________________
Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra
www.kobatirth.org
આત્માના આધ્યાત્મિક વિકાસક્રમ
કરવા પડે છે. પ્રથમ અવસ્થાને અવિકાસની અવસ્થા અથવા અધ:પતનની પરાકાષ્ઠા અને છેલ્લી અવસ્થાને વિકાસ યા ઉત્ક્રાન્તિની પરાકાષ્ઠા સમજવી જોઇએ. આ વિકાસક્રમની મધ્યતિની બધી અવસ્થાએને અપેક્ષાએ ઉચ્ચ યા નીચ પણ કહી શકાય છે. અર્થાત્ મધ્યવતિ ની કાઇ પણ અવસ્થા ઉપરવાળી અવસ્થાની અપેક્ષાએ નીચ અને નીચેવાળી અવસ્થાની અપેક્ષાએ ઉચ્ચ કહી શકાય છે. વિકાસની તરફે પ્રસ્થાન કરતા આત્મા વસ્તુત: ઉક્ત પ્રકારની સંખ્યાતીત આધ્યાત્મિક ભૂમિકાઓને અનુભવ કરે છે, પરંતુ જૈન શાસ્ત્રમાં સક્ષેપમાં વર્ગીકરણ કરીને તેના ચૌદ વિભાગ કર્યા છે જે ‘ ચાદ ગુણસ્થાન ’કહેવાય છે.
એનુ
તમામ આવરણેામાં માહનું આવરણ પ્રધાન છે કે જેનાથી રાગ-દ્વેષની ઉત્પત્તિ છે. જ્યાં સુધી મેહ બલવાન અને તીવ્ર હાય ત્યાં સુધી અન્ય તમામ આવરણા ખુલવાન અને તીવ્ર અનેલા રહે છે. એનાથી વિપરીત માહ નિલ થયે જ અન્ય આવરણાની એવી જ દશા થઇ. જાય છે. અર્થાત્ માહ નિલ થયે છતે અન્ય આવરણા પણ નિ`લ ખનીજાય છે. અત: આત્માને વિકાસ કરવામાં મુખ્ય બાધક માહુની પ્રબલતા અને મુખ્ય સ્હાયક માહની નિ་લતા સમજવી જોઇએ. એથી કરી ગુણસ્થા નાની વિકાસક્રમગત અવસ્થાએ, મેહશક્તિની
Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir
ઉત્કટતા, મન્દતા તથા અભાવ પર અવલંબિત છે. માહની પ્રધાન શક્તિઓ એ છે. એમાંથી પહેલી શક્તિ આત્માને દર્શન અર્થાત્ સ્વરૂપ પરરૂપના નિČય કિંવા જડ-ચેતનના વિભાગ
યા વિવેક કરવા દેતી નથી અને બીજી શક્તિ આત્મા વિવેકને પ્રાપ્ત કયે છતે પણ તદનુસાર પ્રવૃત્તિ અર્થાત્ અધ્યાસ પરપરિણતિથી છૂટી સ્વરૂપલાભ કરવા દેતી નથી. વ્યવહારમાં પણ સ્થાન સ્થાન પર એ દેખાય છે કે કેાઇ વસ્તુનુ યથાર્થ દર્શન યા એધ કરેથી જ તે તે વસ્તુ મેળવવાની યા ત્યાગવાની ચેષ્ટા હેાઇ શકે છે, અને સફલ પણ બને છે. આધ્યાત્મિક વિકાસગામી આત્મા માટે મુખ્ય બે જ કાર્ય છે. પહેલા સ્વરૂપ તથા પરરૂપનું યથાર્થ દર્શન કિવા ભેદજ્ઞાન કરવુ અને ખીજી સ્વરૂપમાં સ્થિત રહેવુ', એમાંથી પહેલા કાર્ય ને રોકવાવાલી માહશક્તિને જૈનશાસ્ત્રમાં દર્શનમેાહ · અને બીજા કાર્યને શકવાવાળી મેહશક્તિને ‘ ચા
રાગ-દ્વેષના અધ્યવસાયથી મનના નિગ્રહુ કરનારી તેમજ ઐહિક પારલૌકિક અભિલાષા આના ત્યાગ કરનારી વ્યક્તિ ક રોકી શકે છે. કર્મીના ઉપાદાનમાં હેતુરૂપ એવા રિ
ત્મિક વિકાસના ક્રમ આનિરોધ યાર્ન સવરના ક્રમ ઉપર અવલંમિત છે. એથી જેમ જેમ સંવરની માત્રા વધતી જાય, તેમ તેમ ઉચ્ચ ઉચ્ચ ગુણસ્થાન પ્રાપ્ત થતું જાય છે.
ણામનેા અભાવ તે સંવર કહેવાય છે. આધ્યા-રિત્રમેાહ' કહેવાય છે. બીજી શક્તિ પહેલી શક્તિની અનુગામિની છે અર્થાત્ પહેલી શક્તિ પ્રખલ હાય છે, ત્યાં સુધી ખીજી શક્તિ દિ પશુ નિ`લ હાતી નથી અને પહેલી શક્તિ મન્ત્ર, મન્દતર અને મન્ત્રતમ હાયે છતે જ બીજી શક્તિ પણ ક્રમશ: એ જ પ્રમાણે થાય છે; અથવા એક વાર આત્મા, સ્વરૂપ-દર્શોન પામે તા ફેર સ્વરૂપલાભ કરવાના માર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.
૫૭
For Private And Personal Use Only
અવિકસિત કિવા સર્વથા અધ:પતિત આત્માની અવસ્થા પ્રથમ ગુણુસ્થાન છે. એમાં માહુની ઉક્ત અને શક્તિઓ પ્રખલ હાવાના કારણે આત્માની આધ્યાત્મિક સ્થિતિ બીલકુલ નીચી હોય છે. આ ભૂમિકામાં આત્મા ચાહે આધિભૌતિક ઉત્કર્ષી ગમે તેટલા કરી લે પણ એની પ્રવૃત્તિ તાત્ત્વિક લક્ષ્યથી સર્વથા શૂન્ય હાય છે. જેવી રીતે દિશાભ્રમવાળા મનુષ્ય
