Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza bArahavAM pravacana 209
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhamma-sUtra dhammo maMgalamukkiTheM, ahiMsA saMjamo tvo| devA vi taM namaMsanti, jassa dhamme sayA mnno|| dharma sarvazreSTha maMgala hai| (kauna sA dharma?) ahiMsA, saMyama aura taparUpa dhrm| jisa manuSya kA mana ukta dharma meM sadA saMlagna rahatA hai, use devatA bhI namaskAra karate haiN| 210
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAhya-tapa kA cauthA caraNa hai - rs-prityaag| paraMparA rasa-parityAga se artha letI rahI hai| kinhIM rasoM kA, kinhIM svAdoM kA niSedha, niyNtrnn| itanI sthUla bAta rasa-parityAga nahIM hai| vastutaH sadhanA ke jagata meM sthUla se sthUla dikhAI par3ane vAlI bAta bhI sthUla nahIM hotii| kitane hI sthUla zabdoM kA prayoga kiyA jAe bAta to sUkSma hI hotI hai| majabUrI hai ki sthUla zabdoM kA prayoga karanA par3atA hai, kyoMki sUkSma ke lie koI zabda nahIM hai| vaha jo antarjagata hai, vahAM izAre karane vAle koI zabda hamAre pAsa nahIM haiN| antarjagata kI koI bhASA nahIM hai| isalie bAhya jagata ke hI zabdoM kA prayoga karanA majabUrI hai| usa majabUrI se khatarA bhI paidA hotA hai kyoMki taba una zabdoM kA sthUla artha liyA jAnA zurU ho jAtA hai| rasa-parityAga se yahI lagatA hai ki kabhI khaTTe kA tyAga kara do; kabhI mIThe kA tyAga kara do kabhI ghI kA tyAga kara do; kabhI kucha aura tyAga kara do| rasa-parityAga se aisA prayojana mahAvIra kA nahIM hai| mahAvIra kA kyA prayojana hai, vaha do-tIna hissoM meM samajha lenA jarUrI hai| __pahalI bAta to yaha ki rasa kI pUrI prakriyA kyA hai? jaba Apa koI svAda lete haiM to svAda vastu meM hotA hai yA svAda ApakI svAda iMdriya meM hotA hai? yA svAda svAdeMdriya ke pIche vaha jo ApakA anubhava karane vAlA mana hai, usameM hotA hai? yA svAda usa mana ke sAtha ApakI cetanA kA jo tAdAtmya hai usameM hotA hai? svAda kahAM hai? rasa kahAM hai? tabhI parityAga khayAla meM A skegaa| jo sthUla dekhate haiM unheM lagatA hai ki svAda yA rasa vastu meM hotA hai, isalie vastu ko chor3a do| vastu meM svAda nahIM hotA, na rasa hotA hai; vastu kevala nimitta banatI hai| aura agara bhItara rasa kI parI prakriyA kAma na kara rahI ho to vasta nimitta banane meM asamartha hai| jaise Apako phAMsI kI sajA dI jA rahI ho aura Apako miSThAnna khAne ko de diyA jAe, to bhI mIThA nahIM lgegaa| miSThAnna aba bhI mIThA hI hai, aura jo mIThe ko bhoga sakatA thA, vaha ekadama anupasthita ho gayA hai| svAdeMdriya aba bhI khabara degI kyoMki svAdeMdriya ko koI bhI patA nahIM hai ki phAMsI laga rahI hai, na patA ho sakatA hai| svAdeMdriya ke saMvedanazIla tatva aba bhI bhItara khabara pa miThAI muMha para hai, jIbha para hai| lekina mana usa khabara ko lene kI taiyArI nahIM dikhaaegaa| mana bhI usa khabara ko le le to mana ke pIche jo cetanA hai usa kA aura mana ke bIca kA setu TUTa gayA hai, saMbaMdha TUTa gayA hai| mRtyu ke kSaNa meM vaha saMbaMdha nahIM raha jaataa| isalie mana bhI khabara le legA ki jIbha ne kyA khabara dI hai, to bhI cetanA ko koI patA nahIM clegaa| __ Apake vyaktitva ko badalane ke lie hajAroM varSoM se, jaba bhI koI bahuta ulajhana hotI hai to zAka TrITameMTa kA upayoga karate rahe haiM cikitsaka - jaba bhI koI ulajhana hotI hai to Apako itanA gaharA dhakkA dene kA prayoga karate rahe haiM, zAka kA, aura usase kaI 211
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 bAra bahuta gaharI ulajhana sulajha jAtI hai| aura zAka TrITameMTa kA kula artha itanA hI hai ki ApakI cetanA aura Apake mana kA setu kSaNabhara ko TUTa jaae| usa setu ke TUTate hI Apake bhItara kI sArI vyavasthA jaisI kala taka thI rugNa, vaha avyavasthita ho jAtI hai, arAjaka ho jAtI hai| aura nayI vyavasthA koI bhI rugNa nahIM banAnA caahtaa| isalie zAka TrITameMTa kA kula bharosA itanA hai ki eka bAra purAnI vyavasthA kA DhAMcA TUTa jAe to Apa phira zAyada usa DhAMce ko na banA skeNge| sunA hai maiMne ki eka bahuta bar3e manocikitsaka ke pAsa eka rugNa kaithalika nana, kaithalika sAdhvI ko lAyA gayA thaa| chaha mahIne se niraMtara use hicakI A rahI thI, vaha baMda nahIM hotI thii| vaha nIMda meM bhI calatI rahatI