Buddhiprabha 1911 10 SrNo 07

Author(s): Adhyatma Gyan Prasarak Mandal
Publisher: Adhyatma Gyan Prasarak Mandal
Catalog link: https://jainqq.org/explore/522031/1

Page #1

Reg. No. B. 876 શ્રી જેનશ્વેતાંબર મતિપુજકે બાર્ડગના હિતાર્થે પ્રકટ થતુ'.
બુદ્ધિપ્રભા.
သခင်
(Light of Reason.)
વર્ષ ૩ જી.
સને ૧૯૧૧. અકટાખર
અ’ક ૭ મા,
అయతులు లోకువాతీలోత్స
सर्व परवशं दुःखं, समात्मवशं सुखम् । एतदुक्तं समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः॥ नाई पुगलभावानां कत्तों कारयिता न च । नानुमन्तापि चेत्यात्म-ज्ञानवान् लिप्यते कथम् ।।
પ્રગટકત્તા, અધ્યાત્મજ્ઞાન પ્રસારક મંડળ.
વ્યવસ્થાપક, શ્રી જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક બાડગ તરફથી, | સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ શ કરલાલ ડાહ્યાભાઈ કાપડીઆ,
નાગારીસરાહુ-અમદાવાદ, ) વાર્ષિક લવાજમ–પાટેજ સાથે રૂ. ૧-૪-૦, સ્થાનિક ૧––ો.
અમદાવાદ શ્રી ‘સત્યવિજય’ પ્રેસમાં સાંકલચંદ હરીલાલે છાયુ..
કરી છે,
જે
20
.
.

Page #2

બુદ્ધિપ્રભા
(The Light of Reason )
ब्रह्मानन्दविधानके पटुतरं शान्तिग्रह द्योतकम् || सत्यासत्य विवेकदं भवभय-भ्रान्तिव्यवच्छेदकम् ॥ मिथ्यामार्गनिवर्तकं विजयतां स्याद्वादधर्ममदम् | लोके सूर्यसमप्रकाशकमिदं 'बुद्धिप्रभा' मासिकम् ||
વર્ષ ૩જી, તા. ૧૫ મી અાખર સન ૧૯૧૧ ૭ મે
પ્રેમશ.
પ્રેમ પ્રથમ છે ધર્મ પગથીયુ, પ્રેમ વિના નહિ ચાલે; પ્રેમખુમારી બહુ મઝાની, ભેદભાવ સહુ ટાળે. પ્રેમ વિનાનું જીવન લખુ, ગમે નહિ ઘર વનમાં; તાર પ્રેમને અભિનવા છે, ખુરસા પ્રગટે તનમાં. પ્રેમ વિના નહિં ભક્તિ કદાપિ, પ્રેમ વિના નહિ મિત્રો; પ્રેમે મસ્તાની યાગી જન, જગમાં જુએ ચરિત્રા આત્મપ્રતીતિ પ્રેમજ આવે, નવધા ભક્તિ જગાવે; પ્રેમે ગુરૂનુ હૃદય મળે છે, સહુમાં ઐક્ય મતાવે. પ્રેમે ચાગ સધાતા સાચા, મમતા રંગ ઉતારે; સ્વાર્થ દોષના આઘ વિનાશે, તન્મયતા ઝટ ધારે. પ્રેમ વિના શ્રદ્ધાનાં ફાંફાં, પ્રેમ વિનાશી કરણી; પ્રેમ પૂજ્ય છે પ્રથમ દશામાં, ભવસાગરમાં તરણું,
ર
3
૬

Page #3

સ્વાર્થ મેલને જ્યાં નહિ છો, પરમ પ્રેમ એ પ્યારો; મળ્યા પછી નહિ જુદું થાવું, સર્વ સંબંધ વિચાર. ૭ હગમ રામદગમ પ્રમે, મન આનન્દકારી, દોષ દષ્ટિનું મૂળ વિનાશે, પ્રેમ જેમાં બલિહારી. દયા ઘનમાં પ્રેમજ કારણ, તનનું ભાન ભૂલાવે; પ્રેમ સમાધિ ત્યાં નહિ આધિ, સમજુ મનમાં આવે. ૯ નવ પાવન ધારી જયકાર, પ્રેમ વિના સહુ સૂનું, પ્રેમ પ્રભુ પરખાવે પલમાં, પ્રેમ વિના સહુ જૂનું. ઈબ છેષ ને રસ નહિ જ્યાં, સમ્યફ ભાવે રહેવું; ઉત્તમ જ્ઞાની પરખે એમજ, મુજ અનુભવમાં એવું. ૧૧ મૂઢ ન સમજે પ્રેમ વસ્તુ શું ? અનુભવ પ્રેમી પામે; પ્રેમીને મન આનન્દ સૃષ્ટિ, કરતે પ્રેમી હામે. પ્રેમ રમણતા પરમ પ્રભુમાં, મુજ મન માંહિ આવી; બુદ્ધિસાગર પ્રેમખુમારી, પરમાનન્દની ચાવી.
ભાદરવા સુદી ૧ એકમ. મુંબાઈ
सुमति अने कुमतिनुं स्वरूप. ( લેખક. મુનિશ્રી બુદ્ધિસાગર. મુંબઈ)
a છોતેરમું-ના ઘરવ7. प्यारे प्रानजीवन ए साच जान, उत बरकत नाही न तिल समान. प्यारे
ભાવાર્થ-સુમતિ અને કુમતિ એ બે આત્માની સ્ત્રીઓ છે. અનાદિ કાળથી આત્મા કુમતિના સંગમાં પડી રહે છે. આત્મા ખરેખર કુમતિની સંગતિથી સત્યતત્ત્વને વિચાર કરી શકતો નથી; આમા કુમતિના ચોગે શુદ્ધદેવ-ગુરૂ અને ધર્મને ઓળખવા સમર્થ થતો નથી અને મિથ્યાત્વ દશામાં પિતાનું જીવન ગાળે છે. કુમતિથી કુદેવને દેવ તરીકે માનવામાં આવે છે
ગુરૂ અને કુધર્મને સુગુરૂ અને સુધર્મ તરીકે માનવામાં આવે છે. કુમતિથી રસ્થાનાં સૂત્રમાં કથેલાં દશ પ્રકારનાં મિથ્યાત્વ પ્રગટી નીકળે છે. કુમતિથી અનેક મનુષ્ય પોત પોતાના નામની પ્રસિદ્ધિને માટે અનેક પળે ઉભા કરે છે. કુમતિથી કેટલાક મનુ કોઈપણ પક્ષમાં પડી જઈ અનેક પ્રકારની

Page #4

૧૯૫ કુયુક્તિ કરી સુમતિનું મુખ પણ દેખી શકતા નથી. કુમતિથી કેટલાક એમ કર્થ છે કે જગમાં અમા–પુણ્ય–પાપ-ઇશ્વર આદિ કંઈ નથી. કમતિથી કેટલાક મનમાં પ્રવૃધિત છાચારે પ્રવૃત્તિ કરીને ધર્મથી વિમુખ થાય છે. કુમતિના સંગે જીવો સાંસારિક પદાર્થોની પ્રાપ્તિ માટે હિંસા, જૂઠ, વિશ્વાસઘાત આદિ અનેક પ્રકારનાં પાપકૃત્ય કરે છે. કુમતિથી છવો આગમાના અને ઉલટાવી પિતાની ધારણા મુજબ અર્થ કરે છે. કુમતિથી છ ધર્મશાસ્ત્રાને ધિક્કારે છે અને વિષયશાસ્ત્રાને આદર આપે છે. કુમતિથી જેવા અનેક પ્રકારનાં પાખંડ કરે છે. કુમતિથી જીવો અરિહંતદેવ સુસાધુ ગુરૂ અને મહાવીરચિત ધર્મને સ્વીકારતા નથી. કુમતિના પ્રેર્યા જીવો સાધુઓ પર જ કરે છે અને સતી પર વસ્યાની જેવી દષ્ટિ હોય છે તેવી દષ્ટિને ધારણ કરે છે. કમતિથી પ્રેરાયલા જ નવ તત્વ અને પ દ્રવ્યની શ્રદ્ધાને ધારણ કરી શકતા નથી. કુમતિથી પ્રેરાયલા જીવો શ્રી મહાવીર પ્રભુને સર્વર માનતા નથી. કુમતિથી પ્રેરાયલા છે સર્વાને પિતાની સ્વચ્છન્દતા પ્રમાણે અર્થ કરે છે. કુમતિના યોગે જ ધર્મતત્ત્વ તરફ પ્રેમ ધારણ કરી શકતા નથી. કુમતિના ગે છો જડ વસ્તુઓને પિતાની કલ્પ છે અને મમતાના વશમાં રહેલા તેઓ સત્ય અવલોકી શકતા નથી. કુમતિના યોગે જો મિથ્યાત્વ મોહનીય અને મિશ્ર મેહનીય આદિમાં તન્મય બની ગયા હોય છે. કમતિના ગે છો સુધારાના પવનથી પ્રેરાયલા સિદ્ધાન્તના પણ અવળો અર્થ કરે છે અને કોઈ પક્ષમાં પડી જાય છે. કુમતિના ભોગે સાત નથી દરેક વસ્તુઓનું સ્વરૂપ વિચારી શકાતું નથી. કુમતિના યોગે જૈનધર્મની શ્રદ્ધા થઈ શકતી નથી. ચતુતિમાં જીને કમતિ પરિભ્રમણ કરાવે છે અને પિતાના તાબામાં આત્માઓને રાખે છે. કુમતિ ખરેખર જીવોને પરસ્પર લડાવી મારે છે અને મંત્રીભાવને દેશવટે આપે છે. કુમતિથી છ ધર્મના આચારો અને વિચારને સત્ય માની શકતા નથી. કુમતિથી જીવો જ્યાં ત્યાં મારું મારું એ પ્રત્યય ધારણ કરે છે અને અહં. કાર દશામાં ઘસડાઈ જાય છે. કુમત જ્યાં સુખ નથી ત્યાં આત્માને સુખની બ્રાન્તિ કરાવીને ભમાંડે છે. કુમતિના ગે હવે સદાકાલ સ્વાર્થમાં ઘસડાયા છે. કુમતિના યોગે જીવે સત્યને અસત્ય માને છે અને પોતાના મનમાં જે ખોટું હોય છે તેને પણ સત્ય માની લે છે. અહા ! કુમતિની પ્રબલતા જગ તમાં કેટલી છે? કુમતિના ચોગે જ પાપારંભ પ્રવૃત્તિથી પોતાનો ઉદય સ્વીકારે છે અને પાપારંભનાં ભાષણ આપનારાઓને ધર્મગુરૂ તરીકે માને છે. કુમતિથી જે સત્ય ઉપદેશકને ધિક્કારે છે. કુમતિના યોગે છે

Page #5

૧૯૬ કુતર્કના અા પર બેસી કમરૂપ વનમાં પરિભ્રમે છે. કુમતિથી છ મહાવીર પ્રભુના તને સાંભળવા પણ રૂચિ કરતા નથી.
કુમતિથી જ ઉત્સુત્ર ભાષણ કરીને અનેક ભવની પરંપરાને વધારે છે. કુમતિથી શ્રી મહાવીરમબુકથીત સદગુરૂનું સ્વરૂપ જે આગમમાં છે તેનું ઉત્યાયન કરીને વિપરીત પણે ગુરૂનું સ્વરૂપ માને છે. કુમતિથી જેવો અન્યો પર ક્રોધ કરે છે અને મનમાં વિરની ઝેરી વાસનાઓને ધારણ કરી નીય ગતિમાં જ થાય છે. કુમતિથી જીવો સ્વાર્થની કરપીમાં ફસાય છે અને જન્મ, જરા અને મરણની પરંપરાને પામે છે. કુમતિથી જીવો વસ્તુને વરઘુપણે જાણી શકતા નથી. કુમતિના યોગે જીવો અનેક પ્રકારનાં કપટ રચે છે. કુમતિ, અને લાભમાં આસક્ત કરે છે અને જીવોને શાન્તિ પામવા દેતી નથી. કુમતિ ખરેખર આત્મને એકાન્તવાદ ધારણ કરાવે છે. દુનિયામાં કુમતિના ગે છે અનેક પ્રકારનાં અનીતિનાં કો કરે છે. કુમતિ પિતાના સામર્થ વેગે આત્માની પાસે યાદ દિને આવવા દેતી નથી. અનેકાન્તરૌલીનો સ્વાદ ચાખવા જતાં કુમતિ અનેક પ્રકારનાં વિત કરે છે.
જ્યારે આમાની સાથે કુમતિનો સંબંધ હોય છે ત્યારે ક્રોધ માન માયા અને લોભ તરફ અમાનું વલણ હોય છે. કુમતિના સંબંધ આમાં અન્ય પદાર્થોને પોતાના માની મલકાય છે અને જડ પદાર્થોમાંથી મુખ ખેચવા મિયા પ્રયત્ન કરે છે. જ્યારે આત્માની સાથે કુમતિને સંબંધ હોય છે ત્યારે આભા અન્ય મનુષ્યો આદિપર કલેશ કરે છે અને અન્ય જીવોનું ભલું ઈછી શકતો નથી. જ્યારે આમાની સાથે કુમતિને સંબંધ હોય છે ત્યારે મોહનું જોર વિશેષ હોય છે. જ્યારે મતિ સંબંધ આત્માની સાથે હોય છે ત્યારે જ્યાં જ્યાં સ્વાર્થ પ્રેમનો સંબંધ કરવામાં આવે છે. કુમતિની એવી સ્વાભાવિક દષ્ટિ હોય છે કે તે આમાને અવળો માર્ગ દેખાડે છે. આમાં જે જે હેતુઓથી કર્મ બાંધી શકે તે તે હેતુઓને તે આત્માની આગળ રજુ કરે છે અને આત્માને મિથ્યા બ્રાતિમાં પાડે છે. કુમતિથી આમાના સુખનું આચ્છાદન થાય છે. પરસ્પર અને અનેક પ્રકારનાં ભયંકર યુદ્ધો કરાવનાર કુમતિ છે. પણ જેમ સરોવરને કેળી નાખે છે તેમ મનની શાન્તતાને કુમતિ ડાળી નાખે છે. કૃષ્ણલેશ્યા નિલલેશ્યાદિના ખરાબ વિચારોને કુમતિ કરાવે છે. કામગમાં અને અભય ભક્ષણમાં સુખની જાતિ કરાવનાર કુમતિ છે. સર્વ આત્માઓ એક જાતીય હોવા છતાં પણ અન્ય આત્માઓને દુષ્ટ શરૂ

