________________
નહિ પણું જાણુને નિવાસ કરીને રહેલી હોય છે. જેમ જેમ તે સમજણ
તે જાય છે, તેમ તેમ તેનામાં ભય, ચિત્તા, કપટ, લોભ વગેરેના શરીરને રોગી કરનારા વિચારે વૃદ્ધિ પામતા જાય છે અને બચપણમાં તેનું શરીર દિન પ્રતિદિન જેવું તેજસ્વી થતું જતું હોય તેવું ન થતાં ઉલટું ફીકું પડતું જાય છે, કારણ કે ભૂતકાળના દુઃખને તે રડે છે અને ભવિષ્યની ચિન્તા અને લેભ તેનામાં ઘર કરીને રહેલાં હોય છે. એક બાળક વર્તમાનકાળ ને તેને મળતો આનંદ ભોગવી સુખ માને છે, જ્યારે એક ઉમરલાયક માણસ પોતાને હાલમાં મળતા આનંદ ભૂતકાળનાં રોદણાંમાં અને ભવિષ્યકાળની ચિન્તા તથા લોભમાં ગુમાવી બેસે છે? વિવાહ જેવા શુભ પ્રસંગમાં પણ “ અરે ! ફલાણો માણસ આવ્યો નથી અત્યારે તે હેત તો કેવું સારું ? વગેરે કહી લમણે હાથ મૂકી ફેગટ ચિના કરવા બેસે છે? ખરું કહીએ તે માત્ર પેટા વિવેક બતાવવાની ખાતર આપણામાં આવી ઘણી નુકશાનકારક રૂઢીઓ ભરાઈ બેઠી છે અને તેથી જ આપણે અને આપણું પ્રજા દિન પ્રતિદિન નબળી થતી જતી માલમ પડે છે.
ચિન્તા, ભય, લોભ અને કપટ જેવા અશુભ વિચારમાં ફસેલ પુરૂષ પાંત્રીશ વરસ જેટલી ભર યુવાવસ્થામાં વૃદ્ધાવસ્થાને પામે છે; એવું ઘણીવાર આપણી નજરે પડે છે. એટલી પાકી ઉમ્મરમાં તેઓનાં ડાચાં મળી ગએલાં હોય છે. માં શિકું પડી ગએલું હેય છે અને દાઢી, માથાપર પળીયાં ફુટી નીકળ્યાં હોય છે !
આ ઉપરથી એટલો સાર નીકળે છે કે એક આનંદી અને ચિન્તા વિનાને માણસ હમેશાં શરીર નિરોગી રહે છે અને તેથી ધર્મ તથા વ્યવહાર સારી રીતે ચલાવી શક્તાને યોગ્ય શક્તિવાળો રહે છે. કદાચ એ પ્રશ્ન થવાનો સંભવ રહે છે કે એક લેબી, કપટી અને એવા બીજા દુર્ગવાળો માણસ જે પોતાના દુર્ગણે સેવવામાં આનંદ માને, તે તે નિરંગી રહી શકે નહિ? ઉત્તર એજ છે કે આવી બાબતમાં જમા કરતાં ઉધાર પાસુ હંમેશાં મેટું જ થતું જાય છે ? તેમના આનંદના સ્વલ્પ વિચારે ઉપર દુર્ગણોના વિશેષ અશુભ વિચારે ચઢી બેસે છે અને તેથી તેમના મન ઉપર કે શરીર ઉપર તે આનંદની-કૃત્રિમ આનંદની જરા પણ સારી અસર રહી શક્તી નથી.
જ્યારે આમ છે ત્યારે બીજી બાજુએ આપણામાં કેવી આશ્ચર્યકારક રૂઠી ચાલી રહી છે તેને આપણે વિચાર કરીએ. કોઈ આનંદસ્થાનમાં કે આનંદ