thii| sArI cikitsA, sAre upAya kara lie gae the, vaha hicakI baMda nahIM ho rahI thii| cikitsaka thaka gae the aura unhoMne kahA-aba hamAre pAsa koI upAya nahIM hai| zAyada manasa cikitsaka kucha kara skeN| to manasa cikitsaka ke pAsa lAyA gyaa| bahuta loga usa sAdhvI ko mAnanevAle the| Adara karane vAle the, ve saba usake sAtha Ae the| vaha sAdhvI prabhu kA bhajana karatI huI bhItara praviSTa huii| vaha niraMtara prabhu kA smaraNa karatI rahatI thii| cikitsaka ne patA nahIM usase kyA kahA ki do hI kSaNa bAda vaha rotI huI bAhara vApasa lauttii| usake bhakta dekhakara hairAna hue ki vaha eka kSaNa meM hI rotI huI vApasa A gii| ro rahI hai ! bhagavAna kA chaha mahIne kA smaraNa jo nahIM kara sakA thA, vaha ho gayA hai| ro to jarUra rahI hai, lekina hicakI baMda ho gaI hai| ___ pIche se cikitsaka aayaa| vaha to sAdhvI daur3akara bAhara nikala gii| usake bhaktoM ne pUchA-Apane aisA kyA kahA ki usako itanI pIr3A pahuMcI? cikitsaka ne kahA ki maiMne usase kahA- hicakI to kucha bhI nahIM hai, yU Ara preganeMTa, tuma garbhavatI ho| aba kaithalika nana, kaithalika sAdhvI garbhavatI ho, isase bar3A zAka nahIM ho sktaa| usake bhaktoM ne kahA-Apa yaha kyA kaha rahe haiM? usa cikitsaka ne kahA---tuma ghabarAo mata, isake atirikta hicakI banda nahIM ho sakatI thii| bijalI ke zAka ko bhI vaha mahilA jhela gyii| lekina aba hicakI baMda ho gyii| huA kyA? __ kaithalika nana, AjIvana brahmacarya kA vrata lekara praveza karatI hai| vaha garbhiNI hai, bhArI dhakkA lgaa| mana aura cetanA kA jo saMbaMdha thA, cetanA aura zarIra kA jo saMbaMdha setu thA, vaha ekadama TUTa gyaa| eka kSaNa ko bhI vaha TUTa gayA to hicakI banda ho gayI, kyoMki hicakI kI apanI vyavasthA thii| vaha sArI vyavasthA asta-vyasta ho gyii| hicakI lene ke lie bhI suvidhA cAhie, vaha suvidhA na rhii| hicakI kA jo purAnA jAla thA, chaha mahIne se nizcita, vaha aba kAragara na rhaa| zarIra vahI hai, hicakI kaise kho gaI! koI davA nahIM dI gaI, koI ilAja nahIM kiyA gayA hai, hicakI kaise kho gaI! manocikitsaka kahate haiM ki agara cetanA aura mana ke saMbaMdha meM kahIM bhI, jarA-sA bheda par3a jAe eka kSaNa ke lie bhI to AdamI kA vyaktitva dUsarA ho jAtA hai| vaha purAnA DhAMcA TUTa jAtA hai| rasa-parityAga usa DhAMce ko tor3ane kI prakriyA hai| __ vastu meM rasa nahIM hotA, sirpha rasa kA nimitta hotA hai| ise hama aisA samajheM to AsAnI ho jaaegii| Apa isa kamare meM Ae haiN| dIvAreM eka raMga kI haiM, pharza dUsare raMga kA hai, kursiyAM tIsare raMga kI haiM, alaga-alaga loga alaga-alaga raMgoM ke kapar3e pahane hue haiN| svabhAvataH Apa socate hoMge ki ina saba cIjoM meM raMga hai| aura jaba hama kamare ke bAhara cale jAeMge taba bhI karsiyAM eka raMga kI raheMgI, dIvAra dUsare raMga kI raheMgI, pharza tIsare raMga kA rhegaa| agara Apa aisA socate haiM to Apa koI Adhunika vijJAna kI kisI bhI kImatI khoja se paricita nahIM haiN| jaba isa kamare meM koI nahIM raha jAegA to vastuoM meM koI raMga nahIM raha jaataa| yaha bahuta mana ko hairAna karatA hai| yaha bAta bharose kI nahIM mAlUma pdd'tii| hamArA mana hogA ki hama kisI cheda se jhAMkakara dekha leM ki raMga raha gayA ki nhiiN| lekina Apane jhAMkakara dekhA ki vastuoM meM raMga zurU ho jAtA hai| vaijJAnika kahate haiM--kisI vastu meM koI raMga nahIM hotA, vastu 212
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza kevala nimitta hotI hai, kisI raMga ko Apake bhItara paidA karane ke lie| jaba Apa nahIM hote, jaba Abjarvara nahIM hotA, jaba koI dekhane vAlA nahIM hotA, vastu raMgahIna ho jAtI hai, kalaralaisa ho jAtI hai| ___ asala meM prakAza kI kiraNa jaba kisI vastu para par3atI hai to vastu prakAza kI kiraNa ko pItI hai| agara vaha sArI kiraNoM ko pI jAtI hai to kAlI dikhAI par3atI hai| agara vaha sArI kiraNoM ko chor3a detI hai aura nahIM pItI to sapheda dikhAI par3atI hai| 3 vaha lAla raMga kI kiraNa ko chor3a detI hai aura bAkI kiraNoM ko pI letI hai to lAla dikhAI par3atI hai| aba yaha bahuta hairAnI hogI ki jo vastu lAla dikhAI par3atI hai vaha lAla ko chor3akara saba raMgoM ko pItI hai, sirpha lAla ko chor3a detI hai| vaha jo chUTI huI lAla kiraNa hai vaha ApakI AMkha para par3atI