Page #6

૧૯૭
તરીકે જણાવનાર કુમતિ છે. માતા અને પિતા વચ્ચે વૈરકરાવનાર કુમતિ છે. બંધુએ બંધુઓ વચ્ચે લડાઈ અને દુર્દશા સ્ત્રી વચ્ચે ભેદ પડાવીને બન્નેમાં ક્રોધ અને કલેશ કરાવનાર કુમત છે. હિંદુસ્થાનના રાજાઓમાં કલેશ કરાવીને હિંદુસ્થાનની પાયમાલી કરનાર કુમતિ છે. હિંદુઓ અને મુસલમાનોમાં કશ કરાવીને ધાર ચુદાદ્વારા બન્નેની અદશા કરાવનાર કુમતિ છે. એક ઘરમાં અનેક પ્રકારના કશ કરાવનાર કુમતિ છે. હિન્દુસ્થાનના મનુષ્યનું ખરાબ કરનાર કુમતિ છે, આયંજનોમાં અનાર્યતાને વાસ કરાવનાર કુમતિ છે. ગુરૂ અને શિષ્ય વચ્ચે મહાન કલેશ કરાવનાર કુમતિ છે. ઉછરતા બાળકમાં બે સનની ટેવ પાડનાર કુમતિ છે, જૈનધર્મમાં અનેક પ્રકારના ૫ પાડનાર કુમતિ છે. જૈનધર્મના સાધુઓને પરસ્પર પ્રેમમાં વિધન કરનાર કુમતિ છે, ગગના દવ જનસાધુઓને પરસ્પર કેલેશી બનાવનાર કુમતિ છે, સાધુઓના ઉપરથી શ્રાવકેની શ્રદ્ધા ઉઠાવનાર કુમતિ છે, સાધુઓને પોતાના ઈટ કનેવ્યથી વિમુખ કરનાર કુમત છે. પ્રત્યેક ગછના સાધુઓને દિવાના ભેદે ચર્ચા કરાવીને પરસ્પર વિરનાં બીજ વવાવનાર કુમતિ છે. પૂજ્ય એવા ગુરૂઓ ઉપર પણ અપૂજ્ય બુદ્ધિ કરાવનાર કુમતિ છે. લોકોમાં નાસ્તિકતા ઉત્પન્ન કરાવીને ધર્મને ગ તરીકે મનાવનાર કુમતિ છે. માબાપ અને પૂજાવડીલોને અવિનય કરાવનાર કુમતિ છે. જૈનસંઘને ઉદય કરવામાં અનેક પ્રકારના ફ્લેશ અને વિન નાખનાર કુમતિ છે. કેળવાયેલા વિસ્તુતઃ ધર્મ થી ન કેળવાયેલા ) એવા જનબાળકોની ધર્મમાંથી શ્રદ્ધા ઉઠાવી નાખનાર કમતિ છે. પિતાના પુત્રને જેનોની કેળવણી નહીં આપવાની માબાપને પ્રેરણા કરનાર કુમત છે. રાજા અને પ્રજા વચ્ચે દેવ કરાવનાર કુમતિ છે. ધાર્મિક કાર્યોમાં અશ્રદ્ધા તથા પ્રમાદ કરાવનાર કુમતિ છે, જ્ઞાનીઓ અને યોગીએમાં પણ અહંકાર માનપૂજા ઉત્પન્ન કરાવનાર કુમતિ છે, શ્રાવકોને અવિનયી પ્રમાદી અને જ્ઞાનન્ય રાખનાર કુમતિ છે. ધર્મના અભિમાનથી અને મારી નાખવાની પ્રેરણા કરાવનાર કુબુદ્ધિ છે. અધ્યાત્મતત્વ પર પ્રીતિ ન કરાવતાં બાહ્ય વસ્તુઓ પર પ્રીતિ કરાવનાર કુમતિ છે, જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રથી ભ્રષ્ટ કરાવીને બાહ્ય વસ્તુઓમાં ધનની બ્રાન્ત કરાવનાર કુમતિ છે. સહજાનન્દ તજાવીને કૃત્રિમ સુખમાં પ્રવૃત્તિ કરાવનાર કુમતિ છે. અનેક જીવોની નિન્દા કરાવનાર કુર્માત છે. અનેક મનુના દોને લાવનાર કુમતિ છે. અનેક જેને માંસાહારી અને હિંસક બનાવનાર કુમતિ છે. પૂર્વે અનન્ત જીવોને કુમતિએ દુઃખ આપું, વર્તમાનમાં પણ દુઃખ આપે છે અને ભવિષ્યમાં પણ અનન્ત જેને કુમતિ દુઃખ આપશે, કુમતિની પ્રેરણાથી સર્વ અશુભ

Page #7

૧૯૨
આયાર અને અશુભ વિચારને ધારક વે પાતાને ભ્રાન્તિથી પવિત્ર માને છે તે પણ કુમતિની પ્રેરણાની અલાર્કિક શક્તિ છે. સુમતિ પાતાના આત્મ સ્વામીને કથે છે કે હું પ્રિય ! હું જે આ કુમતિ સ્ત્રીનું વર્ણન કરૂં Û' તે સત્ય છે એમ મનમાં જાણુ, કુમતિના માયાવી પ્રપન્ચે એવા છે કે તેમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાદેવ જેવા દેવતા પણ સાઇ ગયા છે, ઇન્દ્ર, ચન્દ્ર, નાગેન્દ્ર અને દેવા પણ કુમતિના પ્રપંચમાં સાય છે માટે કુમતિની પ્રચ રૂપ ઇન્દ્રજાળથી દૂર થવું હોય તે મારૂ વચન સત્ય માની લે,
સુમતિ સ્માત્માની સ્ત્રી છૅ, સુમતિનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. સર્વ જીવાપર શુદ્ધપ્રેમ ધારણ કરાવનાર સુતિ છે. સર્વ આત્માત્મપર મૈત્રીભાવની દૃષ્ટિ ધારણ કરાવનાર સુત છે, સર્વજીવેપર કરૂણાભાવ ઉત્પન્ન કરાવનાર સુમતિ છે. સર્વ મનુષ્યેાના ગુણોને પ્રમાદભાવ ઉત્પન્ન કરાવનાર સૃતિ છે. સ મનુષ્યેાના ભિન્ન ભિન્ન અચારા તથા વિચારી તરફ માધ્યસ્થભાવ ધારણ ક રાવનાર સુમતિ છે, અહિંસા સયમ અને તપશ્ચરણમાં પ્રત્તિ કરાવનાર સુકૃતિ છે. અનિત્ય અશરણુ આદિ ખાર ભાવનાઓને હૃદયમાં ગ્રહાવનાર સુમતિ છે. નવતત્ત્વ ષળ્યે સાતનય આદિના અભ્યાસ કરાવનાર સુમતિ છે, સિદ્ધા ન્તાનાં રહસ્ય તરફ પ્રવૃત્તિ કરાવનાર સુતિ છે. યા તરફ અપૂર્વ પ્રેમ કરા વનાર સુતિ છે સત્યને હૃદયમાં ધારણ કરાવનાર તથા સય ઍલાવનાર સુમ તિ છે. અનેયમાં પ્રવૃત્તિ કરાવનાર સુમતિ છે, બ્રહ્મચર્યોંમાં પૂર્વપ્રેમ તથા બ્રહ્મચર્ય ને ધારણ કરાવનાર સુમતિ છે. પરિગ્રહની મમતાને ત્યાગ કરાવનાર સુમતિ છે, સાધુનાં પંચ મહાવ્રત અને શ્રાવકના ખારવતને અંગકરાવનાર સુતિ છે. સાધુ સાધ્વી શ્રાવક અને શ્રાવિકારૂપ ચતુર્વિધસંધની પૂજ્યતા અને તેની ભક્તિ કરાવનાર સુમંત છે. સ્યાદ્વાદ દષ્ટિની ખીલવણી કરનાર સુમંત છે. સાતનયેા પૂર્વક પ્રત્યેક પદાનું સ્વરૂપ દર્શાવનાર સુમતિ છે. જૈનધર્મીનાં તત્ત્વની શ્રદ્ધા કરાવનાર સુમતિ છે. શ્રીવીરપ્રભુની સજ્ઞતાની શ્રદ્દા ક રાવનાર સુમિત છે. હયાગ ક્તિયોગ અને રાજ્યેાગમાં પ્રવૃત્ત સુમતિ છે અને કાન્તપણે તવેતુ અપૂર્વ સ્હસ્ય સમજાવનાર સુમતિ છે. વ્યવહાર અને નિશ્ચય નનું સ્વરૂપ સમજાવનાર મુમતિ છે જ્ઞાન અને ક્રિયા વર્ષે મેક્ષ થાય છે એમ મનીયા સમાવનાર સુમતિ છે. સાધુની સંગતિ કરવાથી થાય છે એમ સક્રીયા જણાવનાર સુમિત છે, અધ્યાત્મતત્ત્વ ઉપર પરિપૂર્ણ પ્રેમ કરાવનાર મુમતિ છે આત્માના ત્રણુ પ્રકારના ભેદ જણાવનાર સુમતિ છે, નવતત્ત્વમાં હેય જ્ઞેય અને
કરાવનાર
મહાલાસ પ્રાપ્ત

Page #8

૧૯૯ ઉપાદેય કોણ છે તેને પ્રકાશ કરનાર સુમતિ છે. સંયમમાં અપૂર્વ શક્તિ છે તેને જણાવનાર સુમતિ છે. જગતમાં સારામાં સાર આત્મા જ છે અને આ મામાં સર્વ ઋદ્ધિ છે, એમ દર્શાવનાર સુમતિ છે. આત્મામાં જ્ઞાન દર્શન અને ચારિત્ર્યાદિ ગુણો રહ્યા છે એમ દર્શાવનાર સુમતિ છે. આત્મા અને જડ વસ્તુઓનું ભિન્ન સ્વરૂપ દર્શાવનાર સુમતિ છે. કૃત્ય અને અકૃત્યનું સ્વરૂપ સમજાવનાર સુમતિ છે. ભય અને અભક્ષનું સ્વરૂપ અવબોધાવનાર સુમતિ છે. પિય અને અપેિય પદાર્થોને વિવેક કરાવનાર સુમતિ છે. ઉદયન હેતુઓને સમજાવનાર સુમતિ છે. સર્વ ધર્મોમાં જૈન ધર્મની ઉત્તમતા બતાવનાર સુમતિ છે. નાની અપેક્ષાએ દુનિયામાં ચાલતા સર્વે ધર્મો જૈન દર્શનમાં સમાઈ જાય છે એમ નિર્ણય કરાવનાર સુમતિ છે. શ્રાવક ધર્મ કરતાં સાધુ ધમની ઉત્તમતા બતાવનાર સુમતિ છે. જૈન ધર્મની ઉન્નતિના ઉપાયોને દર્શાવનાર સુમતિ છે. જૈન ધર્મમાં પ્રવેશ કરાવનાર સુમતિ છે. જૈન ધર્મના ફીરકાઓમાં સલાહ શાન્તિ ફેલાવનાર સુમતિ છે. જેન ધર્મને ઉપદેશ કરાવનાર સુમતિ છે. તીર્થકરોની પરમાત્મ દશા જણાવનાર સુમતિ છે. અન્ય ધર્મઓ પર ટૅપ કલેશ ન કરાવનાર સુમતિ છે.
ઘર્મના નામે થનાર ભયંકર યુદ્ધોને શમાવનાર સુમતિ છે. ધર્મના ઉપર ચલમજીને રાગ ધારણ કરાવનાર સુમતિ છે. અનેક પ્રકારની ભાષા આદિના પ્રોફેસરે થયા છતાં પણ ધર્મની પૂર્ણ શ્રદ્ધા કરાવનાર સુમતિ છે. અનેક જાતના ધર્મોમાં ૫ણું નોની અપેક્ષાએ રહેલા સત્યને દર્શાવનાર સુમતિ છે. સર્વ પ્રકારના કાર્યોમાં ધર્મકાર્યની ઉત્તમતા જણાવનાર સુમતિ છે.
સર્વ મનુષ્યો વગેરેને પિતાના આત્મા સમાન જણાવનાર સુમતિ છે, સર્વ જીવોની સાથે પરમાર્થ વૃત્તિથી વર્તવાનું ભાન કરાવનાર સુમતિ છે. સર્વ જીવોની સાથે એજ્ય કરાવનાર સુમતિ છે. ભિન્ન ભિન્ન દેશના મનુએમાં પણ એક્ય કરાવનાર સુમતિ છે. સર્વ દેશોના મનુષ્યનું ભલું ઇચછ વાની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. એશિયા, યુરોપ, આકા, અમેરિકા અને આરટ્રેલીયાના મનુષ્યમાં એક સરખાપણાની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. સર્વ દેશના કારોબારીઓને સુલેહ શાંતિ જાળવવાની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. સર્વ જાતની પ્રજાને સરખી રીતે માની તેના ભલામાં ભાગ લેવો જોઈએ એવી રાજાઓને પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. રાજય-વેપાર આદિના લાભ માટે યુદ્ધ કરી અનેક મનુષ્યોનાં રત રેડવાં નહીં એવી પ્રેરણું કરનાર સુમતિ

Page #9

છે. અન્ય મનુષ્યનાં હૃદય દુઃખવવાં નહિ એવી પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. નાત જાતના ભેદે પરસ્પર કુસંપની હેળી સળગે છે તેને શમાવવાની પ્રેરણા કરનાર સુમતિ છે. ગચ્છની ભિન્ન ભિન્ન દિયાએથી જૈન વર્ગમાં પરસ્પર ગચ્છને મનુષ્ય પ્રતિ જે અણગમે અદેખાઈ અને પ થાય છે તેને નાશ કરવાની પ્રેરણ કરનાર સુમતિ છે. ધમની સામાન્ય તકરારમાં મનુષ્ય મહાન કલેશ કરે છે તેને શમાવનાર સુમતિ છે. જગતમાં સર્વ જાતના મનુ
ના કલ્યાણ અર્થે જૈન ધર્મ છે એવું સિદ્ધ સમજાવનાર સુમતિ છે. સર્વ પ્રકારના મનુષ્યમાં ન્યાયની પ્રેરણ કરનાર સુમતિ છે. મનુભ્યોમાં રહેલી નિર્દયતાનો નાશ કરીને દયાની સુકોમળતા પ્રગટ કરાવનાર સુમતિ છે. દુર્જનપણાની વૃત્તિને ત્યાગ કરાવવાની પ્રેરણા કરનાર સુમતિ છે. આત્માઓએ પરસ્પર પૂર્ણ પ્રેમથી એક બીજાને મદદ કરવી જોઈએ એમ પ્રેરણ કરનાર સુમતિ છે. મન વાણી અને કાયા થી સર્વનું ભલું કરવું જોઈએ એવી પોપકારની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. દેવ, ગુરૂ અને ધમની આરાધનાની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે, જંગમતીર્થ અને સ્થાવરતીર્થનું સ્વરૂપ સમજાવનાર સુમતિ છે, આખી દુનિયાના પર શુદ્ધ પ્રેમની વૃષ્ટિ કરાવનાર સુમતિ છે. જગતમાં સર્વ જીવોને ઉપકાર કરે જોઈએ એવી પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે અનેક અપરાધ કરનાર શત્રુઓ પર ક્ષમાં ધારણ કરવી જોઈએ એવી અન્તરમાંથી પ્રેરણા કરનાર સુમતિ છે. બાવના ચંદનની પેઠે શાન્તિકારકવાણી બોલાવનાર સુમતિ છે, ક્ષમાના ઉત્તમ પાઠ ભણાવનાર સુમતિ છે, ઉત્તમ પ્રકારની લઘુતા ધારણ કરવી જોઈએ. સર્વજીની સાથે નમ્રતાથી વર્તવું જોઈએ અને વનમાં પણ કઈ બાબ તને અહંકાર ન કર જોઈએ એવી સારી પ્રેરણ કરનાર સુમતિ છે કપટની બાજીથી કદાપિ શ્રેય: થવાનું નથી અને સરલતાથી સર્વથ સદા ભલું થાય છે માટે મન વાણી અને કાયાથી સરલતા ધારણ કરવી એવી સત્ય પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. લેભથી કદી શાન્તિ થતી નથી. અદ્યાપિ પર્યત કોઈ લેભથી કઇ સત્ય સુખ પામે નથી અને ભવિષ્યમાં પામનાર નથી. લાભથી ઉલટી મનમાં હાયવરાળ પ્રગટે છે અને મન અશાન રહે છે. લેભથી અનેક પ્રસારનાં પાપ કરવાની પ્રકૃત્તિ થાય છે અને તેથી ઘેર કર્મ બાંધવાં પડે છે એમ હદયમાં નિશ્ચય કરાવીને લેભની મુકિતને નિશ્ચય સંમતિ કરાવે છે. મનમાં કોઈ પણ પ્રકારની ઈચ્છા પ્રગટે નહીં એવી સ્થિતિમાં તપની પ્રેરણું કરનાર સુમતિ છે. તપથી અનેક ભવનાં કરેલાં કર્મક્ષય થાય છે અને તેથી આત્માની શુદ્ધિ થાય છે એમ તેનાં સૂમ રહસ્યને સમજાવીને તેની પ્રાપ્તિ કરાવનાર સુમતિ છે. સંયમના સમાન અન્ય કોઈ નથી. જે

