માટે ઝડપભેર ચાલતા હતા. વાંઘાં-કોતરોના ટૂંકા રસ્તે કરી છલાંગ મારી બાજુના ઝાડ પર સડસડાટ ચઢી ગયો અને પછી જતાં વચ્ચે જાંબુડીના ઝાડ પર વાંદરો બેઠેલો જોયો અને નીચે તો બીજાં વૃક્ષો નજીક નજીક હોવાથી એ એક ઝાડ પરથી બીજા એને ફાડી ખાવા માટે ઘુરકિયાં કરતું નાર જોયું. આ નાર દૂર થાય, ઝાડ પર ઠેકતો-ઠેકતો દૂર નીકળી ગયો. નાર એની પાછળ પાછળ તો જ ગિરજો અને ભીખો આ રસ્તે આગળ વધી શકે. દોડ્યા, પણ ફાવ્યા નહીં.
આ સમયે નિર્ભય ગિરજાના મનમાં બીજો પણ ભય હતો. રસ્તો નિર્ભય થઈ ગયો. ગિરજાએ જોરથી ભીખાના હાથને નિશાળમાં જો મોડા પડીશું તો પેલો પરમાધામી (નારકી જીવોને પકડીને એને આગળ ખેંચ્યો. ભીખાને ગિરજા પર ભારે દાઝ ચડી. શિક્ષા કરનાર દેવ) એમને શોધવા ઘર તરફ નીકળી ગયો હશે. એ આ તે કેવું કહેવાય? ડરના માર્યા વાંદરાને પથ્થર મારીને જમીન મોનિટર ટીંગાટોળી કરીને નિશાળમાં પહોંચાડવાની તૈયારી સાથે પર નીચે પાડ્યો. આ તો નસીબ વાંદરાનું કે એ મોતના મુખમાંથી ઘેર આવ્યો હશે. જો એ ઘેર પહોંચશે તો એકને બદલે બે આફત ઊગરી ગયો. ગિરજાએ પોતાને ડરાવતા ઘુવડને પકડ્યું હતું તે ઊતરી આવશે. હે ઈશ્વર!
ભીખાને ગમ્યું હતું, પરંતુ આ ઘટનાથી ભીખાનું મન ખાટું થઈ ગિરજો વિચારમાં પડ્યો, મનમાં દ્વિધા જાગી કે આ ટૂંકો રસ્તો ગયું. છોડીને પાછા વળું? વળી મનોમન એવો ઠપકાભર્યો તરંગ જાગ્યો બંને મિત્રો સાબરમતીના કિનારે આવેલા વાઘાઓ ચડતા, કે લાંબો રસ્તો છોડીને ટૂંકા રસ્તે આવ્યા અને લાંબા થઈ ગયા! ઊતરતા, લથડતા, લપસતા વરસોડા ગામને પાદરે આવી પહોંચ્યા. લાંબા રસ્તે ગયા હોત તો આમ અધવચ્ચે ઊભા રહેવું પડ્યું ન બંનેનો શ્વાસ ધમણની જેમ ચાલતો હતો. પછી બંને જણા ભાગોળે હોત! ભીખાને પણ થયું કે બે બાજુ મુસીબત ઊભી છે. બેસી ગયા. કમજોર ભીખાનો ગુસ્સો ઠંડો પડ્યો નહોતો. એના
બંને મિત્રોના મન અંદરોઅંદર વાર્તાલાપ કરતાં હતાં. અચાનક ચહેરામાંથી રોષ પ્રગટતો હતો. ભીખાની દયા એને બેચેન બનાવતી ગિરજાએ ઝાડ પર બેઠેલા વાંદરા તરફ પથ્થર લઈને ઘા કર્યો. હતી અને એથી જ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં એ મૌન ધારણ કરીને ગિરજો નિશાન તાકવામાં નિપુણ હતો, પણ આ રીતે ભયભીત બેઠો હતો. વાંદરાને પથરો મારવાનું કૃત્ય” દયાળુ ભીખાને ગમ્યું નહીં. એણે ગામની ભાગોળમાં સુંદર વેકુર (ઝીણી કાંકરીઓવાળી જાડી ક્રોધે ભરાઈને કહ્યું, “અલ્યા, થોડી બુદ્ધિનો તો ઉપયોગ કર ને. રેતી) હતી. બંને જણા એના પર બેસી ગયા અને શ્વાસ હેઠો બેસતાં પથરો બિચારા વાંદરાને મારવાનો હોય કે એને ફાડી ખાવાની ગિરજાએ કહ્યું, “વાંદરાને પથરા માર્યા તેથી તારું દિલ દુભાયું છે, વાટ જોતા દુષ્ટ નારને.'
ખરું ને! તને મનમાં થયું હશે કે મેં આવું દુષ્ટ કામ કેમ કર્યું? પણ ભીખાના ગુસ્સાની પરવા કર્યા વિના ગિરજાએ ફરીવાર પહેલાં એવું નથી.” કરતાં વધારે જોરથી બીજા પથ્થરનો ઘા કર્યો. વાંદરાએ જોયું કે ભીખાએ કુંગરાઈને કહ્યું, “શું એવું નથી, બ્રાહ્મણ થઈને આવા મોત બંને તરફ સન્મુખ ઊભું છે. ગિરજાના પથ્થરના અચૂક કામ કરાય? ઘુવડને હેરાન કર્યું એ તો બરાબર હતું, કારણ એ નિશાનને લીધે વાંદરો એ ઝાડ પર રહી શકે તેમ ન હોઈ એણે મારું દિવસોનું દુશ્મન હતું. પણ આ બિચારા, નિર્દોષ, ડરી ગયેલા મરણિયા થઈને જાંબુના ઝાડની ડાળી પરથી છલાંગ લગાવી. વાંદરાને પથરા મારીને શા માટે હેરાન કર્યો? કોઈ જીવને દુભવવો બાજુનું ઝાડ દૂર હોવાથી વાંદરો ઠેક ચૂક્યો અને જમીન પર એ માહાપાપ ગણાય.” પટકાયો. જમીન પર પડતાં જ છુપાયેલા બીજા નાર પણ એના ભીખાએ ઉપાશ્રયમાં સાંભળેલી વાણીમાં જ વાત કરી, પણ તરફ ધસી આવ્યા.
ગિરજો પોતાના મિત્રની વાત સાંભળીને ખડખડાટ હસી પડ્યો ભીખાને મનોમન અફસોસ થયો કે હવે બિચારા વાંદરાને અને બોલ્યો, “અલ્યા, જીવ દુભવ્યો કે જીવોને બચાવ્યા? જરા ઊંડો પકડીને ફાડી ખાધો સમજો ! ગિરજાને એક નિર્દોષ પ્રાણીની હત્યાનું વિચાર કરીશ તો તને સમજાશે કે મેં એક નહીં, પણ ત્રણ-ત્રણ પાપ લાગ્યું. મનોમન વિચાર્યું કે ગિરજા, તું ગંગાસ્નાન કરીશ કે જીવ બચાવ્યા છે. જીવ દુભવ્યાનું તારે મન પાપ હોય, તો જીવ ગાયત્રી-સ્મરણ કરીશ, પણ તારું વાનરની હત્યાનું પાપ ફોક નહીં બચાવ્યાનું પુણ્ય કેટલું બધું હોય? એમાંય એક નહીં પણ