hai, aura usa kiraNa kI vajaha se vastu lAla dikhAI par3atI hai, jahAM se vaha AtI huI mAlUma paDatI hai| lekina agara koI AMkha hI nahIM hai to lAla kisako dikhAI paDegI? usa kiraNa ko pakar3ane ke lie koI AMkha cAhie taba vaha lAla dikhAI pdd'egii| ApakA bAhara jAnA bhI jarUrI nahIM hai| jaba Apa AMkha baMda kara lete haiM to vastueM raMgahIna ho jAtI haiM, kalaralaisa ho jAtI haiN| koI raMga nahIM raha jaataa| isakA yaha bhI matalaba nahIM hai ki ve saba eka jaisI ho jAtI haiN| kyoMki agara ve saba eka jaisI ho jAeM to jaba Apa AMkha kholeMge to unameM saba meM eka-sA raMga dikhAI par3anA caahie| raMgahIna ho jAtI haiM, lekina unake raMgoM kI saMbhAvanA maujUda banI rahatI hai, potteNshiylittii| jaba Apa AMkha kholeMge to lAla-lAla hogI, harI-harI hogii| jaba Apa AMkha baMda kara leMge to lAla-lAla na raha jAegI, harI-harI na raha jaaegii| ise aisA samajheM ki lAla raMga kI vastu sirpha vastu kA raMga nahIM hai, vastu aura ApakI AMkha ke bIca kA saMbaMdha hai, rilezanazipa hai| kyoMki AMkha banda ho gaI, rilezanazipa TUTa gaI, saMbaMdha TUTa gyaa| lAla raMga kI kursI nahIM hai| ApakI AMkha aura kursI ke bIca lAla raMga kA saMbaMdha hai| agara AMkha nahIM hai to saMbaMdha TUTa gyaa| jaba Apa kisI cIja ko kahate haiM-mIThA, taba bhI vastu aura Apake svAdeMdriya ke bIca kA saMbaMdha hai| vastu mIThI nahIM hai| isakA yaha matalaba nahIM hai ki kar3avI aura mIThI vastu meM koI pharka nahIM hai| poTeMziyala pharka hai| bIja pharka hai, lekina agara jIbha para na rakhA jAe to koI pharka nahIM hai| na kar3avI kar3avI hai; Apa yaha nahIM kaha sakate ki nIma kar3avI hai jaba taka Apa jIbha para nahIM rkhte| Apa kaheMge-maiM rakhU yA na rakhU, mere na rakhane para bhI nIma kar3avI to hogI hii| taba Apa bhUla karate haiN| kyoMki kar3avA honA ApakI jIbha aura nIma ke bIca kA saMbaMdha hai| nIma kA apanA svabhAva nahIM hai, sirpha saMbaMdha hai| _ise aisA samajheM ki eka baccA paidA huA eka strI ko| jaba baccA paidA hotA hai to baccA hI paidA nahIM hotA, mAM bhI paidA hotI hai| kyoMki mAM eka saMbaMdha hai| vaha strI baccA hone ke pahale mAM nahIM thii| aura agara baccA mara jAe to phira mAM nahIM raha jaaegii| mAM honA eka saMbaMdha hai| vaha bacce aura usa strI ke bIca jo saMbaMdha hai, usakA nAma hai| bacce ke binA vaha mAM nahIM ho sktii| baccA bhI mAM ke binA nahIM ho sktaa| isa bAta ko khayAla meM le leM ki hamAre saba rasa saMbaMdha haiM vastuoM aura hamArI jIbha ke biic| lekina agara bAta itanI hI hotI to saMbaMdha do taraha se TUTa sakatA thA--yA to hama jIbha ko saMvedanahIna kara leM, usakI seMsiTIviTI ko mAra DAleM, jIbha ko jalA leM to rasa naSTa ho jaaegaa| yA hama vastu kA tyAga kara deM to rasa naSTa ho jaaegaa| agara bAta itanI hI AsAna hotI to do tarapha se saMbaMdha tor3e jA sakate haiM - yA to hama vastu ko chor3a deM jaisA ki sAdhAraNataH mahAvIra kI paramparA meM calane vAlA sAdhu karatA hai| vastu ko chor3a detA hai| taba socatA hai ki rasa se mukti ho gii| rasa se mukti nahIM huii| vastu meM abhI bhI poTeMziyala rasa hai aura jIbha meM abhI bhI poTeMziyala seMsiTIviTI hai| abhI bhI jIbha anubhava karane meM kSama hai aura abhI bhI vastu anubhava dene meM kSama hai| sirpha 213
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 bIca kA saMbaMdha TUTa gayA hai isalie bAta apragaTa ho gaI hai| kabhI bhI pragaTa ho sakatI hai| apragaTa ho jAne kA artha naSTa ho jAnA nahIM hai| phira donoM ko jor3a diyA jAe, phira pragaTa ho jaaegii| hamane bijalI kA baTana baMda kara diyA hai isalie bijalI naSTa nahIM ho gayI hai| sirpha bijalI kI dhArA meM aura balba ke bIca kA saMbaMdha TUTa gayA hai| aura balba bhI samartha hai bijalI pragaTa karane meN| bijalI kI dhArA bhI samartha hai abhI balba se pragaTa hone meN| sirpha saMbaMdha TUTa gayA hai, bijalI naSTa nahIM ho gyii| phira baTana Apa Ana kara dete haiM, bijalI jala jAtI hai|| __ jo AdamI vastuoM ko chor3akara soca rahA hai, rasa kA parityAga ho gayA, vaha sirpha rasa ko apragaTa kara rahA hai, parityAga nhiiN| mahAvIra ne rasa apragaTa karane ko nahIM kahA hai, rasa-parityAga ko kahA hai| sirpha anamainiphesTa ho gayA, aba pragaTa