Page #10

૨૦૧
સંયમમાં આત્માની રમણુતા થાય છે તેા મનમન્દિરમાં આત્માને મહેાત્સવ થાય છે એમ સમજવુ. સયમથી આત્માની અનત શક્તિયેા પ્રગટે છે. અ પકાલમાં મુક્તિની પ્રાપ્તિ કરાવી આપનાર સયમ છે એવી પ્રેરણા કરીને તેમાં આત્માની પ્રવૃત્તિ કરાવનાર સુમતિ છે. જગતમાં સત્ય સમાન અન્ય કાઇ ધર્મ નથી. સત્યથી અન્ય કાઇ મહાન ધર્મ નથી. સત્યથી દુનિયાને વ્યવહાર ચાલે છે. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં ધર્મ છે અને જ્યાં અસત્ય છે. ત્યાં ધર્મ નથી. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં પરમેશ્વર છે અને જ્યાં અસત્ય છે ત્યાં માયા છે એમ સમજાવનાર સુમતિ છે. સત્યાન્નાપ્તિ પરોધમ્મઃ સત્ય સમાન અન્ય કાઈ ઉત્કૃષ્ટ ધર્મ નથી. સત્યથી ધર્મનુ સામ્રાજ્ય પ્રવર્તે છે, સત્ય રાત્રી દીવસ જાગ્રત રહે છે સત્યને કાઇ પણ પ્રકારની આંચ આવતી નથી. સત્યને કાઇ જાતને! ભય નથી સત્ય ત્રણ ભુવનમાં ગાજે છે. સત્યને ખાવવામાં આવે તા તે દખાતું નથી. સત્ય સમાન અન્ય કોઇ પ્રકાશ નથી. સત્યના સૂર્ય જેના હૃદયમાં છે તેની પાસે પરમાત્મા છે. સત્યમાંજ પરમાત્મા વસે છે.
સત્ય થકી મન વાણી અને કાયાની શુદ્ધિ થાય છે. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં વ્રત છે. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં સન્તપણું છે, સત્યના પ્રકાશ ત્રણ ભુવનના જીવાને પવિત્ર કરે છે. સત્યરૂપ ગંગાનદી જેના હૃદયમાં વહે છે તેને આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિના તાપે। અસર કરી ચૂકતા નથી. સત્યના તેજની આગળ સર્વ પ્રકારનાં તેજ ઝાંખાં પડી જાય છે. સત્યના પ્રતાપથી દુનિયા ટકી રહી છે. સત્ય કદી અસત્યને મદત કરી થતું નથી. સત્યના મહા સાગરમાં સુખના તરંગા યા કરે છે, જે મનુષ્યા જિબ્હાવર્ડ અસત્ય વહે છે. તે મનુષ્યપણાના પણ અધિકારી થયા નથી. જે મનુષ્યે સ્વાના દાસ થઇને સત્યના તિરસ્કાર કરે છે તેને ધમ તિરસ્કાર કરે છે. જે મનુષ્યા સત્ય છે. લતાં અચકાય છે તે મેક્ષમાં જતાં પણ અચકાય છે. હૃદયરૂપ ધરમાં અસત્યરૂપ અંધકાર રાખવાથી કષ્ટ પશુ હિત થતું નથી પણ દિ જો હૃદ યરૂપ ધરમાં સત્યરૂપ પ્રકાશ ધારણ કરવામાં આવે તે આત્મા પરમ સુખને માર્ગ ગ્રહણ કરી શકે. સત્ય વિનાનાં તપ જપ વગેરેનાં અનુાના મુક્તિ આપવા સમર્થ થતાં નથી. સત્ય ધારણ કરવાને માટે મનુષ્યની જીંદગી છે પશુ અસત્ય ધારણ કરવા માટે નથી. સત્ય ખાલવા માટે જિવ્યા છે પણ અસત્ય ખેલવા માટે જિન્હા નથી. હૃદયમાં સત્ય ધારવું તે હૃદયના સદુ૫યેાગ છે અને જિન્હાથી સય ઍલવુ તેજ જિન્હાનું મુખ્ય પ્રયેાજન છે. સત્યની મર્યાદા નથી અર્થાત્ તે અમુક દેશ કાળવડે પરિચ્છિન્ન નથી પણ સત્ય સત્ર રહે છે. સત્યને મહિમા લાખ્ખા કરેડા જિન્હાથી કરાડે વર્ષ

Page #11

૨૦૨
પર્યત વર્ણવવામાં આવે તે પણ તે વર્ણવી શકાય તેમ નથી. સત્યની સ હાય કરનારા દેવતા છે. સત્ય અને સુખ દેખાડવા સમર્થ થાય છે અને અસત્ય અને દુઃખ દેખાવા સમર્થ થાય છે. સત્યમાં પ્રવેશ કરતાં પ્રથમ અનેક દુઃખ સહન કરવો પડે છે. સત્યની સાક્ષી હદય આપે છે અને સત્યને નિર્ણય હદય પિતાની મેળે વિવેકદષ્ટિથી કરી લે છે. ઉલટી નદી ઉ. તરીને પેલે પાર જવું અને સત્ય બેલિવું એ બે પ્રથમ તે સરખાં લાગે છે પણ દઢ સંકલ્પથી સત્યમાં પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવે તો સત્યને માર્ગ નિ. ર્ભય અને આનન્દપ્રદ ભાસે છે. પ્રથમાભ્યાસમાં સત્ય બેલડું વજની પિડે ભારે લાગે છે પણ પશ્ચાત સત્યને અભ્યાસ થવાથી આકડાના તુલના કરતાં પણ તે હલકું લાગે છે. સત્યરૂપ મટી સ્ટીમરવડે સંસારરૂપ મહાસાગરને સુખે તરી શકાય છે. સત્ય જે હૃદયમાં છે તે સહાયકારકાની ખોટ નથી. સત્યના સાક્ષીએ લાખે સ્થાનકેથી પ્રગટ થાય છે. સત્યના માટે એક પિસાને પણ વ્યય કરવાની જરૂર રહેતી નથી. સત્ય સર્વના હૃદયમાં વસવાને માટે તૈયાર છે પણ તેને જે આમંત્રણ કરે છે તેના હૃદયમાં સત્ય વસે છે. ગમે તે નીચ ફળને મનુષ્ય હોય પણ જે તેના હૃદયમાં સત્ય છે તો બ્રાહ્મણ જ છે, કેઈ મુનિ વા બ્રાહ્મણ છે પણ જે તે સત્યથી ૫રડમુખ છે તે તે ચંડાલના કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણવાને લાયક નથી. સત્યનાં ગુણસ્થાનકરૂપ પગથીયાં છે. સત્યના ઉપાસકે જ્યાં ત્યાં સુખને દેખી શકે છે. સત્યના ઉપાસકે પરમાત્માના પુત્રો છે એમ જે કહીએ તે અતિશયોક્તિ નથી. સત્યના ઉપાસકે કરતાં કોઈ ધનવાન વા સત્તાવાનું નથી, સત્યના ઉપાસકે અગમ્ય એવા માક્ષ સ્થાનમાં પ્રવેશ કરે છે. મનથી અને ભાષાથી સત્યનું સ્વરૂપ અવધવું જોઈએ. એમ સુમતિ આત્માને સમજાવીને તેમાં પ્રવૃત્તિ કરાવે છે.
સુમતિથી આમાની શૌચમાં પ્રવૃત્તિ થાય છે, બાહ્ય રાચ અને અન્ય તર શાચ એ બે પ્રકારનું શાચ છે. બાહ્ય શૌચની પણ અમુક હેતુ પુરસ્સર આવશ્યક્તા છે. ગૃહસ્થોને દ્રવ્યશાચની આવશ્યક્તા છે. જલ વગેરેથી શરીરનો મેલ દૂર કરી શકાય છે અને તેથી શરીરની સ્વચ્છતા થતાં મનની જપ્રતિ રહે છે. ભાવશાચની પણ અત્યંત આવશ્યક્તા છે, હૃદયની શુદ્ધિ કરધી તેને ભાવશાચ કહે છે. મનનાં પાપોને ધનાર ભાવશાચ કરી શકે છે. અશુદ્ધ પરિણતિ એજ ખરેખર હૃદયને મેલ છે, અજ્ઞાન રાગ અને દ્વેષને ટાળ્યા વિના હૃદયની સત્ય શુદ્ધિ થતી નથી. એક ઠેકાણે શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને બોધ આપતાં કથે છે કે હુદયની શુદ્ધિ જલથી થઈ શકતી નથી. તે થે છે કે,

Page #12

૩૦૩
શો. आत्मनदी संयमतोयपूर्णा, सत्यावहा शीलतटादयोर्मि तत्राभिषेकं कुरु पाण्डुपुत्र, नवारिणा शुद्ध्यति चान्तरात्मा (१)
આત્મરૂપ નદી છે અને તે સયમરૂપ જળથી પૂર્ણ છે. સત્યરૂપ પ્રવાહ છે. શાલરૂપ તટ છે અને તેમાં વાર્ષ ઉમિયા ઉત્પન્ન થાય છે. હે પાંડુપુત્ર ! તું તેવી માનદીમાં સ્નાન કર, અન્તરાત્મા વારિવડે શુદ્ધ થતા નથી. મનુધ્યે। જેટલી શરીરની શુદ્ધિ કરવા લક્ષ્ય આપે છે તેટલુ મનની શુદ્ધિ કરવા લક્ષ્ય આપતા નથી, લાખા કરેાદ્ય મનુષ્યા દરરાજ સ્નાન કરે છે પણ ભા ગ્યે તે હૃદયની શુદ્ધિ તરફ લક્ષ્ય આપી શકતા હશે, શરીરની શુદ્ધિ જેટલી ઉપયેગી છે તેના કરતાં અનન્તગુણી હૃદયશુદ્ધિ કરવાની જરૂર છે. શરીરની શુદ્ધિ જેટલી આકર્ષક છે તેના કરતાં હૃદયની શુદ્ધિ અનન્ત ગુણી વિશેષ આકર્ષક છે. શરીરની શુદ્ધિ કરનારે હ્રદયની પવિત્રતાપર ખૂબ લક્ષ્ય આપવુ જોઇએ. યાદ રાખવાનુ છે કે શરીરના મુખ્ય ઉદ્દેશ હૃદયસ્યસ્થતા માટે છે. કેટલાક પ્રાત:કાલમાં નદી વગેરેમાં સ્નાન કરે છે અને કાઇ પાતાને સ્પર્શી જાય છે તે અભડાઈ જાય છે અને પોતાને સાચધમ થી પવિત્ર માને છે પણ તેવા પ્રકારના કેટલાક મનુષ્યેાના હૃદયમાં ઉંડા ઉતરીને જોઇએ છીએ તે ક્રોધ, માયા, માન, લાભ, ઈર્ષ્યા, વિષયવાસના વિશ્વાસધાત હિંસા, પરિણામ, અસત્ય, સ્વાર્થ વગેરેના કરેાડા ખરાબ વિચારેના પ્રવાહ વ હતા જ્યુાય છે અને તેથી તે પેાતાના મનમાં અનેક પ્રકારના ખરાબ વિચાર કરીને આચારમાં પણ શુભપણું દેખાડે છે. તે ઉપરથી સ્વચ્છ પણ અન્તરથી તા કાકની ઉપમાને ધારણ કરનારા કહી શકાય. તેમ નામાં પ્રેમ, ભાતૃભાવ, પાપકાર, દાન, દયા વગેરે સદ્ગુણ તે ખાયલા માલુમ પડે છે. સામાન્ય બાબતમાં પણ તે પેાતાના મનને પાપમામાં ઉદારવી દેછે. પેાતાની ઉન્નતિ અને જગતની ઉન્નત માટે તે બેદરકાર રહે છે. સાધુસન્ત પુરૂષાથી તે ભાગતા કરે છે. જ્યાં જાય છે ત્યાં સ્વાભિમુખ વૃત્તિ કરીને જાય છે અને અન્તરથી કપટકળા ધારણ કરીને જાય છે તેથી તે પેાતાના મનને સુધારવાને શક્તિમાન ખનતા નથી. હૃદયની પવિત્રતાવિના બાહ્યતું ચારિત્ર ઉત્તમફળ દેખાડી શકતું નથી. હૃદયની પવિત્રતાવિના ઉત્તમ પુરૂષાના આધ હૃદયના પ્રકાશ કરવા સમર્થ થતા નથી. હૃદયની પવિત્રતાવિના મનુષ્ય કાઈ પણ મનુષ્યને ઉત્તમ અસર કરવાને માટે શક્તિમાન

