________________
૨૯૮ શ્રી જૈન ધર્મ પ્રકાશ
[ આધિન દુર્લભજી—“મને લાગ્યું કે એ વાત તમે માત્ર બેલવા ખાતર જ કરી હશે. પાઠ કોઈને કોઈ સોંપે જ નહિ, સાંપવાની રહે બેસી રહેવાય જ નહિ. સમાજ વિશાળ છે, કાર્યક્ષેત્ર અમાપ છે, સમાજ સેવા માગે છે, નવ યુગ સેવા ઉપર રચાઈ રહ્યો છે. એમાં પાઠ સેવાને પ્રશ્ન તો તદન બેહદો છે. પોતાની શક્તિ, આવડત, તમન્ના અને સંગ વિચારી પોતાનું ક્ષેત્ર પોતે જ શોધી લેવાનું. સામાજિક કાર્યમાં અન્યની સોંપણીની રાહ જોવાની હાય નહિ.'
પ્રબુદ્ધ– અને એવું ક્ષેત્ર ન જડે તે.”
દુલભ છ–“ભાઈ! એ વાત જવા દે. સેવાનાં ક્ષેત્ર તે એટલા છે કે એનો અંત નથી. મેળાવડા કે સરઘસ વખતે પાણી પાવાથી કે જમણમાં સ્વછતાપૂર્વક પીરસવાથી માંડીને મોટી સામાજિક સુધારણાની સંસ્થાઓ, કેળવણી વિષયક સંસ્થાઓ, લેખન, વાચન, સંભાષણ, પ્રચારકાર્ય–એવાં એવાં ક્ષેત્રનો પાર નથી. આ૫ણુને ફાવે તેવું ક્ષેત્ર શેધી લેવું, પણ માત્ર ટીકાકારનું સ્થાને તમ જેવા ભણેલાને ન શોભે.'
ધીમાન– પણ સમાજ તે ગાડરીઓ છે, મોટે ભાગે બૂડથલ છે, પૂર્વગ્રહથી ભરેલો છે, જૂના સાંપ્રદાયિક અર્થ વગરના ઝગડામાં અને કુરિવાજેથી સડી ગયેલ છે, એમાં કામ કેવી રીતે બને ?'
દુર્લભજી—“તમારા જવાબમાં જ તમારા સવાલનો જવાબ આવી જાય છે. સંપ્રદાયના ઝગડાઓ કે ખોટા રિવાજેથી ગભરાઈ તમારા જેવા દૂર બેસે તે સમાજ આગળ ધપી જ ન શકે. સડાને સુધારવાના માર્ગો શોધે. આખા સમાજને નવા માર્ગો બતાવે અને પૂર્વગ્રહને ગ્રહ તરીકે શાંતિથી સમજા. ધીરજથી, ચીવટથી, વિચારસ્પષ્ટતાથી કામ લે તે તમારા જેવા તો ઘણું આપી શકે. તમારી પાસે હામ, દામ અને ઠામ છે. તમે તો સમાજનું આખું પરિવર્તન કરી શકે, પણ એ કામમાં દીર્ધ વિચારણું, વ્યવસ્થા, ધારણું અને ધીરજ જોઈએ. તમે તે કેળવી શકે.”
ધીમાન–૧ અને એવી યોજના ઘડીએ, રસ્તા બતાવીએ, પ્રચાર કરીએ અને છતાં સમાજ એ ઝીલે નહિ તો ?'
દુર્લભજી—“તે સમજવું કે આપણી વિચારણામાં ખામી છે, આપણો સમાજને અભ્યાસ અધૂરો છે, આપણે સમાજની નાડ પારખી શકયા નથી, આપણું પ્રચારકાર્ય ચાલુ વખતસરનું નથી, આપણી “જનાના પાયામાં ખલના છે.”
પ્રબુદ્ધ—પણ તે તે આપણે પ્રયાસ નકામો જાય, શક્તિ વેડફાઈ જાય અને આપણને આઘાત લાગે અને પરિણામ શૂન્યમાં આવે.”
દલભજી–- ત્યાં જ વિચારધારામાં ફેર પડે છે. સામાજિક કાર્યકર સાચા દિલથી સેવાભાવી કામ કરે, તેને આઘાત લાગે નહિ. એવી યોજના ખોટી પડે તો તેમાં તે પિતાની ભૂલ કે ઉતાવળ જુએ. સમાજની ઝીલવાની શક્તિની તુલના કરવાની પિતાની ખામી એ સમજી જાય અને એ ભૂલને પરિણામે એ નવા માર્ગે વિચારે. એને સમાજ