nahIM ho rahA hai| isakA yaha matalaba nahIM ki naSTa ho gyaa| bahuta-sI cIjeM Apa meM pragaTa nahIM hotI haiM, bahuta maukoM pr| jaba koI AdamI ApakI chAtI para churA rakha detA hai taba kAmavAsanA pragaTa nahIM hotI, lekina mukta nahIM ho gae haiM Apa, sirpha chipa jAtI hai| kitanI hI bhUkha lagI ho aura eka AdamI baMdUka lekara Apake pIche laga jAe, bhUkha miTa jAtI hai| isakA yaha matalaba nahIM bhUkha miTa gayI, sirpha chipa gyii| abhI avasara nahIM hai pragaTa hone kaa| abhI nimitta nahIM hai pragaTa hone kA isalie chipa gyii| chipa jAne ko tyAga mata samajha lenaa| __ aura akasara to bAta aisI hai ki jo-jo chipa jAtA hai vaha chipakara aura prabala aura sazakta ho jAtA hai| isalie jo AdamI roja miThAI khA rahA hai, usako mIThe kA jitanA anubhava hotA hai, jisa AdamI ne bahuta dina taka miThAI nahIM khAyI hai, vaha jaba miThAI khAtA hai to usakA anubhava aura bhI tIvra hotA hai| usakA anubhava aura bhI tIvra hotA hai kyoMki itane dinoM taka rukA huA rasa kA jo apragaTa rUpa hai, vaha ekadama se pragaTa hotA hai, vaha phlaDeDa, usameM bAr3ha A jAtI hai| A hI jaaegii| isalie jo AdamI vastueM chor3ane se zurU karegA vaha vastuoM se bhayabhIta hone lgegaa| vaha DaregA ki kahIM vastu pAsana A jaae| anyathA rasa paidA ho sakatA hai| eka dUsarA upAya hai ki Apa iMdriya ko hI naSTa kara leN| jIbha ko jalA DAleM, jaisA ki bukhAra meM ho jAtA hai, lambI bImArI meM ho jAtA hai| iMdriya ke saMvedanazIla jo taMtu haiM ve rugNa ho jAte haiM, bImAra ho jAte haiM, so jAte haiN| lekina taba bhI rasa kA koI aMta nahIM hotaa| agara merI AMkha phUTa jAe to bhI rUpa dekhane kI AkAMkSA nahIM calI jaatii| agara AMkha hI se rUpa dekhane kI AkAMkSA jAtI hotI, to bahuta AsAna thaa| AMkha haTa jAne se, TUTa jAne se, phUTa jAne se rUpa kI AkAMkSA nahIM ttuutttii| kAna phUTa jAe to bhI dhvani kA rasa nahIM chUTa jaataa| mere paira TUTa jAeM, to bhI calane kA mana naSTa nahIM ho jaataa| jo jAnate haiM ve to kahate haiM-pUrA zarIra bhI chUTa jAe to bhI jIveSaNA naSTa nahIM hotii| nahIM to dobArA janma honA asambhava hai| jaba pUrA zarIra chUTakara bhI nayA jIvana hama phira se pakar3a lete haiM to eka-eka iMdriya ko mArakara kyA hogA? mRtyu to sabhI iMdriyoM ko mAra DAlatI hai| sabhI iMdriyAM mara jAtI haiM, phira sabhI iMdriyoM ko hama paidA kara lete haiM, kyoMki iMdriyAM mUla nahIM haiN| mUla kahIM iMdriyoM se bhI pIche hai| isalie jo AMkha-kAna tor3ane meM lagA ho, vaha bhI bacakAnI bAtoM meM lagA hai, vaha nAsamajhI kI bAtoM meM lagA hai| usase rasa naSTa nahIM hogaa| iMdriya ke naSTa hone se rasa naSTa nahIM hotaa| vastu ke tyAga se rasa naSTa nahIM hotA, iMdriya ke naSTa hone se rasa naSTa nahIM hotaa| to kyA hama mana ko mAra DAleM? mana ko mArane meM bhI loga lage haiN| socate haiM ki mana ko dabA-dabAkara naSTa kara DAleM to shaayd...| lekina mana bahuta ulTA hai| mana kA niyama yahI hai ki jisa bAta ko hama mana se naSTa karanA cAhate haiM, mana usI bAta meM jyAdA rasapUrNa ho jAtA hai| eka subaha mullA ke gAMva meM usake makAna ke sAmane bar3I bhIr3a hai| vaha apanI pAMcavIM maMjila para car3hA huA kUdane ko tatpara hai| 214
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza pulisa bhI A gayI hai, lekina usane saba sIr3hiyoM para tAle DAla rakhe haiN| koI Upara car3ha nahIM pA rahA hai| gAMva kA meyara bhI A gayA hai| sArA gAMva nIce dhIre-dhIre ikaTThA ho gayA hai, aura mullA Upara khar3A hai| vaha kahatA hai-maiM kUdakara mruuNgaa| Akhira meyara ne use samajhAyA ki tU kucha to soca ! apane mAM-bApa ke saMbaMdha meM soca ! mullA ne kahA--mere mAM-bApa mara cuke| unake saMbaMdha meM socatA hUM to aura hotA hai jaldI mara jaauuN| meyara ne cillA kara kahA-apanI patnI ke saMbaMdha meM to soca ! usane kahA -vaha yAda hI mata dilAnA, nahIM to aura jaldI kUda jaauuNgaa| meyara ne kahA-kAnUna ke saMbaMdha meM soca, agara AtmahatyA kI koziza kI, phNsegaa| mullA ne kahA-jaba mara hI jAUMgA to kauna phaMsegA! yaha dekhate haiM, baDI mazkila thii| meyara na samajhA paayaa| Akhira gusse meM usane kahA ki terI marjI to kUda, isI vakta kUda aura mara jaa| mullA ne kahA, tU kauna hai mujhe salAha dene vAlA ki maiM mara