Page #13

२०४ બનતા નથી. હૃદયની પવિત્રતાવિના ઉત્તમ અનુભવજ્ઞાન પ્રગટી રાકતું નથી. મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન, અવધિજ્ઞાન, મન:પર્યવજ્ઞાન અને કેવળજ્ઞાન આ પાંચ પ્રકારના જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાં હેય તે હદયની પવિત્રતા કરવા હદયનું વિવેકજ ળથી ક્ષાલન કરવું જોઈએ.
પરભવમાં હૃદયની પવિત્રતા ખપમાં આવવાની છે એમ નિશ્ચય માનશે. હૃદયની પવિત્રતા ધારક મનુષ્યમાન રહીને મહાત્માઓ બની શકે છે અને તેઓ ભાષાજ્ઞાનમાં સામાન્ય હોય છે તો પણ મોટા રાજાઓ, બાદશાહ, કવિઓ અને પ્રોફેસર કરતાં જગતના ઉપર સારી અસર કરે છે અને દુનિયાને શુભ માર્ગમાં દેરી શકે છે. હૃદયની શુદ્ધિવિના બાહ્ય ક્ષિાના સમૂહથી આમાની ઉચ્ચતા થતી નથી. જયારે ત્યારે પણ હૃદયની શુદ્ધિથી જ્ઞાનાદિ સદગો ખીલ્યા છે ખીલે છે અને ખીલશે. હૃદયની ઉત્તમતા કરવી હોય પ્રથમ હદય શુદ્ધિ કરવી જોઈએ, જે અનેક પ્રકારના દેશોને ધા નાખી હદયની શુદ્ધિ કરવામાં આવશે તે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ કરતાં વાર લાગવાની નથી, કોઈ પણ પ્રકારની ભાષા ભણીને વિદ્વાન થવા માત્રથી કંઈ હદયની શુદ્ધિ થઈ શકતી નથી. હદયની શુદ્ધિને સંબંધ સત્સંગની સાથે છે, સપુરૂષના સમાગમથી તથા તેમના સદુપદેશથી હૃદયની શુદ્ધિ થાય છે. વિશ્વામિત્રના હદયની શુદ્ધિ વસિષ્ઠના સમાગમથી થઈ હતી. પવિત્ર આચારો અને પવિત્ર વિચારેના સેવનથી સત્વર હૃદયની શુદ્ધિ થાય છે. હૃદયમાં સદાકાલ પવિત્ર ગુશેની ભાવના કરવી જોઈએ. હૃદયમાં સ્વાર્થમય જે જે વિચારે થાય તેને તુ દબાવવા જોઈએ. કોઈનું બુરૂ કરવાની વૃત્તિ થાય તે તુર્ત તેને સમાવવી જોઈએ. ગમે તે ધર્મના મનુષ્યનું પણ મનમાં અંશ માત્ર બુરૂ ચિંતવ વું નહિ અને તેમજ કરવું નહિ. શુદ્ધ પ્રેમની વૃત્તિથી સર્વ મનુષ્યનું ભલું કરવાના વિચારે કરવાથી અશુભ વિચારેના પ્રવાહ શમે છે અને શુભ પ્રવાહને વેગ વૃદ્ધિ પામે છે. જગતમાં મરતી વખતે હદયની શુદ્ધિ પરભવમાં સાથે આવે છે અને પરભવમાં પણ ઉત્તરોત્તર શુભ ગુણોની વૃદ્ધિ પામે છે. દર્પણથી શુદ્ધિ કરવાથી જેમ દર્પણમાં દરેક પદાર્થો સમ્યક પણે ભાસે છે તેમ હદયની શુદ્ધિ થવાથી સર્વ પદાર્થો હદયમાં સમરીયા ભાસે છે. હદયની શુદ્ધિથી દરેક પ્રાણુઓ પવિત્ર થઈ શકે છે. હૃદયની શુદ્ધિવિના ગૃહસ્થ હેય વા સાધુ હેય પણ કોઈ ઉત્તમ આત્મા થઈ શકતો નથી. સુંદર છટાદા૨ ભાષણ અને ભાષાની લાલિત્યતા ઉપર કઇ મહિ પામવાનું નથી. પૃથ્વી

Page #14

૨૫
ના દાનથી અને કરાડા ગાયાના દાનથી જે લાભ થતા નથી તે એક ફક્ત હૃદયની શુદ્ધિ કરવાથી લાભ થાય છે. બાવને, ડાકડમાલ અને ભભકા લેાકને આંજી નાખે તેવા હાય પશુ બે હૃદયની શુદ્ધિ નથી તેા આત્માની ઉચ્ચતા કદી થઇ શક્તી નથી, હૃદયની શુદ્ધિથી લેાચુંબકની પેઠે અન્ય મનુષ્યાના પ્રતિ આકણું થાય છે. હૃદયની શુદ્ધિથી સૂર્યના પ્રકાશની પેઠે પાતાના સ માગમમાં આવનાર અનેક મનુષ્યાને પવિત્ર કરી શકાય છે. હ્રદયની શુદ્ધિવિ ના ગુરૂના મેધ પણ હૃદયમાં ઉત્તમ પ્રકારની અસર કરી શકતા નથી, ગુણા નુરાગ દષ્ટિથી અનુભવપૂર્વક વિચાર કરવામાં આવશે તે હૃદયની શુદ્ધિ થવાની. જે મનુષ્યા અન્ય મનુષ્યેાના અનેક સદ્ગુણાને મૂકીને દોષાને દેખ્યા કરે છે તે મનુષ્ય. પાતાના હૃદયની શુદ્ધિ કરવાને સમર્થ થતા નથી. દુનિયા માં દેખા અને સદ્ગુણા સત્ર હેાય છે. ગુણો દેખવાથી અને હૃદયમાં સદ્ ગુણાની ભાવના કરવાથી હૃદયની શુદ્ધિ થાય છે. જે જે પાપા અજ્ઞાન વડે થર્યા હાય તેનુ ગુરૂ પાસે પ્રાયશ્ચિત્ત લેવાથી ધ્યની શુદ્ધિ થાય છે. જે જે દાખાચરણે સેવવામાં આવે તેના ત્યાગ કરવાની પ્રાતિજ્ઞા અને તેની મારી માગવાથી હૃદયની શુદ્ધિ થાય છે. હૃદયની શુદ્ધિ થતાં હૃદય માખણુની પેઠે કામળ અને સુંદર વાડીની પેઠે અનેક નાનાદિ ગુણથી શૈાભી ઉઠે છે. ભાવ રૉંચ કરવાની પ્રેરણા સુમતિ કરે છે.
લક્ષ્મીની ઉપાધિમાં પડેલા રાત્રી દીવસ ધાન્યના કીડાની પેઠું લક્ષ્મીના કીડા બને છે અને જેની વસ્તુતઃ કિમ્મત નથી એવી લક્ષ્મીની કિમતર્ક છે અને જેની કિમ્મતના પાર નથી એવા આત્માના ઉપર બિલકુલ લક્ષ્મીદાસે લક્ષ્ય આપતા નથી. આ એકાન્તે લક્ષ્મીના દાસ બને છે તે આ પ્રભુભક્તિ, ગુરૂભક્તિ, પરમાર્થ પ્રેમ, પરાપકાર, આત્માની ઉન્ન તિના હેતુ તર” લક્ષ્ય આપી શકતા નથી. લક્ષ્મીદાસા જડ એવી લક્ષ્મીના ઉષાસા છે તેથી તેમની વૃત્તિ વારંવાર જડ પદાર્થોની સાથે સબંધ રાખે છે તેથી તે જડ જેવા બની જાય છે કહ્યું કે લે તેનું પ્લાનિંગ घरे ते तेवो थह जाय. इलि भमरी ध्यानथी भ्रमरी यह उडजाय લક્ષ્મીમન્તો જડ વસ્તુઓના લાભથી ચૈતન્ય તત્ત્વતર વૃત્તિને વાળી શકતા નથી તેથી તે આત્માનું સહજ સુખ પ્રાપ્ત કરવા શક્તિમાન થતા નથી. લક્ષ્મી મન્તા દાવાનલની પેૐ સર્વ વસ્તુઓને ઈચ્છે છે પણ તેમની તૃષ્ણાની શાન્તિ થતી નથી. કાષ્ટ મેરૂ પર્વત જેટલા રત્નના ભંડાર પામે તેપણ એ તેના હથ્યમાં તૃષ્ણા છે તે કદી તે ખરૂં સુખ અને ખરી શાન્તિ પ્રાપ્ત કરી

Page #15

૨૦}
શકતા નથી. લક્ષ્મીમન્તા લક્ષ્મીના લાલરૂપ મહાસાગરના તળીએ પ્રવેશે છે. જરૂપ લક્ષ્મીમાં અન્યને સુખ આપવાનું જ્ઞાન નથી. જડરૂપ લક્ષ્મીને મૂકી અનેક મનુષ્યો પરભવમાં ગયા પણ લક્ષ્મીએ તેએાની પાછળ એક પગલું પણ ભર્યું નહીં. લક્ષ્મીના અભિલાષીએ જેનાપર પ્રેમ ધારણ કરવેશ નેઇએ તેનાપર પ્રેમ ધારણ કરતા નથી અને પ્રેમના લાયક નદી એવી જડ વસ્તુઆપર પ્રેમ ધાર કરે છે, લક્ષ્મી મતે લક્ષ્મીના ધેનમાં છકી જને અન્ત પુષાને પશુ તિરસ્કારે છે. લક્ષ્મી ચ'ચળ છે તેથી તેની પાસે જે જાય છે તેને પણ ચંચળ બનાવે છે. લક્ષ્મી અનેક મનુષ્યા પાસે ગ પશુ કાની તે થઇ નહીં તેથી તે વેશ્યાની પેઠે તેના ઉપાસાને પણ વેશ્યાના જેવા કપટી નિલજ, મૃદ્ધ અને અધર્મી બનાવે તેમાં શું આશ્ચર્યું. લક્ષ્મીને નાશ થાય છે. લક્ષ્મીનુ દાન દેવાય છે વા લક્ષ્મીના ભાગ થાય છૅ, મેં જીસ મનુષ્યા લક્ષ્મીનું દાન પણ કરી રાતા નથી અને તેમ તેના ભાગ પશુ કરી શકતા નથી. ભાગી મનુષ્ય લક્ષ્મીને ભાગમાં વાપરે છે. ઉત્તમ મનુષ્યા પેાતાના ઉપયેગમાં લક્ષ્મીને વિવેકી વાપરે છે અને તેમજ સુપા ત્રમાં લક્ષ્મી' દાન પણ કરે છે. વિવેકી મનુષ્યા એમ સમજે છે કે લક્ષ્મી કઇ પાતાની નથી. સર્વ જીવેાના ધ્યેયમાં લક્ષ્મીના સદુપયાગ કરવા એજ ઉત્તમ કાર્યો છે. કરેાડા રૂપયા ભેગા કરવામાં આવે તેથી ફઇમનુષ્ય જન્મની સફલતા થતી નથી. જ્યારે લક્ષ્મીને સુપાત્રમાં વાપરવામાં આવે તેાજ મનુષ્ય જન્મની સ¥લતા થાય છે. જે જડ વસ્તુઆને ધર્માં ભેગી કરવામાં આવે અને તેના સદુપયોગ કરવામાં ન આવે તે તે લક્ષ્મીને ધૂળમાં કંઇ ફેર જણાતા નથી. લક્ષ્મીને માટે મનુષ્યનું જીવન નથી. આ જગતમાં અસ ંખ્ય લક્ષ્મીમન્તા થઇ ગયા, ધણા થાય છે અને ઘણા થશે તાપણુ તેએ આત્મજ્ઞાન વિના સહુ સુખને પામ્યા નહી પામતા નથી અને પામશે નહી. લક્ષ્મીના સદુપયેાગ કરવા જોઇએ-કરેાડા લાખા મનુષ્ય! દુઃખી હુષ અને તેના ભલા માટે લક્ષ્મી ન વાપરતાં પટારામાં ધનને રાખવામાં આવે તેથી કાંઈ આત્મ કલ્યાણ થતું નથી. લક્ષ્મી મન્તાના મનમાં સવાશેર દારૂના કરતાં વિશેષ ધેન રહે છે તેનુ કારણ એ છે કે વ્ઝ એવી લક્ષ્મીની સ'ગતિથી જડફના તામે તે થયા ય છે. ચેતન તત્ત્વના ઉપાસ ચૈ તન્યતત્ત્તની વૃદ્ધિ કરે છે કારણ કે ચેતનતત્ત્વના ઉપાસકને જ્યારે ત્યારે
ચૈતન્યને સયમ ગમે ત્યાં થાય છે. જડ જડને સયમ કરવા પડે છે તેથી તે
એવી લક્ષ્મીના ઉપાસકને ક્ષણે ક્ષણે અજ્ઞાન માહ ક્લેશ ષ સ પ રવા

Page #16

૨૦૭ ઈ વગેરે કર્મના કર્તા બને છે. લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ માટે અનેક પ્રકારના છવહિંસાદિ આરંભો કરવા પડે છે અને સ્વાર્થાદિ દેને સેવવા પડે છે તો પણ મનુષ્ય સંચિત કરેલી લક્ષ્મીને પુણ્યમાર્ગમાં વ્યય કરતાં અચકાય છે. પોતાના ઘરમાં ઉત્પન્ન થએલાં મનુષ્યોને મનુષ્ય ધારે છે અને તેના માટે લક્ષ્મી ખર્ચે છે પણ અન્ય માટે કંજુસાઈ કરે છે. કંજુસ મનુષ્યો લક્ષ્મીના ગુલામ છે અને તેઓ લક્ષ્મીનું રક્ષણ કરવા ચોકીદારની પેટે અવતાર ધારણ કરે છે. કંજુસ મનુષ્ય દુનિયાના મનુષ્યોના ઉપકારના હેઠળ દબાયેલા છે. મનુષ્યને અવતાર તે પામે તેમાં તેને અનેક ઉપકારીઓએ ઉપકાર કર્યો છે તેથી તે ઉપકારના હેડલ દબાયલે છે તો પણ ઉપકારને પ્રતિબદલો વાળવા પણ પ્રયત્ન કરતા નથી. કંજુસ મનુષ્યની પેઠે જે હવા પણ કંજુસની સાથે કંજુસાઈ કરે અને તેના શરીરમાં પ્રવેશ ન કરે તે એક પલકમાં તેને પ્રાણુ ચાલ્યો જાય. આ દુનિયાની વસ્તુઓ દરેક પ્રાણીઓના ઉપભેગને માટે છે. સર્વને તેમાં સરખે હક છે. સર્વના માટે વાયુ છે. સર્વના માટે પંચ. ભૂત છે તેમાંથી એક મનુષ્ય કંજુસાઈથી વિશેષ ઉપયોગ કરે અને અન્ય ને ઉપયોગમાં ખલેલ પહેચાડે તે દુનિયાની ન્યાય દષ્ટિથી તે વિરૂદ્ધ કાર્ય કરે છે એમ અન્ય વિદ્વાનો કળે છે. સર્વ પ્રકારની લક્ષ્મી પિતાને ત્યાં ભેગી કરી તેને ભેચરામાં દોટિ દેઈ અન્ય મનુના આહારદિક જીવન વ્યવહારમાં ખલેલ પહોંચાડવી એ વસ્તુનઃ વિચારતાં અન્યાય લાગે છે. કદાપિ એમ કહેવામાં આવે કે પૂર્વભવના પુ૩ના ગે તેના ઘેર લક્ષ્મી ભેગી થઈ અને તેથી તે લક્ષ્મીમાન થયો છે. તેની મરજી હોય તો તે અન્યને આપી શકે તેમાં તેને શે અન્યાય કર્યો ! આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં કહેવાનું કે પુણ્યવંત દાન કરી શકે છે. ધર્મ બુદ્ધિથી દાન કરી શકાય છે. મનુષ્યભવમાં પિતાની ફરજ છે કે જે લક્ષ્મી મળી હોય છે તે પૂર્વભવ કૃત પુણ્યોદયથી છે માટે આ ભવમાં પણ તેવી રીતે ધર્મની વૃદ્ધિમાં લક્ષ્મીનો ઉપયોગ કરજ જોઈએ. એ ન્યાય ધર્મનો છે. તેને કંજુસ મનુષ્ય તોડે છે તેથી તે અન્યાય કરે છે એમ કહેવામાં અન્યાય નથી. દુનિયાના અનેક પ્રાણીઓની પાસેથી અમુક અમુક વસ્તુ લેવામાં આવે છે તેજ કંજુસ મનુષ્યનું પ્રાણજીવન ટકી શકે છે. એમ જે કંજુસ મનુષ્ય વિચારે તે ખરેખર તે પોતાની ભૂલ સમજે અને દુનિયામાં ધમેની વૃદ્ધિ માટે સર્વ પ્રાણીઓને મદત કરી શકે અને ધર્મના રક્ષક મહાભાઓની ભક્તિ કરી શકે. કંજુસાઈ કરવાથી કંજુસ પરભવમાં સાથે લક્ષમી લેઈ જતો નથી અને સુખ પણ ભેગવી શકતો નથી

