________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
શ્રી આત્માન પ્રકાશ. નાટ્ય-સાહિત્યની પ્રાચીનતા માટે આપણું સ્થિતિ બહુ શોચનીય છે. આપણું મૌલિક સાહિત્ય, તેમ અન્ય વિષયક સાહિત્ય પ્રાચીન સમયમાં પ્રાકૃતમાં હોવાનું મલી આવે છે. પણ કોઈ પણ પ્રકારને નાટય ગ્રંથ પ્રાચીન સમયમાં પ્રાકૃતમાં કે સંસ્કૃતમાં બન્યો હોય એવું અદ્યાપિ પર્યન્ત જાણવામાં આવ્યું નથી. જે કે સંસ્કૃત ભાષામાં રચાયેલું આપણું સાહિત્ય વિકમની પાંચમી શતાબ્દીથી મળી આવે છે. પરંતુ નાટક-કાવ્યાદિ ગ્રંથ રચના-કાળ તો બારમી શતાબ્દીમાં દષ્ટિગોચર થાય છે. આ ઉપરથી સમજાશે કે આપણે ઉકત સાહિત્ય માટે અભિમાન ધરાવી શકીએ તેમ નથી. આચાર્ય શ્રી હેમચંદ્રના ગુરૂએ રચેલ
ચંદ્રલેખા” નાટિકા પૂર્વ કોઈ પણ સંસ્કૃત કાવ્ય યા નાટક રચાયું હોય એમ જણાતું નથી. ફક્ત તેમાં એક તિલકમંજરી અપવાદભૂત છે.
આનું કારણ એમજ અનુમાનાય છે કે પ્રાચીન કાળમાં કોઈ જેન ગૃહસ્થ પ્રતિભાશાળી લેખક તરીકે ઉન્ન થયા હોય એમ જણાતું નથી. જ્યારે વિદ્વાન મુનિવર્ગ કાવ્ય-નાટક જેવા સાંસારિક ઘટનાઓથી અનાસકત રહી ઉપેક્ષા કરતો જણાય છે. અને તે તેમના માટે યોગ્ય છે. પણ આ ઉપેક્ષાએ આપણને નુકસાન બહુ કર્યું છે. કારણ સાધારણ જનસમુદાય નાટક. કાવ્યાદિથી બહુ આકર્ષાય છે. આ સાહિત્યમાં શુષ્ક તર્કવાદને, લાંબા લાંબા નિરસ ઉપદેશને, કિલષ્ટ તત્વજ્ઞાનને સ્થાન હોતું નથી. એટલે નાટક-કાવ્ય સિવાયનું અન્ય સાહિત્ય સાધારણ જન–સમુદાય ઉપર નૈતિક, ધાર્મિક આદિની છાપ બેસાડી શકતું નથી. અપૂર્વ શબ્દ-લાલિત્ય, ઉત્કટ રસ પ્રવાહ સાથે ગુંથાયેલ ધાર્મિક સંસ્કૃતિ કઈ પણ માનવનુ મન હરણ કરી શકે છે, અને તે સર્વે એજના નાટકાદિમાં યથેષ્ટ થઈ શકે છે. નાટકાદિનાં એક અપૂર્વ તવ એ પણ છે કે કઈ પણ માનવની ચિત્ર-રેખા હોવાથી પ્રેક્ષક કે વાચકને માનુષી ધર્મનું ભાન કરાવે છે. અર્થાત્ “ પ્રસ્થાન કૃતિનાટ્ય * નાટક જીવનનું દિગ્ગદર્શન છે. કવિતામાં જેવી યોગ્યતા હોય છે તદનુસાર વાંચક કે પિક્ષકને રસબસ બનાવે છે. કાવ્ય-નાટકાદિની યેગ્યતા માટે કહેવાયું છે કે
" धर्मार्थ काम मोक्षेषु, वैचक्षण्यं कलासु च ।
करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम्" । આ ઉપરથી ખ્યાલ આવશે કે વિશુદ્ધ કાવ્ય મનુષ્યને કયાં સૂધી ફલપ્રદ નીવડે છે.
ગમે તેમ હો પણ એટલું તો ચોકકસ જણાય છે કે આપણા વિદ્વાને અનુકરણ પ્રિય હોય છે. સમાજને કયું તત્વ લાભદાયક છે તે સ્વતંત્રપણે વિચારી પ્રથમ વાર દિગ્દર્શન કરાવ્યું હોય તેમ જણાતું નથી. અજ્ઞાનતા કહે કે છઠ્ઠ કહે આપણામાં એવું જ બનતું આવ્યું છે કે સારામાં સારા પ્રાગે ધાર્મિક તવ દાખલ કરી શકે
For Private And Personal Use Only