jAUM ! nahIM mruuNgaa| ___ AdamI kA mana aisA calatA hai| agara koI Apako samajhAe ki mara jAo, jIne kA mana paidA hotA hai| koI Apako samajhAe ki jiyo, to marane kA mana paidA hotA hai| mana viparIta meM rasa letA hai| isalie jo loga mana ko mArane meM lagate haiM unakA mana aura rasapUrNa hotA calA jAtA hai| na vastu ko chor3ane se rasa kA parityAga hotA hai; na iMdriya ko mArane se rasa kA parityAga hotA hai; na mana se lar3ane se rasa kA parityAga hotA hai| hama sabhI to mana se lar3ate haiM, lekina kauna sA rasa kA parityAga ho jAtA hai ! mAtrAoM ke bheda hoMge, lekina hama sabhI mana se lar3ane vAle haiN| hama mana ko kitanA dabAte haiM, kitanA samajhAte haiM! isase koI pharka nahIM pdd'taa| jisa cIja ke lie Apa mana ko samajhAte haiM, mana usI kI mAMga bar3hAtA calA jAtA hai| asala meM Apa jaba samajhAte haiM, tabhI Apa svIkAra kara lete haiM ki Apa kamajora haiM, aura mana tAkatavara hai| aura jaba eka bAra Apane apane mana ke sAmane apanI kamajorI svIkAra kara lI to mana phira ApakI gardana ko dabAtA calA jAtA hai| Apa mana se kahate haiM-yaha mata mAMga, yaha mata mAMga, yaha mata maaNg| lekina Apako khayAla hai ki niyama kyA hai? jitanA hI Apa kahate haiM, mata mAMga, mAMgane meM rasa A jAtA hai| lagatA hai, jarUra kucha mAMgane jaisI cIja hai| jarUra kucha pAne jaisI cIja hai| mana ko jitanA rokate haiM, usakI utsukatA bar3hatI hai aura gahana hotI hai| mana ke jitane dvAra banda karate haiM, usakI jijJAsA utanI bar3hatI hai, utanA lagatA hai ki koI dvAra kholakara jhAMka lUM aura dekha luuN| to jo bhI mana ke sAtha lar3ane meM lagegA. vaha rasa ko jagAne meM lgegaa| yaha bhI dhyAna rakheM ki mana se hama jisa cIja ko bhalAne kI koziza karate haiM vahAM hama eka bahuta hI amanovaijJAnika kAma kara rahe haiN| kyoMki bhulAne kI hara koziza yAda karane kI vyavasthA hai| isalie koI AdamI kisI ko bhulA nahIM sktaa| bhUla sakatA hai, bhulA nahIM sktaa| agara Apa kisI ko bhulAnA cAhate haiM to Apa kabhI na bhulA paaeNge| kyoMki jaba bhI Apa bhulAte haiM, tabhI Apa phira se yAda karate haiN| Akhira bhulAne ke lie bhI yAda to karanA par3egA, aura taba yAda karane kA krama saghana hotA jAtA hai, aura yAda kI rekhA majabUta aura gaharI hotI calI jAtI hai| ___ to jise Apako yAda rakhanA ho, use bhulAne kI koziza karanA aura jise Apako bhulA denA ho, use kabhI bhI bhulAne kI koziza mata karanA, to vaha bhUlA jA sakatA hai| kyoMki punarukti yAda banatI hai, premiyoM kA yahI kaSTa hai sArI duniyA meN| ve kisI premI ko bhulA denA cAhate haiN| jitanA bhulAte haiM utanI muzkila meM par3a jAte haiN| bhulAne kI jyAdA behatara tarakIba vaha zAdI kara leM aura premI ko ghara meM le aaeN| phira bilakula yAda nahIM aatii| mana kA yaha niyama ThIka se khayAla meM le leM, anyathA bar3I kaThinAI hotI hai| tathAkathita sAdhu, tapasvI isI mana ke gahare niyama ko na samajhane ke kAraNa bahuta ulajhAva meM par3a jAte haiN| bhulAne meM lage haiN| strI na dikhAI par3e, isalie AMkha baMda karane meM lage haiN| bhojana na dikhAI par3e isalie indriyoM ko sikor3ane meM lage haiN| na A jAe, mana ko vahAM se viparIta kisI dUsarI dizA meM ulajhAne meM lage haiN| lekina isa sabase jahAM-jahAM se ve apane ko haTA 215
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 rahe haiM vahIM-vahIM mana aura gaharI rekhAeM smati kI nirmita kara letA hai| nahIM, mana ko dabAne, samajhAne, bhulAne kI koI vyavasthA rasa-parityAga nahIM laatii| phira rasa-parityAga kaise phalita hotA hai? rasa-parityAga kA jo vAstavika rUpAMtaraNa hai, vaha mana aura cetanA ke bIca saMbaMdha TUTane se ghaTita hotA hai| mana aura cetanA ke bIca hI asalI ghaTanA ghaTatI hai| ise thor3A samajha leM to khayAla meM A jaae| ___ mana usI bAta meM rasa le pAtA hai jisameM cetanA kA sahayoga ho, ko-Aparezana ho| jisa bAta meM cetanA kA sahayoga na ho, usameM mana rasa nahIM le paataa| asamartha hai| eka AdamI rAste se bhAgA jA rahA hai| Aja bhI rAste kI dukAnoM ke viMDo keseja meM ve hI cIjeM sajI haiM jo kala taka sajI thIM, lekina Aja use dikhAI nahIM pdd'tii| rAste para aba bhI suMdara kAreM bhAgI jA rahI haiM, lekina Aja use dikhAI nahIM pdd'tiiN| usake