Page #17

૨૦૮
દાતાર મનુષ્ય જગતના કલ્યાણ માટે લક્ષ્મીના સદુપયેાગ કરીને પોતાના આત્માની ઉચ્ચ દશા કરે છે. પેાતાના કુંટુબાદિ આદિના ઉપભેગ કરતાં વિશેષ લક્ષ્મી ાય તે અવશ્ય તેના સુપાત્રમાં વ્યય કરી દેવા. જરા માત્ર પણ વાર કરવી ચાગ્ય નથી. જૈન શાસ્ત્રામાં પરિગ્રહ પરિમાણુ વ્રત કથવામાં આવ્યું" છે અને તે ખરેખર કૈવલ જ્ઞાનથી ખતાવવામાં આવ્યું છે તે સત્ય કરે છે, પેાતાના મનમાં ધારેલા પરિગ્રહથી આવિકા ચલાવવી કે જેથી અન્ય પરિગ્રહ માટે મૂર્છા થાય નહીં અને તેમજ અન્યાના ઉપયેાગમાં પણ આવે અને તેથીપેાતાના મનમાં સતૈય રહે અને અન્ય પરિ ગ્રહ ઉપાર્જનના દોષ પશુ લાગે નહીં અને પેાતાની પાસે પરિશ્ર કરતાં વિશેષ લક્ષ્મી થાય તે! સુપાત્રમાં તેને સદુપયેાગ થઇ શકે ત્યાદિ અનેક પાપકારની ખુબીઓને લેક પરિચત પરિમાણુ વ્રત સ્થાપન કરવામાં આવ્યું છે. લક્ષ્મીના સદુપયેગ કરનારે વિવેક દૃષ્ટિને ધારણ કરવી જેએ. જેમાં વિશેષ લાભ થાય છે. નામ અને કીર્તિની લાલસાથી લક્ષ્મીના વ્યય કરે છે તે યથાર્થ લાભને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી તેમજ જે ઉ. પકાર લેવાની બુદ્ધિથી લક્ષ્મીના વ્યય કરે છે તેવા મનુષ્ય મધ્યમ ફૂલને પ્રાપ્ત કરી શકે છે, જેએ પ્રતિષ્ણની ા વિના પાતાની વિવક દૃષ્ટિથી લક્ષ્મીના સદુપયોગ કરે છે તે ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરી શકે છે મનુષ્યો જે વિયારે તે લક્ષ્મીના સદુપયેગ કર્યા વિના રહે નહિ.
આ
જેમા લક્ષ્મીના અભિમાનમાં ભ્રાન્ત થયેલા છે તે જાતિવર્ડ ભુલે મનુષ્યા હાય પણ સદ્ગુણ્ણા વિના મનુષ્યની કાટીમાં ગણી શકાય નહીં, જેએ અનેક પ્રકારના વૈભવાથી પેાતાની કાયાને પાત્રે છે અને માજશાખમાં લાખા રૂપૈયાના ધુમાડા કરી દેછે તે સ્વાર્થી છે અને તે ઉચ્ચ મનુબ્ય કાટીમાં પ્રવેશી શકતા નથી. અન્યાના આત્માને દુ:ખી દેખી જેના આત્મામાં ધ્યાની બુદ્ધિ પ્રગટતી નથી તે નિર્દય અવતારેવાળા જાણવા. પેાતાના સ્માત્મા ને જેમ સુખ પ્રિય લાગે છે તેમ અન્યાના આત્મામાને પણ સુખ પ્રિય લાગે છે. અન્યાના આત્માને જે જે દુઃખા પડતાં હાય તેનું નિવારણ કરવા પેાતાની લક્ષ્મીના વ્યયન થાય તે તે લક્ષ્મી નથી પણ મૂળ કરતાં પણ નકામી છે. સાધુ-સાધ્વી આદિ સુક્ષેત્રમાં લક્ષ્મીને ચેાગ કરતાં જગમાં ધર્મના ફેલાવા થાય છે, અને પેાતાને પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. લક્ષ્મીના તત્ત્વજ્ઞાનના ફેલાવામાં સદુપયોગ કરવાથી અનેક પ્રકારના કાયદા થાય છે અને અનેને પણ સુના કરી શકાય છે.
સદુપ

Page #18

૨૦e
શ્રીમદ્ “વિનયની કદર. ( સંગ્રહ કરનાર મણીલાલ મોહનલાલ વકીલ. પાદરા)
હરીગીત છંદ. રહી કાશીદ્વારે, વર્ષ બારે, સર્વ વિદ્યા શીખીયા, વિદ્યા બતાવણ જેહ બ્રાહ્મણ, પ્રાણ તેણે પેખીયા; નીજ પુત્રીને પરણાવવા, ઈચ્છા કરી પરિ હામને, પણ લેશ મનમાં નહીં ધર્યું, બલિહારી તે “જશ” નામને. ૧ છતી સભાએ આઠ મેટી, રાજ્યની પણ એકમાં, બહુ વિજય પામ્યા, નૃપે નિમ્યા, ન્યાયના વર શ્રેષ્ટમાં “યશ વિજ્ય” બંસી, અન્ય વશી, શુર્ણ ચુકયા ભાનને, જઉં વારી, વાર હજાર, તે નિર્ગથ “જશ” ના નામને. ૨ વ્યાખ્યાન વાણી, સરસ જાણું, પાત્ર જાણું જન જને, દીધી વી વાચક તણું પદવી સુસ છે જેહને, સુક્ષમ પણે હમજાવતા, જે દ્રવ્ય, ગુણ, પર્યાયને, જઉં વારી વાર હજાર હું “યશ વિજય” કેરા નામને. ૩ પ્રતિમા નિષેધક, દિધી અંબર, કશી કબર ખંડીયા, વળી મિત્ર ભાવે, ધર્મ દાવે, બધ પણ દેતા ગયા; કથીને અતિ દર્શન તેણી કરણ ઉદ્દેશી શામને, જઉં વારી વાર હજાર, કેટી, લક્ષધા “જશ” નામને. ૪ દ્રવ્ય-ગુણુ-પર્યાયને, અદ્ભૂત રસ બનાવીયે, જે સરસ રીતે, સમજ સંચા, સદ્ય ખેલન ચાવી; સાથે લઈ ચાલ્યા ગયા, નહી મળે મારે દામને, જઉંવારી, વાર હજાર તે નાથ “જશ”ના નામને. ૫ શત એક દશ, ગ્રંથ કર્યા, તો ભર્યા, જે હાલ છે, ઉપકાર તે કરનાર, પણ તુજ વિરહ મેટો કાળ છે, સ્વર્ગે સિધાવ્યા છેહ દઈ, જેની વધારી મામને, જઉં વારી વાર હજાર એ નીર્ગથ “જ'તુજ નામને. ૬

Page #19

૨૧૩
બહુ શ્રુતિ આગર, જ્ઞાનસાગર, અનુભવે અમૃત ખરી, રસીયા અન્ય સમકીતનેા, રસીયા કર્યું. જેની જના; મીથ્યા મતિ, પ્રતિમાચીયા, ધરી હસ્ત ન્યાય લગામને, જ‘વારીવાર હજાર તે નિર્ગથ “શ” ના નામને. થઈ કી જેની, અચળ ફૂલી, દશ દિશે વેલી બની, આ જગ વિષે જે “જશ” હતા તેવા ફરી મળવા નથી; જેની જને ગયાં જીવન, “જશ” જતાંજ તમામને, જવારીવાર હન્તર એ, “મણિ” મય સુયશ”ના નામને,૮ દાતુર. મણિમય અષ્ટક “શ” તણું, નિત્ય પઢા સુખકાર લાભલહા શીવ સુખતણ્ણા, લક્ષ્મિ, જ્ઞાનભંડાર
ભ
.
પાદરાકર—- શ્રી ગુરુ
શ્રીમદૂ વિનયાનવ (ઞાત્મારામની) ગઇ. કાફી.
( સંગ્રહ કરનાર—મણીલાલ માહનલાલ વકીલ, પાદરા. ) રે ! શીદ સુરમાં ગયા તું, ઉજ્જવળ કિતી વધારી, દુખતા તાર્યા કઈક જનાને, નિન્દ્વવથીય ઉગારી, ચર્ચા રાહુનો ઉદય ઉવેખી, અનઃદ શમતા ધારી, રે શીદ૦ ૧ ગાંધીને તાત્વીક ગીયાણું, આપી થયે ઉપકારી,
નવીન નિહૅવથી રહી પરાઙમુખ તત્વ બતાવ્યુ` તારી.રે શીદ૦૨ સમ્મતિ તર્કથી સારજ લીધેા, તત્વ અરીસે ઉતારી, ન્યાલ્યા ગયા સાથે લઈ ચાવી, રાવરાવી નરનારી.રે શીધ્ર ૩ ** અગ્રેસર આંગ્લભૂમિના, હરખે નામ સંભારી, ચીકાગે! પ્રશ્નાત્તર આપી, યુરોપે કિર્તી વિસ્તારી. રે શી૪૦ જૈન ફીલાસાફર ! તુજ પાછળ, ગઈ બધી રીદ્ધી હમારી, શું કરવું ? કયાં જઈને કહેવુ', ખાટ ગઈ અતિ ભારી રે શી૪૦ ૫

Page #20

૨૧૧ જેના બાળબાળાઓ માટે, જૈન ની સાથે સારી, ઠામ ઠામ જે આજ થપાઈ, તે તુજને આભારી. રસીદ ૬ કોણ સમજાવશે નયભંગીના અર્થમાં ભેદ ઉતારી, નય ચીત્તર ના એ ચતુરાનન, શીદ થયે સુર અવતારી રેસીદ ૭ દયાનંદને ગર્વ ઉતાર્યો, અજ્ઞાનતિમીર ઉતારી, હિંસામય વેદના ભેદે, દીપા દયાથી પિકારી. રેસીદ૦ ૮ રહ્યા હતા જે આજ સુધી તે; ઉજવળને અણધારી, જૈનધર્મની ઉન્નતિ થાત, પણ થઈ ગઈ વાત થનારી. રસીદ ૯
ૐ શ્રી મુ.
साधु धर्म.
ટેક
કામી શું ન કરે–રાગ ( સંગ્રહ કરનાર મણીલાલ મોહનલાલ. વકીલ, પાદરા ) સમતામાંરે, સાધુ સહેજે રહે. કઠણ વચન કોઈ કહે કુકમી, પણ માને નહી એ મુજ ધમાં વધુને ધર્મ લહે, સમતા. : ૧ ભારડ સરખા અતિ વિહારી, અહમ આણું શીરપર ધારી, વિરતી ભાવે વહે, સમતા. ૨ સત્તર ભેદથી સંજમ પાળે, કષાય ઈદ્ધિ ધર્મ પ્રજા; કથન સત્ય કહે. સમતા. ૩ આત્મ જ્ઞાન ધારી નિર્ધારી, સહજ સ્વરૂપ નિજ આત્મ વિચારી. તપથી કાચા દહે, સમતા. ૪ પરને પર જાણીને છાંડે, બાહ્ય ભાવ અંતર નવ આં; સહજાનંદે વહે. સમતા. ૫ ચાર ગતિ ચારક સમજાણું, સુરનું સુખ પણ દુખ પ્રમાણી. ચીતમાં મેક્ષ ચહે, સમતા. ૬
ૐ શ્રી મુ. શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગર ચરણોપાસક મણિલાલ મોહનલાલ, વકીલ, પાદરાકર,

Page #21

00000000000
૨૧૨
शरीरतु नास्तित्व. રાગ, દરબારી કાનડા.
( સંગ્રહ કરનાર—મણીલાલ મેહનલાલ. વકીલ. પાસ. ) શીદ શરીર ગણે તું હાર, નિર્મળ ચેતનથી છે ન્યારૂ,
સહણુ-પાણ-વિવસ ધરમ જસ, અચળ નથી રહેનારૂ'; ભરમ થકી કાં ભૂલે ભેાળા, મુકી જવુ અણુધાર્યું. જેના સંગ થકી તું રઝળ્યા, અનુભવ કરી જો વારૂ હારા ધર્મ થશે તું સાથે, એ છે અહી રહેનારૂ મળસુત્ર દુર્ગંધીવાળું, લેાહી માંસ ધરનારૂ, પણ કિચીત દિનના પરીચયથી, માની બેઠા મારૂ, પાપ કરી તું પાષીશ પણ તે, 'તે દુખ દેનાર્ શ્રી સદ્દગુરૂજીની હીત શીક્ષા, સભારે તે સારૂ. સત્ય દેવ ગુરૂ ધર્મ મળ્યા છે, કાં ન ગણે તે પ્યારૂં'. તત્વ જ્ઞાનને સાર સમજતાં, યુક્તિ પૂરિનું ખારૂં,
ચીક. ૧
શી. ૨
શી. ૩
FOOOOOOOOX
શી. ૪
શીદ. પ
શીદ શરીર ગણે તું હાર. હું
GHOOGOOG રવિનવર્ષામિનંન.
શાદુંલ.
જે દિવ્ય ધ્વની, દેવનાં મન હરે, શૈલી રહી ગાનને, વીણા પચમનાદ, મત્ત મયુરે, બેસી કરે ગાનને, કાડીલા કુવિચે નમી ભમી રહ્યા, જે પામવા પાનને, દેજે માતુ સરસ્વતિ “વરસ આ” બે અજલી દાનને.
FIDE
=¢¢¢Q0000

Page #22

बाळलमनो बळापो अने कजोडांनो केर ! ! લેખક (ગરિધર પાનાચંદ—મુંબાઈ)
ગજલ, અરે એજન! વિચારે મન ! તમારું મન ! તમે તાપે, ભલું ચાહે ભવિષ્યનું જે, કડાં કાં કરે ભાઈ. (૧) હેયે નિજ બાળ બિચારાં, જનેતા નાજ ઊદરમાં, સગાઈ ગાંઠથી ગાંઠે, કજોડાં કાં કરે ભાઈ. પ્રસવશે જે મને પુત્રી, દઈશ તુજ પુત્રની સાથે, મચાવે જંગ મહિલાઓ, કજોડાં કાં કરે ભાઈ. (૩) કરી કન્યા કરે કુંઠી, કુંવરમાં ના મળે મીઠું, ફજેતી ત્યાં પછી થાયે, કજોડાં કાં કરે ભાઈ. (૪) વધે છી વાંસની પેઠે, રમેવર લઈ લપેટીને, પડે વ્યભિચારના પંથે, કજોડાં કાં કરો ભાઈ, (૫) જનમ ભર જેની સંગે, સુખી રહેવાને સંસારે, મળે ત્યાં પ્રેમ નહીં મુલ, કજોડાં કાં કરે ભાઈ. (૬) લગનના બંધથી બાંધી, વળાવે છે વરષ ત્રીજે, બને વિધવા અરે બાળા, કજોડાં કાં કરે ભાઈ ( ૭ ) ચડે ફરિઆદ દરબારે, વસે ત્યાં વેર હાલામાં, ખરાબી કંઈકની થાએ, કડાં કાં કરે ભાઈ. વિચારે કંઈકના જુના; નથી જેતા જમાનાને, પછીથી તે પસ્તાયે, કજોડાં કાં કરે ભાઈ. (૯) હશે વ્યવહાર ક્યાં આવે, વસે વિદ્યા નહી લક્ષમી, રૂદયના ચક્ષુને ખેલે કજોડાં કાં કરે ભાઈ. કહે શું ધર્મ પિતાને, વિચારે શાસ્ત્ર સિદ્ધાંતે, કુધારા કપમાં નાંખી, સુધારા ના પડ પંથે. (૧૧)
તોફાન. ૨ હાથે.