ghara meM Aga lagI hai, vaha bhAgA calA jA rahA hai| kyA huA? ghara meM Aga lagI hai to ho kyA gayA? cIjeM to aba bhI gujara rahI haiN| mana vahI hai, iMdriyAM vahI haiM, una para saMghAta vahI par3a rahe haiM, saMvedanAeM vahI haiM, lekina Aja usakI cetanA kahIM aura hai| Aja usakI cetanA apane mana ke, apanI iMdriyoM ke sAtha nahIM hai| Aja usakI cetanA bhAga gaI hai| vaha vahAM hai jahAM makAna meM Aga lagI hai| lekina ghara jAkara pahaMce aura patA cale ki kisI aura ke makAna meM Aga lagI hai| galata khabara milI thii| saba vApasa lauTa aaegaa| gyaa| ThIka chaha baje jIvana naSTa hone ko thA, aura chaha bajane ke pAMca minaTa pahale khabara AyI jAra kI ki vaha kSamA kara diyA gayA hai| dostovaskI ne ... bAda meM niraMtara kahatA thA-usa kSaNa jaba chaha bajane ke karIba A rahe the taba mere mana meM na koI vAsanA thI, na koI icchA thI, na koI rasa thA, kucha bhI na thaa| maiM itanA zAMta ho gayA thA, aura maiM itanA zUnya ho gayA thA ki maiMne usa kSaNa meM jAnA ki sAdhu, saMta jisa samAdhi kI bAta karate haiM vaha kyA hai| lekina jaise hI jAra kA Adeza pahuMcA aura mujhe sunAyA gayA ki maiM chor3a diyA jA rahA hUM, merI phAMsI kI sajA mApha kara dI gii| acAnaka, jaise maiM kisI zikhara se nIce gira gyaa| basa vApasa lauTa aayaa| saba icchAeM: saba kSudratama icchAeM, jinakA koI mUlya nahIM thA kSaNabhara pahale, ve saba vApasa lauTa aayiiN| paira meM jatA kATa rahA thA, usakA phira patA calane lgaa| jUtA kATa rahA thA paira meM, usakA phira patA calane lgaa| nayA jUtA lenA hai, usakI yojanA cala rahI thI--saba vaaps| dostovaskI kahatA thA-usa zikhara ko maiM dubArA nahIM chU paayaa| jo usa dina Asanna mRtyu ke nikaTa acAnaka ghaTita huA thaa| huA kyA thA? aba mRtyu itanI sunizcita ho to cetanA saba saMbaMdha chor3a detI hai| isalie samasta sAdhakoM ne mRtyu ke sunizcaya ke anubhava para bahuta jora diyA hai| buddha to bhikSuoM ko maraghaTa meM bheja dete the ki tuma tIna mahIne logoM ko marate, jalate, miTate, rAkha hote dekho| tAki tumheM apanI mRtyu bahuta sunizcita ho jaae| aura jaba tIna mahIne bAda koI sAdhaka mRtyu para dhyAna karake lauTatA thA to jo pahalI ghaTanA usake mitroM ko dikhAI par3atI thI, vaha thI rs-prityaag| rasa calA gyaa| rasa ke jAne kA sUtra hai-cetanA aura mana kA saMbaMdha TUTa jaae| vaha saMbaMdha kaise TUTegA aura saMbaMdha kaise nirmita huA hai? jaba taka maiM socatA hUM-maiM mana hUM, taba taka saMbaMdha hai| yaha AiDeMTiTI, yaha tAdAtmya ki maiM mana hUM, taba taka saMbaMdha hai| yaha saMbaMdha kA TUTa jAnA, yaha jAnanA ki maiM mana nahIM hUM, rasa chinna-bhinna ho jAtA hai-kho jAtA hai| rasa-parityAga kI prakriyA hai - mana ke prati sAkSIbhAva, vittnesiNg| jaba Apa bhojana kara rahe haiM to maiM nahIM kahUMgA Apako ki 216
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza Apa bhojana mata kareM, yaha rasapUrNa hai| maiM Apase yaha bhI nahIM kahUMgA ki Apa jIbha ko jalA leM kyoMki jIbha rasa detI hai| maiM Apase yaha bhI nahIM kahaMgA ki mana meM Apa anabhava na kareM ki yaha khar3A hai, yaha mIThA hai| maiM Apa se kahaMgA-bhojana kareM. jIbha ko svAda lene deM; mana ko pUrI khabara hone deM, pUrI saMvedanA hone deM ki bahuta svAdiSTa hai| sirpha bhItara isa sArI prakriyA ke sAkSI banakara khar3e rheN| dekhate raheM ki maiM dekhane vAlA huuN| mana ko svAda mila rahA; jIbha ko rasa A rahA; vastu prItikara mAlUma par3atI rahI; lekina maiM pIche khar3A dekha rahA huuN| jasTa biyAMDa-eka kadama bhI pAra khar3e hokara dekha rahA huuN| maiM dekha rahA hUM; maiM draSTA hUM; maiM sAkSI huuN| rasa ke anubhava meM sirpha itanA bhAva gahana ho jAe to Apa acAnaka pAeMge ki iMdriyAM vahI haiM, unheM naSTa karanA nahIM pdd'aa| padArtha vahI haiM, unheM chor3akara bhAganA nahIM pdd'aa| mana vahI hai, vaha utanA hI saMvedanazIla hai, utanA hI sajaga, jIvaMta hai; lekina rasa kA jo AkarSaNa thA vaha kho gyaa| rasa jo bulAtA thA, pukAratA thA, rasa kI jo punarAvRtti kI icchA thI--rasa kA AkarSaNa hai ki use phira se doharAo; use phira se doharAo; use doharAo bAra-bAra, usake cakkara meM ghUmo-vaha kho gayA hai| vaha bilakula kho gayA hai| usakI punarukti kI koI AkAMkSA nahIM rhii| aura hama aise rasoM taka kI punarukti karane lagate haiM jo cAhe jIvana ko naSTa karane vAle kyoM na hoN| aba eka AdamI zarAba pI rahA hai| vaha jAnatA hai, sunatA hai, par3hatA hai ki jahara hai, para usakI bhI punarukti kI mAMga hai| mana kahatA hai dohraao| eka AdamI dhUmrapAna kara rahA hai| vaha jAnatA hai ki vaha nimaMtraNa de rahA hai na mAlUma kitanI bImAriyoM ko-vaha bhalI-bhAMti jAnatA hai| agara kisI aura ko samajhAnA ho to vaha samajhAtA hai| agara apane beTe ko rokanA ho to vaha kahatA hai-bhalakara kabhI dhamrapAna mata krnaa| lekina vaha khada karatA hai| panarukti kI AkAMkSA hai| ho jAeM, aura vikRta rasa bhI saMyukta ho jAte haiM, esosiezana se| ___ zilara eka jarmana lekhaka huaa| jaba usane apanI pahalI kavitA likhI thI to vRkSoM para seva paka gae the, nIce gira rahe the| vaha usa bagIce meM baiThA thaa| kucha seva nIce girakara sar3a gae the, aura sar3e hue sevoM kI gaMdha pUrI havAoM meM taira rahI thii| tabhI usane pahalI kavitA likhii| yaha pahalI kavitA kA janma aura sar3e hue sevoM kI gaMdha esosieTeDa ho gae, saMyukta ho ge| isake bAda zilara jiMdagIbhara kucha bhI na likha sakA jaba taka apanI Tebala ke AsapAsa vaha sar3e hue seva na rakha le| bilakula pAgalapana thaa| vaha khuda kahatA thA ki bilakula pAgalapana hai| lekina jaba taka sar3e hue sevoM kI gaMdha nahIM AtI, mere bhItara kAvya sakriya nahIM hotaa| usameM gati nahIM pkdd'tii| maiM sAdhAraNa AdamI banA rahatA hUM, zilara nahIM ho paataa| jaise hI sar3e hue sevoM kI gaMdha cAroM tarapha se mere nAsApuToM ko ghera letI hai, maiM badala jAtA huuN| maiM dUsarA AdamI ho jAtA huuN| vaha kahatA thA ki mAnA ki bar3A rugNa mAmalA hai ki sar3e hue seva, aura bhI gaMdhe ho sakatI haiM, phUla rakhe jA sakate haiN| lekina nahIM, yaha saMyukta ho gyaa| __ agara eka AdamI sigareTa pI rahA hai to sigareTa kA pahalA anubhava sukhada nahIM hai, dukhada hai| lekina yaha dukhada anubhava bhI niraMtara doharAne se kisI kSaNa kI anubhUti se agara saMyukta ho gayA, to phira jiMdagIbhara punarukti mAMgatA rhegaa| aura ho sakatA hai sNyukt| jaba Apa sigareTa pIte haiM to eka arthoM meM sArI duniyA se TUTa jAte haiN| sigareTa pInA eka artha meM maisTarabeTarI hai, vaha hastamaithuna jaisI cIja hai| manovaijJAnika aisA kahate haiM - Apa apane meM hI baMda ho jAte haiM; duniyA se koI lenA-denA nahIM; apanA dhuAM hai, ur3A rahe haiM, baiThe haiN| duniyA TUTa gayI, Apake aura duniyA ke bIca eka smoka karaTena A gyaa| patnI ghara hai, matalaba nhiiN| dukAna calatI hai ki nahIM calatI, matalaba nhiiN| kahAM kyA ho rahA hai, matalaba nhiiN| Apako itanA matalaba hai ki Apa dhuAM bhItara khIMca rahe haiM, bAhara chor3a rahe haiN| Apa sAre jagata se TUTa gae, AisoleTa ho ge| akele ho ge| akele meM eka taraha kA rasa AtA hai, Aisolezana 217
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 meM rasa hai| vahI to ekAMta ke sAdhaka ko AtA hai| aba Apa yaha jAnakara hairAna hoMge ki ekAMta ke sAdhaka ko jo AtA hai, agara vaha kisI kSaNa meM sigareTa pIne meM A gayA, aura A sakatA hai, aura A jAtA hai, kyoMki sigareTa bhI tor3atI hai| isalie akelA AdamI baiThA rahe to thor3I dera meM sigareTa pInA zurU kara detA hai| khayAla miTa jAtA hai saba cAroM tarapha kaa| apane meM baMda ho jAtA hai, klojiMga ho jAtI hai| yaha vaisA hI hai jaise choTA baccA akelA par3A huA apanA aMgUThA pItA rhe| jaba choTA baccA apanA aMgUThA pItA hai, hI iz2a DisakanekTeDa, usakA duniyA se koI saMbaMdha nahIM rhaa| duniyA se use koI matalaba nahIM, use apanI mAM se bhI aba matalaba nahIM hai| isalie manovaijJAnika kahate haiM-bacce ko bahuta jyAdA aMgUThA mata pIne denaa| anyathA usakI jiMdagI meM sAmAjikatA kama ho jaaegii| agara koI baccA bahuta dinoM taka aMgUThA pItA rahe to vaha ekAMgI aura akelA ho jaaegaa| vaha dUsaroM se mitratA nahIM banA skegaa| mitratA kI jarUrata nhiiN| apanA aMgUThA hI mitra kA kAma detA hai| kisI se kucha matalaba nhiiN| jo baccA aMgUThA pIne lagegA, usakA mAM se prema nirmita nahIM ho pAegA, kyoMki mAM se jo prema nirmita hotA hai vaha usake stana ke mAdhyama se hI hotA hai, aura koI mAdhyama nahIM hai| agara vaha apane aMgUThe