Page #23

૨૧૪
સુચના – ઉિપરના લેખકે આ પાના રૂપમાં જે લખાણ કર્યું છે તે રવયંકલ્પનાથી કે ઉછીના વિચારે લેઈ કર્યું નથી પરંતુ પિતાની જાતે જે જોયું, અનુભવ્યું છે તેનેજ પાના રૂપમાં જન સમાજના કલ્યાણ અર્થે પ્રગટ કર્યું છે. બંધુઓ ! આવું ધોળે દિને દેખતાં છતાં, વિદ્વાને ના મુખે સાંભળવા છતાં, બહરમુખ કરી જે અજ્ઞાન અંધ માબાપો પિતાનાં છેરાં છોકરીઓને કડાં કરી, તેમને દુઃખ રૂપી અંધકારના ખાડામાં ઉતારે છે. અરેરે ! ત્યાં શી વાત કહેવી ?
છોકરીને પોતે છોકરાને પરણવ તે તેમને ભવિષ્યમાં સંસાર સુખ. દાયી નિકળવાને માટે છે પરંતુ પરણનારની અઝાન અવસ્થામાં માબાપ લાકડે માંકડું વળગાડી પોતાનાં અમુલ્ય નેત્ર સમાન વહાલાં છોકરાં છોકરીએનાં જીવન નિર્માલ્ય કરી વહાલાં થઈ વેરીની ગરજ સારે છે તે શું ઓછું લજ્જાસ્પદ છે? અરેરે ! જયારે માબાપજ પિતાના પુત્ર પુત્રીઓના દુઃખના કારણ ભુત થઈ પડે ત્યારે તે બિચારાં પુત્ર પુત્રીઓ કેણે ત્યાં જઈ અર્જ કરે. એ તે છેવટે “ ચારની મા કીમાં મેં ઘાલી રૂએ ” એની પેઠે બિચારાને સમજણું થતાં મુગે મોઢે સહન કર્યા વિના છુટકે થતાજ નથી,
મુસાફરી દરમીઆન જે એક મનુષ્યને પોતાના ગુણ સ્વભાવને મળતા બીજો પુરૂષ મળે તો તેની મુસાફરી આનંદમાં પસાર થાય છે કારણ કે કહેવતમાં પણ કહ્યું છે કે “ એકથી બે ભલાં ” તેવીજ રીતે આ સંસારના પ્રયાણ કાજેજ મનુષ્યને સ્ત્રીની જરૂર છે. હવે જે તે સ્ત્રી અને પુરૂષ મલતા ગુણ સ્વભાવના હોય છે તે જ તેમને સંસાર સુખદાયી નિપજે છે નહીં તે પછી એક કહે છે ઉત્તર અને એક કહે દક્ષિણ આવી રીતને જયાં સદાય સંબંધ ચાલતા હોય છે ત્યાં દંપતિઓ ( સ્ત્રી પુરૂષો ) ને સદા ચિંતામાં મત રહેવું પડે છે. પારે જેમ વિગુણ વસ્તુ પર ટકી શકતા નથી તેમ અરસપરસ ભિન્ન ચિત્તવાળાં દંપતિને સંસાર કદી આનંદ પ્રદાતા હો નથી. રૂદય રૂદયની ઐક્યતા વિના મિત્રતાનો હેતુ સાપ્ત થતો નથી માટે છે આર્ય બંધુઓ તમારો પુત્ર પુત્રીઓને તમે લગ્નની ગાંઠમાં જે તે અગાઉ તેમના ગુણુ સ્વભાવને મળતાં અને યોગ્ય ઉમ્મરનાં જેડાં કરવાનું વિચારી કરે કે જેથી તેમનું જીવન સારી રીતે તેઓ પસાર કરી શકે અને છેવટે પસ્તાવાનો વખત આવે નહિ; તથાસ્તુ. ૐ શ્રી ગુણ

Page #24

૧૫
विचारनुं प्राबल्य એક વિચારમાં કેટલું બળ રહેલું છે તે ઘણુજ ચેડા લોકો જાણે છે. તેઓ સમાન્યતા એમ માને છે કે–એક વિચાર થઈ ગયા પછી તેની જરા પણ અસર મન, કે શરીર ઉપર રહેતી નથી. એક વિચાર થયે, ગમે અને પછવાડે કંઈ રહ્યું નહિ. પરંતુ એક સંકલ્પ એક વિચાર મનઉપર કેટલી બ. ધી અસર કરે છે અને તે અસર માણસના શરીરની સ્થિતિ કેટલે દરજે ચાવે છે અને ઉતારે છે, તે વિષે આ સ્થળે ડુંક વિવેચન કરવામાં આવશે. જેવી રીતે આહારવડે સ્થૂળ શરીરનું પોષણ થાય છે, તેવી રીતે થાય યોગ્ય વિચારે વડે મનનું પોષણ થાય છે. ગ્ય વિચારે વડે મનનું ગ્ય પિષણ થાય છે અને અયોગ્ય વિચારવડે મનનું અગ્ય પોષણ થાય છે.
सर्पाः पिबन्ति पवनं न तु दुर्वलास्ते ।। સર્વે માત્ર વાયુનેજ આહાર કરીને પિતાના સ્થળ શરીરનું પિષણ કરે છે અને જરાપણુ દૂબળ દેખાતા નથી. વાયુ સ્થૂળ દષ્ટિથી દેખાતા નથી તેમજ તે ધનભાવી નથી, છતાં પણ સપના શરીરમાં પ્રવેશ કરીને તે ધનરૂપને પામે છે, તેવી જ રીતે એક વિચાર, જો કે તે સ્થળ દષ્ટિથી દેખી શકાતા નથી પણ તે હમેશાં આપણું શરીરમાં ઘનભાવન પામે છે એટલે કે આપણું શરીરમાં જ્યારે તે ઉદ્ભવે છે, જ્યારે આપણે અમુક અમુક વિચારો સેવીએ છીએ, ત્યારે ત્યારે તે વિચાર આપણા મનમાં અમુક અમુક જાતનું રૂપ ધરીને રહે છે. આજ સુધીમાં આપણે જે જે વિચારો સેવ્યા છે, તે તે વિચાર આપણામાં સંસ્કારભાવને પામી રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં જે જે વિચારે સૈવીશું તે તે વિચારે દદ્રભાવને પામશે.
વિચારો બે જાતના હોય છે. કેટલાક વિચારો એવા હોય છે કે તેઓ આપણુમાં ખરાબરૂપ ધારણ કરે છે અને કેટલાક વિચારે એવા હેય છે કે તેઓ સારૂરૂપ ધારણ કરે છે. જે ખરાખરૂપ ધારણ કરે છે તે મનને ખરાબ બનાવી મૂકે છે અને જે સારૂરૂપ ધારણ કરે છે તે મનને ચૈતન્યમય, સ્કુર્તિમય કરે છે. ભય, ચિત્તા, શેક, કપટ, અસ્તેય વગેરેના વિચારે મનને દુઃખમય કરે છે અને આનંદ, ઉત્સાહ દયા, પરોપકાર વગેરેના વિચારે મનને ચૈતન્યમય રાખે છે. ખરાબ વિચારો શરીર માટેની નામાં વહેતા રૂધિરના પ્રવાહની ગતિને મંદ કરી નાંખે છે અને તેથી શરીરનું આરોગ્ય સચવાઈ રહેતું નથી. ખાધેલો બરાક પચવાનું પ્રમાણ મુખ્યત્વે કરીને લે

Page #25

હીની મંદ અથવા ઉતાવળી ગતિને અનુસરે છે. લેહી મંદ ગતિમાં વહેતું હેય છે તે ખાધેલો ખોરાક બરાબર પચી શકતિ નથી અને મળવિભાગ દિન પ્રતિદિન શરીરમાં વધતાજ જાય છે. શરીરમાં જે જે રેગની ઉત્પત્તિ થાય છે, તેનું મુખ્ય કારણ મળજ છે. એક પણ રાગ ભાગ્યેજ એવો હશે કે જેનો ઉદ્દભવ શરીરના કયારામાંથી, મળમાંથી થયા નહિ હોય. આમ બારીક રીતે અવલોકન કરતાં માલમ પડે છે કે અોગ્ય વિચારે શરીરની નિ. રોગતા સાચવી શક્તા નથી. અશુભ વિચારે વડે જ્યારે પાચનક્રિયામંદ પડી જાય છે ત્યારે શરીરનું પિષણ પૂરેપૂરા પ્રમાણમાં થતું નથી અને તેથી તે દિવસે દિવસે દુર્બળ થતું જાય છે અને મનના દુઃખથી પીડાતા (૫ણું ખાધાપીધામાં સંપૂર્ણ સુખી ) માણસે દુર્બળ દેખાય છે તેનું કારણ એજ સિદ્ધ થાય છે કે ચિન્તાના અશુભ વિચારોથી રૂધિર, પ્રવાહ મંદ પડી જાય છે અને પરિણામે પિષણ ઓછું થતું હોવાથી જઠર અને શરીર નબળાં પડી જાય છે.
આનંદ, ઉત્સાહ, દયા વગેરેના ચિતન્યમય વિચારો શરીરને સ્કૃતિ વાળું રાખે છે, તેનું કારણ પણ એજ છે કે તેવા વિચારોથી લેહીની ગતિ હમેશાં ઉતાવળી જ રહે છે અને તેથી ખાધલે ખેરાક પૂર્ણ રીતે પચીને મળ ગ્ય પ્રમાણમાં ઈદ્રી વાટે બહાર નીકળી જાય છે. જગતમાં સૌથી સુખી એક બાળક ગણુય છે. તેનામાં હમેશાં આનંદના નિર્દોષ વિચાર રમણ કરી રહ્યા હોય છે આવા વિચારો ચૈતન્યમય હોવાથી તેનું શરીર રાગમય થતું અટકે છે તેને ચિન્તા અને ભયમાં નાંખવાના અનેક પ્રસંગે બાળ સંસારમાં આવે છે. પારણામાં સૂતાં સૂતાં રોતા બાળકને બાવા' નો કે • બિલ્લી ” ને ભય બતાવવામાં આવે છે “બેવક ? અભ્યાસ કર નહિતિ ભણ્યા વિના ભવિષ્યમાં ભીખ માગીશ " એવા ઠપકા આપીને તેને ભવિષ્યની ચિન્તામાં નાંખવાના ઘણું પ્રયાસ સ્વાભાવિક રીતે જ થાય છે, પણ બાળકાનાં શરીર હમેશાં તેજસ્વી રહે છે અને મોટે ભાગે નિરોગી ભાસે છે; આનું કારણ એ જ છે કે જોકે આટલાં આટલાં ભયકારક અને ચિન્તાકારક પ્રસંગે આવે છે, તે પણ તેને તે એક પળથી વધારે વાર ન ગણકારતાં તરતજ પોતાના રમત-ગમતના આનંદમાં પડે છે અને ભય તથા ચિત્તાના વિચારોને તરતજ વિસરી જાય છે. એક અભ્યાસ કરતે છોકરો પહેલાં કરતાં દુબળા થઈ ગએલો માલમ પડે છે તેનું કારણ એ જ છે કે તેના હૃદયમાં અભ્યાસની નવી ચિન્તાઓ, શિક્ષકના માર–ઠપકાની બીક ક્ષણીક

Page #26

નહિ પણું જાણુને નિવાસ કરીને રહેલી હોય છે. જેમ જેમ તે સમજણ
તે જાય છે, તેમ તેમ તેનામાં ભય, ચિત્તા, કપટ, લોભ વગેરેના શરીરને રોગી કરનારા વિચારે વૃદ્ધિ પામતા જાય છે અને બચપણમાં તેનું શરીર દિન પ્રતિદિન જેવું તેજસ્વી થતું જતું હોય તેવું ન થતાં ઉલટું ફીકું પડતું જાય છે, કારણ કે ભૂતકાળના દુઃખને તે રડે છે અને ભવિષ્યની ચિન્તા અને લેભ તેનામાં ઘર કરીને રહેલાં હોય છે. એક બાળક વર્તમાનકાળ ને તેને મળતો આનંદ ભોગવી સુખ માને છે, જ્યારે એક ઉમરલાયક માણસ પોતાને હાલમાં મળતા આનંદ ભૂતકાળનાં રોદણાંમાં અને ભવિષ્યકાળની ચિન્તા તથા લોભમાં ગુમાવી બેસે છે? વિવાહ જેવા શુભ પ્રસંગમાં પણ “ અરે ! ફલાણો માણસ આવ્યો નથી અત્યારે તે હેત તો કેવું સારું ? વગેરે કહી લમણે હાથ મૂકી ફેગટ ચિના કરવા બેસે છે? ખરું કહીએ તે માત્ર પેટા વિવેક બતાવવાની ખાતર આપણામાં આવી ઘણી નુકશાનકારક રૂઢીઓ ભરાઈ બેઠી છે અને તેથી જ આપણે અને આપણું પ્રજા દિન પ્રતિદિન નબળી થતી જતી માલમ પડે છે.
ચિન્તા, ભય, લોભ અને કપટ જેવા અશુભ વિચારમાં ફસેલ પુરૂષ પાંત્રીશ વરસ જેટલી ભર યુવાવસ્થામાં વૃદ્ધાવસ્થાને પામે છે; એવું ઘણીવાર આપણી નજરે પડે છે. એટલી પાકી ઉમ્મરમાં તેઓનાં ડાચાં મળી ગએલાં હોય છે. માં શિકું પડી ગએલું હેય છે અને દાઢી, માથાપર પળીયાં ફુટી નીકળ્યાં હોય છે !
આ ઉપરથી એટલો સાર નીકળે છે કે એક આનંદી અને ચિન્તા વિનાને માણસ હમેશાં શરીર નિરોગી રહે છે અને તેથી ધર્મ તથા વ્યવહાર સારી રીતે ચલાવી શક્તાને યોગ્ય શક્તિવાળો રહે છે. કદાચ એ પ્રશ્ન થવાનો સંભવ રહે છે કે એક લેબી, કપટી અને એવા બીજા દુર્ગવાળો માણસ જે પોતાના દુર્ગણે સેવવામાં આનંદ માને, તે તે નિરંગી રહી શકે નહિ? ઉત્તર એજ છે કે આવી બાબતમાં જમા કરતાં ઉધાર પાસુ હંમેશાં મેટું જ થતું જાય છે ? તેમના આનંદના સ્વલ્પ વિચારે ઉપર દુર્ગણોના વિશેષ અશુભ વિચારે ચઢી બેસે છે અને તેથી તેમના મન ઉપર કે શરીર ઉપર તે આનંદની-કૃત્રિમ આનંદની જરા પણ સારી અસર રહી શક્તી નથી.
જ્યારે આમ છે ત્યારે બીજી બાજુએ આપણામાં કેવી આશ્ચર્યકારક રૂઠી ચાલી રહી છે તેને આપણે વિચાર કરીએ. કોઈ આનંદસ્થાનમાં કે આનંદ

Page #27

૨૧૮
પ્રસ ંગે કે ધર્મસ્થાનકમાં ધર્મ પ્રસંગે ભૂતકાળનાં દુઃખને સંભારીને જે રડે છે તેએજ આપણામાં ડાહ્યા ગણાય છે, તેએજ વિશેષ સમજણુવાળા અને આગળ પાછળના વિચાર કરનારા ગણાય છે.
છેવટના સ્પષ્ટ આસય એજ છે કે સારા કે ખરાબ નીતિના કે અતીતિના, ચિન્તાના કે હર્ષના વિચાર આપણા મન અને શરીર ઉપર પેાતાની યેાગ્યતા પ્રમાણે સારી કે ખરાબ અસર કરે છે. વિચારતુ' બળ તે વખતે તે આપણને કાંઇ જણાતુ નથી પરંતુ પાછળથી તે ફળને દર્શાવે છે. ભય, શાક, ચિન્તા, લાભ, કપટ જેવા અશુભ વિચારા હુંમેશાં ખરાબજ અસર કુ છે અને નીતિના શાંત, ચિન્તા રહીત વિચારે હુંમેશાં સારી અસર કરે છે. પાતાનાં જે સદાચરણુથી માણસા જગતમાં પ્રતિ સોંપાદન કરે છે, તે પેાતાની ગુપ્ત શુદ્ધિ વિચારશક્તિને લીધેજ ઉદ્ભવેલાં હાય છે.
दयानुं दान के देवकुमार. ( ગતાંકથી ચાલુ. )
“ અમથી સહેજ વાત એતો. ” દેવકુમારે કહ્યું.
k
હવે અમારી આગળ શીદ છુપાવા છે. આજ નહિ ખબર પડે તે મેં દિવસ પછી પડશે, પણ કાંઈ પૂછ્યા વગર રહેવાની છે ” જયમાલા
એ કહ્યું.
.
દેવી ! હુંમારી સમીપ ક્યારે વાત છુપવી છે? યાદ છે કાઇ પ્ર
31
સગ એવે.
“ નાજી ! પ્રસગે આ જ બન્યા પહેલવહેલા. ’
*
અમુક સમૈગાને લઇને તે વાત હાલ તાત્કાલિક ગુપ્ત રાખવા જેવી છે. ” દેવકુમારે કથામહત્ત્વ ખતાવ્યું.
"f
“ દેવ ! આપના હ્રદયમાં કદાચ એમ હશે કે હું ધર્મ પત્ની તરીકે પવિત્ર ફ્રજ બજાવવાને અપેાઞ છું, અથવા તે હું એ પુરજ અદા કરતાં ચિત્ કૃતઘ્ન નીકળ' ને ને તેવુજ આપના અંતઃકરણમાં હાય તાજ મ્હારા આગ્રહ 'છતાં મને વાત નહિ કહેવી એ વધારે ચેગ્ય ને સુરક્ષિત ભર્યું છે. ” યમાલા નમ્ર ભાવે ઘેલી.
શાંતમ્ પાપમ્ ” દેવકુમારે કહ્યું.

Page #28

૧૯
ને એમજ છે તે આપના પ્રત્યેક કાર્યમાં, ફૂલમાં,વિચારમાં તે વ્યવહારમાં મ્હારા હીસ્સા છે, જે ફરમાન ધર્મશાસ્ત્રનું પણ છે. પછી ગમે તે તેથી મને સુખ થાય કે દુ:ખ થાય. જયમાલાએ સિદ્ધાંત સ્થા પન કર્યાં.
“ભા સાહેબ ! પણ વાતા વાર્તામાં ફેર હાય છે ને? મખએ વચ્ચે પથરા ગબડાવ્યા.
64
તને પૂછીએ ત્યારે ઉત્તર જે. જયમાલા ક્રાપ્ત કરી ખાલી.
મા કરેા બાસાહેબ. ” મખએ માફી માગી.
'
"}
ܕ
“ જે વાતથી મારા અંતઃકરણને ઉદ્વેગ ને દુઃખ થાય છે તેજ વાત ક્ડી હું તારા મ્મતઃકરણને દુભવવા ઇચ્છતા નથી.” દેવકુમાર દયાભાવે ખેલ્યું. “ આપને ઉદ્બેગ તે મને, આપને દુઃખ તે મને; આપને હાની, પ્રતિરાધ કે જોખમ તેજ મને, શરીરના અમુક ભાગને દુ:ખ તે આખા શરીરને ખવું પડે. જયમાલાએ કહ્યું.
"
rr
દૈવી ! તમે જેવું ધારે! એને એવુ આ
“ ગમે તેવુ કઠિન હોય પણ કહેવું એ { જયમાલાના અત્યામહથી કુમારે અથ તિ કહ્યું. )
હું આમાં માત્ર મખજીના કહેવા પરજ આધાર રાખી કાર્ય કરવુ' તેના કરતાં વડીલ માતુશ્રીની તથા પ્રિયમિત્ર પ્રિયકુમારની સલાહ લેવી એ વધારે યોગ્ય છે. તેએ કદાચ આ કરતાં વધારે સરલ માર્ગ પણ બતાવી શકે ? ” જયમાલાએ કહ્યું.
"
કાર્ય નથી. આપનુ કવ્યું છે. ”
"
"?
“એમ કરવાથી વાત ક્યાય ને ધારણા ભર ન આવે. પણ હારી શી સલાહ છે કહે ોઈએ. દેવકુમારે પૂછ્યું.
,
( મખજી સમયસૂચકતા વાપરી ક્ષગુવાર અનાર ગ્યા. )
“ મને તે આ એક તરજ લાગે છે. જે સમજીને આપ પાતાન ધારે છે. તેજ આપના દુશ્મન છે,” જયમાલાએ વિચારપૂર્વક ઉત્તર આપ્યા. “ મંત્રસાધના કરવા મખને જવાનુ છે. એટલે તેમાં કપ્ત મને નાની નથી.
“ તે લે; પણ માને ન માને કે તર્કટ છે. માટે મારા વિચાર પ્રમાણે સિદ્ધ કરવી એ વધારે સારૂં છે. છતાંય એ આપને શક્કા પડતી હોય તે માતૃશ્રીની તથા પ્રિયકુમારની સલાહ ભૈા. જયમાલાએ માર્ગ દર્શાવ્યા.
>>
આમાં કાઇ પણુ પ્રકારના ગુપ્ત ભેદ આ વાતને ગુપ્ત રાખ્યા કરતાં પ્ર

Page #29

“ અગર જો ત્યારે કહેવું કદાચ અસત્યથી દૂર હશે પરંતુ મને તે મખજીના કહેવામાં વધારે સત્યતા લાગે છે. રાજદરબારમાં આવા બનાવે બને એ સંભવિત છે.” દેવકુમાર કારહિત છે.
“ આપને વધારે શું કહું પણુ લક્ષમાં રાખવા જેવું છે કે આ કાર્ય પ્રપંચમાં સ્વરૂપાદેવીનો ઇરાદે પિતાના પુત્રને રાજ્ય આપી આપણને દુઃખ દઈ હેરાન કરવા, એ સિવાય બીજો કાંઈ નથી. જેમાં આ મખને આગેવાની ભર્યો ભાગ છે. ”
દેવી !તું ગાંડી છે. આપણને અહિંયાં રહ્યાં કોણ હેરાન કરનાર છે”
આપને અહિંયાં રાખી ચેર, ચાટે ને ચકલે વગોવરાવવા ને તિરસ્કારપાત્ર બનાવવા એજ મનજી ને સ્વરૂપાની ખૂબી છે. વળી પુનઃ કહું છું કે આ વાત પ્રસિદ્ધ કરવામાં વિશેષ લાભ છે. દોષિત હશે એ તુત બને હાર પડી જાશે. પૂજ્ય પિતાશ્રી ન્યાયથી નહિ ચળે. ” જયમાલા બાલી.
“વળી આમાં આપણે કોઈને દુઃખ દેવાની ઈચ્છા નથી પણુ દુઃખમાંથી મુક્ત થવાની ઈચ્છા છે.” દેવકુમારે કહ્યું.
જે આપની એમજ ઈચ્છા છે તે ભલે; પણ માતુશ્રી ને પ્રિયકુમારને પૂછવું હેત તે વધારે લાભ હતે.”
( એટલામાં મુખ આપે. ) બા સાહેબ, પૂછવું એ ઘણું જરૂરતું છે, પણ તેમાં આપણે નિષ્કળ નીવડીએ, એટલું જ નહિ પણ તે દરમિયાન કુંવર સાહેબનો જીવ જોખમમાં આવી જાય ” પણ માતુશ્રીને પુછવામાંથી હરકત છે ?” જયમાલાએ પૂછયું.
“બાશ્રી વિશે શું કહું. ખુદ માતુશ્રીના ખાસદારે પણુ ગુપ્ત રીતે સ્વરૂપાના પક્ષમાં છે તે આગળ શું કહેવું. આ નિશ્ચય સમજજો કે આ સેવકનું માથું એ કુંવર સાહેબની અસિ નીચે છે.” મખએ આધીનતા દર્શાવી.
“ મખછ ! પણ ખાત્રીપૂર્વક સમજજે કે દેવીના કહેવા પ્રમાણે જે આમાં કંઈ દગો-ફટકે હશે તે તું દુનીઆમાં હતો નહતો થઈ જશે. ” કુમારે બીક બતાવી.
જ બાપા ! કંઈ પાપને ઘડો ફૂટ્યા વગર રહેશે. પણ કૃપાનાથ ! જે જો આ વાત બહાર પડે નહિ. નહિતો પિતાશ્રી મારે ઘણુ કહાડી નખ શે. ” મખએ કહ્યું.

Page #30

૨૨૧ “ કિર નહિ પણ ખબરદાર ! કામ બરાબર સાધજે. ” દેવકુમારે ભલામણ કરી.
કાંત દેહ પડશે કે કાર્ય સધાશે. બેમાંથી એક વાત થશે.” મખજ એ હિંમત બતાવી.
પ્રકરણ ૪ થું. જમાનામાં મુખs.
આ ઈશ્કથી બીજો ક ? નરને ગુલામ બનાવશે.
**
“ મનજી રાજ ! બા સાહેબની એવી ઈચ્છા છે કે તમને નજર નજર મળવું.” નલિકાએ કહ્યું.
એમ હોય તો ભલે પણ ત્યાં શી રીતે જવાય? જમાનામાં શું પુરૂષને દાખલ કરવાનો રિવાજ છે ?” મખએ પૂછયું.
પુરૂષને દાખલ કરવાનો રિવાજ નથી, પણ સ્ત્રી રૂપે પુરૂષને દાખલ કરવાનો રિવાજ છે. ” નવલિકાએ કહ્યું.
અરે ૨૨ એ શું ? એ કંઈ મારાથી બને છે
ન બને તે આ દાસીના–મારા-પ્રેમની ખાતર પણ બનાવવુંજ પડછે એમાં છુટકો નથી. ” નવલિકા બેલી.
વાહ, દિલદાર વાહ ! હાર ખાનર-હારા પ્રેમને ખાતર હું હરકંઇ કરીશ,” મખણ ઓગળે.
“ જે ત્યારે એમજ હોય તો વસ્ત્ર તૈયાર છે. પહેરી લેવાં મેગ્ય છે. સાંજ છે એટલે પૂછપરછ પણ ઓછી થશે.” દાસી બેલી.
પ્રેમ ! તારા પ્રત્યેક શબ્દ મધુરત્વ આપે છે. બેલ-લાવ-ક્યાં છે વસ્ત્ર. લટકુડી નથી એટલીવાર પહેરીને ચાલવા માંડીએ. ” મનજીએ કહ્યું
“ જ આ રહ્યાં. ” એમ કહી નલીકાએ વસ્ત્રો આધાં. નીચ-૬-ક્ષણભંગુર પ્રેમની ખાતર, પામવાસનાની તૃપ્તિ ખાતર, દ્રવ્યની નીચે લાલસા ખાતર, અમૂલ્ય માનવ દેહને પાપપુથી ભરવા ખાતર, ને મહા નરકને ભેગવવા ખાતર મુખએ નીચ નલિકાને આધીન થઈ સ્ત્રીનાં વસ્ત્ર પહેર્યા ને સ્વરૂપા દેવી પાસે જવા તૈયાર થયો.

Page #31

વાચક ! અમ ન ભુલાવામાં પડવું કે નલિકાની આંખ એક મખછનેજ જોતી હતી. તેણે તે મખછ જેવા ઘણું જોયા હતા ને જોવાનો વિચાર પણ રાખતી હતી. જેમ જેમ આગળ વધશે તેમ તેમ નવેલીબાઈ. ને પરિચય વધતું જશે.
કેમ હવે બસ. કંઈ બાકી છે.” મખજીએ પૂછ્યું.
નહિ, પાર. લુગડાં તે બરાબર પહેરતાં આવડે છે.” નવલિકા બેલી. “લે હવે મકરી મૂકી ત્યાં જઈને શું કહેવું ” મખજીએ પૂછ્યું.
તમારે જે કહેવાનું હતું તે તે મેં કહ્યું છે. હવે ત્યાં જે વાતચીત થઈ હેાય તે કહેવી. ” નલિકાએ કહ્યું.
એટલામાં એકાએક ખડકી ઉઘડી. સ્ત્રી વેશધારી મખજી ગભરાણે. જોત જોતામાં લટકડી નજીક આવી બેલી “ આ શા ઢેગ આદર્યા છે ?” નવલિકા ખડખડ હસવા લાગી. મખને શું કરવું તે સુવું નહિ.
લટકુડી બહેન ! શાંત થાઓ. સ્વાર્થ વગર કે આમ કરતું હશે જમાનામાં જવું છે માટે આમ કરવાની જરૂર પડી છે, ” નલિકાએ ખુલાસો કર્યો. . “ભલે, પણ આમ કંઈ ભાયડાથી ન જવાય ? જો એમ હોય તે હું આવું.”
“ ના બહેન, એમનું જ કામ છે.” “પણ આ કિમતિ લુગડાં કયાંથી?” લટકુડીએ પૂછ્યું.
એ તે ત્યાંથી બા સાહેબે મફળ્યાં છે જે પછી તમારાજ ખપનાં છે.” નલિકાએ ઉત્તર આપ્યો.
( ચાલો. ) મખ નીચે મેં એ ચાલ્યો. " એ નવલિકા બહેન! તમારા ભાઈને ઘર સુધી પાછાં મૂકી જ નહિ કઈક ઉપાડી જશે.” લટકુડી મશ્કરીયુક્ત બેલી.
+
+ મુખજીને જોતાં જ સ્વરૂપા ખડખડ હસી પડી.
બા સાહેબ, આ હસવાને સમય નથી મખજીને પૂછવું હોય તે પૂછી લે.”
“કેમ મનજી કામ તે ફતેહને.”
“જી હા, પણ દેવકુમારે સ્મશાનમાં આવવાની ના કહી. તેથી મારે પિતાને એમનાં વચ્ચે પહેરી જવું પડશે.” મખએ કહ્યું.

Page #32

૨૦
કૃષ્ણને રાજાજીને ક્રોધ ચડે તે થઇ જાય. સ્વરૂપાએ કહ્યું.
“ એ ઠીક પણ દેવકુમાર હાત તે ઠીક પડત. કે કદાચ ન કરે નારા એનુ કાટલું નીકળી જાય ને તું છુટા
"}
r
હવે તે જે થયુ તે
એમાં કઇ પ્રીકર નહિ પણ
t
17
તે। ઠીક હતું. ” સ્વરૂપાએ કહ્યું.
"
ખરૂં ” મખએ કહ્યું.
(C
ના ના, એમ હું તદ્દન બાયલા નથી થયા.
"C
ના, એમ કહેવામાં એક બીજુ કારણ છે. માટે આ મારી સલાહુ માની યાગ્ય છે. સ્વા દેવીએ કહ્યું.
=)
et
તે સાથે કા સાગરીત લીધી હુત
"
<<
હા, એ ખરી વાત, પણ આમાંથી કદાચ મારા વને હાની પહોંચે ને રાજા સાહેબ ક્રોધે ભરાય તેવું કેમ ? ” મમ્જીએ ખુલાસે માગ્યા. તેની તારે ફીકર નહિં. કદાચ તુરતને માટે તને નુકસાન થશે પણુ થોડા વખત પછી તુરતજ બચાવી લઈશું ને તને તે નુકસાન કરતાં ચાર ગણા ફાયદા કરી આપીશું. સ્વરૂપાએ હંમત્ત આપી.
46
બસ, મારે એટલુંજ બેઇએ છીએ.
મખજી ! તારે જે કઇ વસ્તુ જોઈએ, વ્ય બેઇએ, કે હર કાઇ પ્રકારની સાડાવ્ય ોએ તે મારી પાસેથી માગી લેવી. દુઃખી ન થવું, તેમ લગાર પણ શરમાવુ નહિ. સ્વરૂપા વ્યવહાર દર્શાવી મેલી.
.
r
ખા શ્રી હું તો સ્મશાનમાં જઈ મારી કરજ બજાવી ખાવીશ પણ જ્યાં સુધી જ્યમાલા ને પ્રેમકુમારને આપ સંક્રચામાં નહિ હ્યે ત્યાં સુધી તમા કામાં કુંતેહ નહિ પામેા. ” મખખ્ખુ મીને કિસ્સા કહાડયા.
k
હરી એકવાર પલાઢ્યું તેને તો મુડાવવું, એ પણ થઈ રહેશે. સ્વરૂપા ખાલી.
હાજી, મેં તા મારી જ ખાવી. કહેવાનું હતું તે કહ્યું. લક્ષ્યમાં લેવુ ન લેવુ તે આપના હસ્તક વાત છે. મખ”એ કહ્યું.
“ મખજી ! ત્હારા જેવા નિમકહલાલ મનુષ્યનુ તે એજ કવ્ય છે.” સ્વરૂપાએ કહ્યું.
“ છે. આમા સાહેબ ત્યારે રા છે
..
ભલે પણ કદાચ અમે તારી સાથે કા માણુસને માલીએ તે તેને આવવા દેજે હા ” સ્વરૂપાએ કહ્યુ,
rr
ભલે આવે. મારે તે! આપના આધાર છે પછી શ્રી હરકત છે.”
kr
">
'

Page #33

"3
F
“ ઠીક ા નવેલિકા ? મખને દેવીની બહાર થડે સુધી મૂર્છા ખા
સ્વરૂપાએ આજ્ઞા કરી.
( મખજી ગયા.)
નવેલિકા ! તને યાદ છે ? આપણે રાજીને કહ્યું છે ! મખમ જોડે દેવકુમાર સ્મશાનમાં જવાના છે. ” સ્વાએ પૂછ્યું. હાજી, કેમ યાદ ન હોય.
tr
દ
‘ત્યારે હવે દેવકુમાર નહિ જાય તે આપણે કાને માકલવા, એવા આપણે વિશ્વાસુ કાણુ છે ? ” સ્વરૂપાએ પુછ્યું.
મારા વિચાર પ્રમાણે આપણા વેવલા લાને જરા અક્કલના કમ છે એટલે બિચારી કહીશું તેમ કરશે. આપણું એટલે રાજી થશે. ” દાસીએ માર્ગ બતાવ્યા.
“ ભલે ત્યારે એમ કરજે. પૈસા સમ્બન્ધી વાંધા નહિ.
LL
ક્ષિકાએ કહ્યું.
66
<
પણ તે મહારાજા સાહેબ સ્મશાનમાં જશે તે આપણું બધું પાગળ ખુલ્લુ પડી જશે માટે એ બાબતને! દાબસ્ત કરવા જોઇએ. નવે.
""
fe
એ બધુય થઈ રહેશે.
61
તે ઘણું સારૂં.
તે
31
tr
પણુ દાસી, મને પાછા એક વિચાર સુઝ્યા છે.
,,
39
"
મોકલે તો જરા
“ બરાબર તે પણ બની શકે એમ છે.
“ શી રીતે. ” રાણીએ પૂછ્યું.
.
22
23
શું?”.
t
તે એ કે રાજાજી દેવકુમારને કાઇ પણ પ્રકારનું શાસન દે તે પહેલાં જયમાલાને પ્રિયકુમાર બેડે અને ટસ પડે તે વધારે સારૂ ને તેથી આ પણે આપણા કર્તવ્યમાં વધારે ફાવીશુ. સ્વરૂપાએ પેાતાની નીચતા આગળ વધારી.
5!
ફી તે
એ પૈસા
મારા સમજવા પ્રમાણે દેવકુમારે દરરાજ સાંજરે બહાર ફરવા જાય
છે તે દરમિયાન કોઈ પણુ પ્રકારે પ્રિયકુમાર જયમાલાને મળે તે તે દેવકુમાર
નજરે જુએ તે એ વાત અને.” નવલિકાએ માર્ગ દર્શાવ્યે.
*
પણ આપણે એવે કયો પ્રપંચ કરવા કે પ્રિયકુમાર દેવકુમાર સાંથે ફરવા ન જતાં જયમાલા પાસે આવે. સ્વાએ પૂછ્યું.
33
En
“ આપ જાણે છે. દેવકુમારે મખને એક વાટી ભેટ તરીકે આપી છે.” “ ડૉ.

Page #34

મુખ૪
વધારે
બેડાંગ પ્રકરણ ૧-૧૨૦ શા. બાપુલાલ લાલચંદ. ૭૦-૦-૦ શા. મણલાલ વાડીલાલ બા. બાઈ સમરતના
કહેલા તે. ૧---૦-૦ ઝવેરી, મહેલાભાઈ ગોકલદાસ. એ. બીજ તથ
ત્રીજા માસના ૧૧-૦-૦ શ્રી મુંબાઈમાં વસતા સદ્ગહએ નીચે મુજબ
મદદ દર માસે આપવા કહેલી તે પકી નીચેના સંગ્રહસ્થાના ત્રીજા માસના ૧૦-૦-૦ ઝવેરી અમૃતલાલ મોહનલાલભાઈ. – – ઝવેરી મેહનલાલ લલુભાઈ તથા
* બીજ દલાલો મળીને. ૧૧-૦-૦ ઝવેરી સારાભાઈ ભેગીલાલ. ૧૧-૦-૦ ઝવેરી ચંદુલાલ છોટાલાલ. ૧૦-૦-૦ ઝવેરી મણીલાલ સાવચંદ.
૫-૦-૦ ઝવેરી જગાભાઈ ભેળાભાઇની કે ૧૦-૦-૦ ઝવેરી માણેકચંદ કપુરચંદ ૧૦-૦-૦ ઝવેરી ભોળાભાઈ બાપાલાલ ૧૦-૦-૦ શેઠ. મગનલાલ કંકુચંદ.
૭-૦-૦ ઝવેરી અમૃતલાલ કાલીદાસ. ૧૦-૦-૦ ઝવેરી ભોગીલાલ મોહે લાલાઈ.
૧૦૧-૦-૦
૧ર-૧૨૦

Page #35


Page #36

લવાજની પહોંચ ,
બાપુલાલ લાલચંદ. સકલચંદ માધવજી. અમૃતલાલ ચુનીલાલ. સનીલાલ કેશવલાલ. રતનજી ત્રીકમજી. મુળચંદ વિરજીભાઈ
પાતીચંદ દેવચંદ. ક૯યાણુચ'દ સાભાગ્યચંદ મણીલાલ સવચંદ. | મોહનલાલ મંછાભાઈ. ભીખાભાઈ અમુલખ. ચુનીલાલ મયાદ, મહેશચંદ ખીમચંદ. મેહનલાલ હીમચંદ. અમૃતલાલ વેનમાળીદાસ.
Iભાઈ મગનભાઈ સવચંદ કચરાભાઈ. રા. રા. દેવકરણ એન્ડ કે. નીલાલ પ્રેમદ.
ભાયચંદ નાથાભાઈ ફુલચંદ હેમચંદ. લાલ મુળચંદ. લાલચંદ રતનચંદ. હેમચંદ પુરૂસોત્તમ.
["ગ ડાહ્યાભાઈ. હેમચંદ અમરચંદ. મુળચંદ તલકચંદ. વાડીલાલ સાંકળચંદ, ધનજીભાઈ કલ્યાણજી. કકલચંદ ગુમાનચંદ, કેશવલાલ ઉમાભાઈ. અમરતલાલ લલુભાઈ. નગીનદાસ જેઠાભાઈ. માણેકલાલ ચુનીલાલ. સાકરચંદ હરીશી'ગ. ચંદુલાલ ચીમનલાલ. લાલભાઈ ધ લશાજી. લલ્લુભાઈ જેઠાભાઈ. કેશવલાલ દામજી.. ત્રીભાવનદાસ લહેરચંદ. ડાહ્યાભાઈ સ્વરૂપચંદ. લલુભાઈ જીવરાજ. બાદરભાઈ ઝવેરચંદ. શ્રીવલસાડ ઑનલાયબ્રેરી. મગનલાલ કચરાભાઈ. પદમશી રાયચંદ. : ચુનીલાલ દલસુખભાઈ. દુલભજી કલ્યાણજી. મેસર્સ. વકીલ બ્રધર્સ, લાલભાઈ હીરાચંદ. અમરતલાલ રતનચંદ. છોટાલાલ કાળીદાસ. મગનલાલ કરમચંદ. વીરચદ વચદ મદનલાલ કાળીદાસ, જેતલાયબ્રેરી વિરમગામ. મેહનલાલ ઉમેદચંદ. મોહનલાલ લલ્લુ ભાઈ. કેશવલાલ અમથાશા. ડાહ્યાભાઈ મગનલાલ. ડાહ્યાભાઈ છોટાલાલ. 'કેવળદાસ દોલતરામ. અળવંતરાય પ્રમેાદરાય. જીવણલાલ હરિપ્રસાદ, નાથાલાલ જમનાદાસ. વેલચંદભાઇ ઉમેદચંદ. મોહનલાલ વખતચંદ. હાલભાઈ ભોગીલાલ.. ચંદુલાલ મગનલાલ. નાથાલાલ પુરસોત્તમ. મગનલાલ છગનલાલ. ઘેલાભાઈ પાનાચંદ. લાલભાઈ ફકીરભાઈ. શામાભાઈ રાયચંદ. વસનજી માવજી. ડાહ્યાભાઈ ઉમેદચંદ.
બુધાભાઈ ડાહ્યાભાઈ. મગનલાલ હુકમચંદ. ભાગીલાલ કાળીદારી, ચીમનલાલ છોટાલાલ.. છગનલાલ ઈચ્છાચંદ. નાથાલાલ હડીશીંગ. નથુભાઈ દોલતચંદ. સારાભાઈ હરિભાઈ. હર પ્રખ્ય ૬ રાયચંદ.
સારાભાઈ ડાહ્યાભાઈ. ભીમજીભાઈ કાળીદાસ. ભીખાશ માધુશા, મગનલાલ અને પ્રભુદાસ. મણીલાલ હીરાચંદ,

Page #37
નાથાલાલ કેવળદાસ. કરચંદ મહાકમદાસ. હીરાભાઈ મુળચંદ. ડાહ્યાભાઈ ઉમેદચંદ, કેશવલાલ બાપુજી. મગનલાલ પીતામ્બર. છગનલાલ તાહાનચંદ. ગાકલા) ઉમૈદરામ. ભાગીલાલ છોટાલાલ. છુટાભાઈ રામચંદ, કાળીદાસ ઉમાભાઈ, ફકીરચંદ વુિળભાઈ . ચંદુલાલ વિરચંદ, મેહનલાલ બલાખીદાસ. છગનલાલ ગણપતરામ. ગાવાજી બંતા), લાલભાઈ કલ્યાણુલાખ. વાડીલાલ લીબાભાઈ. ફીરભાઈ ગહેલાભાઈ, મગનલાલ હરજીવને. મગનલાલ પ્રેમચંદ. ચત્રભુજ જેચંદભાઈ, પાપટલાલ ગુલાબચ દ. અનોપચંદ હડીશી ગ. મનસુખભાઈ અમૃતલાલ. મુળજીભાઈ નથુભાઇ, ન્દ્રભાઈ નત્તમદાસ.. નાથાલાલ લખમીચંદરી લાલચંદ મગનલાલ પોપટલાલ હેમચંદ. ચુનીલાલ વખતચંદ, મોહનલાલ અમીચંદ. ડાહ્યાભાઈ છાટાલાલ. છગનલાલ કરમચંદ. શી'ગભાઈ ચુનીલાલ. વાડીલાલ તારાચંદ. ઉમાભાઈ હડીશી'ગ. નેમચંદ લલુભાઈ: છોટાલાલ પુજારા!” હિરાચંદ સાણ જી. આપાલાલ હાલશા. મોહનલાલ છોટાલાલ. જીવાભાઈ અમથારા. - મનસુખરામ હકમચંદ. ગટાભાઈ ઉમેદચંદ. કેશવલાલ કાળીદાસ. મુળચંદભાઈ અભેચંદ. ભીખાભાઈ દેવચંદ. બાલાભાઈ છગનલાલ. ત્રીકમલાલ ફૂલચંદ, વાડીલાલ કાળીદાસ. બાલાભાઈ નથુભy. લાલભાઈ મુળચંદ. ફતેચંદ રામચંદાસ વિઠ્ઠલદાસ માનસ્ દે. કીશના વેલાજી. ગુગલભાઈ હાથીભાઈ. પુનમચંદ કરમચંદે. કચંદ રાયચદે. કીશનદાસ ઈડરભાઈ. અંબાલાલે દેલતરામ, માણેકચંદ મલુકચંદ. માતીચંદ પ્રેમચંદ, જેશી'ગભાઈ ફુલચંદ. નંદલાલ લલુભાઈ મહારાજશ્રી ચતુરવિજયજી. ફતેભાઈ અમીચંદ.. કેશવંલાલ લાલચંદ જેચંદભાઈ હરજીવન. લખાભાઈ ભુલાભાઈ. જમનાદાસ કરમચ 6. અમૃતલાલ કેશવલાલ. કાળીદાસ સાંકળચંદ. ચુનીલાલ છગનલાલ. પૈયાજી ગુમના. ઝવેરન્નાઈ ગરબડભાઈ. ચંદુલાલ લલુભાઈ. મગનલાલ કરમચંદ, ૫'ન્યાસશ્રી સિદ્ધિવિજય 27. બહેચરભાઈ દુલભદાસ. જીવરાજ નારણ. પુંજાભાઈ માનચ દ. બાલાલા) દલસુખ. રણછોડદાસ છગનલાલ. જેચંદભાઈ ખીમચંદ. મોહનલાલ નગીનદાસ ઝિવેરચંદ દલીચંદ. નેમચંદ અમીચંદ. ચુનીલાલ ફતેચંદ. વાડીલાલ મગનલાલ. ગાકલભાઈ બાપુભાઈ. હરિલાલ કચરાભાઈ, રતીલાલ પ્રેમચંદ. ભીખાભાઈ પરસોત્તમ. વેલજી સામજી.. ભુરાભાઈ અભેચંદ. | ( બાકીના આવતા અ' કમાં. )