se itanA rasa lene lagA jitanA mAM ke stana se milatA rahA hai, to vaha mAM se inaDipeMDeMTa ho gyaa| aba usakI koI DipeMDeMsa nahIM mAlUma hotI usko| aba vaha nirbhara nahIM hai| aura jo baccA apanI mAM se prema nahIM kara pAegA, isa duniyA meM vaha phira kisI se prema nahIM kara pAegA, kyoMki prema kA pahalA pArTa hI nahIM ho paayaa| vaha baccA apane meM baMda ho gyaa| eka artha meM vaha baccA aba samAja kA hissA nahIM raha gyaa| aura jAnakara Apa hairAna hoMge ki jo bacce bacapana meM jyAdA aMgUThA pIte haiM, ve hI bacce bar3e hokara sigareTa pIte haiN| jina baccoM ne bacapana meM aMgUThA kama piyA hai yA nahIM piyA hai, unake jIvana meM sigareTa pIne kI sambhAvanA nA ke barAbara ho jAtI hai| kyoMki sigareTa jo hai vaha aMgUThe kA sabsTITyUTa hai, vaha usakA paripUraka hai| bar3A AdamI aMgUThA pIe to jarA behUdA mAlUma pdd'egaa| to usane sigareTa IjAda kI hai, curuTa IjAda kiyA hai| usane IjAda kI hai cIjeM, usane hukkA IjAda kiyA hai, lekina pI rahA hai vaha aNguutthaa| vaha kucha aura nahIM pI rahA hai| lekina bar3A hai to ekadama sIdhA-sIdhA aMgUThA piegA to jarA behUdA lgegaa| loga kyA kaheMge! isalie usane eka paripUraka iMtajAma kara liyA hai| aba loga kucha bhI na kheNge| jyAdA se jyAdA itanA hI kaheMge ki sigareTa pIne se nukasAna hotA hai| aMgUThA pIne se koI bhI na kahegA ki nukasAna hotA hai, lekina aMgUThA pIte dekhakara AdamI cauMka jAeMge ki yaha kyA kara rahe ho! sigareTa pIne se itanA hI kaheMge ki nukasAna hotA hai| vaha kahegA-kyA kareM majabUrI hai, yaha to maiM bhI jAnatA hUM, lekina Adata par3a gayI hai| aMgUThe meM vaha buddhU mAlUma par3egA, sigareTa meM vaha samajhadAra mAlUma pdd'egaa| sabsTITyUTa sirpha dhokhA dete haiN| lekina, agara eka bAra rasa A jAe to galata se galata cIja saMyukta ho jAtI hai| dana usake kAphI hAusa meM pahaMca gayI jahAM vaha zarAba pItA rahatA thA baitthkr| mallA apanA Tebala para gilAsa aura botala lie baiThA thaa| patnI A gayI to ghabarAyA to bahuta, lekina usane, patnI A gayI thI to eka pyAlI meM usako bhI DAlakara zarAba dii| patnI bhI AyI thI Aja jAMcane ki yaha kyA karatA rahatA hai! zarAba usane eka ghuTa piyA, nitAnta tikta aura besvAda thA, usane nIce rakha diyA aura muMha bigAr3A, aura usane kahA ki mullA, tuma yaha pIte rahate ho? mullA ne kahA-soco, tU socatI thI maiM bar3A AnaMda manAtA rahatA huuN| yahI dukha bhogane ke lie hama yahAM Ate haiN| samajha gayI, aba dubArA bhUlakara mata kahanA ki vahAM tuma bar3A AnaMda karane jAte ho| zarAba kA pahalA anubhava to dukhada hI hai, lekina zarAba ke gahare anubhava dhIre-dhIre sukhada hone zurU ho jAte haiM, kyoMki zarAba 218
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza Apako jagata se tor3a detI hai, jagata kI cintAoM se tor3a detI hai| jagata miTa jAtA hai, Apa hI raha jAte haiN| yaha bahata hI maje kI bAta hai ki dhyAna aura zarAba meM thor3A saMbaMdha hai| isalie viliyama jemsa ne, jisane ki isa sadI meM dharma aura naze ke bIca saMbaMdha khojane meM sarvAdhika zodha kArya kiyA, viliyama jemsa ne kahA ki zarAba kA itanA AkarSaNa gahare meM kahIM na kahIM dharma se saMbaMdhita hai, anyathA itanA AkarSaNa ho nahIM sktaa| kahIM na kahIM zarAba kucha aisA karatI hogI jo manuSya kI gaharI dhArmika AkAMkSA ko tapta karatA hai--hai sNbNdh| aura isalie veda ke somarasa se lekara elaasa haksale taka, ela. esa. DI. taka, dhArmika AdamI kA bar3A hissA nazoM kA upayoga karatA rahA hai-bar3A hissaa| aura naze ke upayoga meM kahIM na kahIM koI tAlamela hai| vaha tAlamela itanA hI hai ki zarAba Apako jagata se tor3a detI hai isa burI taraha ki Apa bilakula akele ho jAte haiN| akele hone meM eka rasa hai| saMsAra kI sArI cintAeM bhUla jAtI haiN| Apa eka gahare artha meM nizciMta mAlUma par3ate haiN| ho to nahIM jaate| zarAba to thor3I dera bAda vidA ho jAegI, cintA vApasa lauTa AegI, lekina zarAba ke sAtha isa nizciMtatA kA rasa jur3a jaaegaa| basa vaha eka daphA rasa jur3a gayA, phira Apa zarAba ke nAma se jahara pIte rheNge| vaha kitanA hI tikta mAlUma par3e, vaha rasa jo saMyukta ho gyaa| hama vikRta rasoM se bhI jur3a jA sakate haiM, aura phira unakI punarukti kI mAMga zurU ho jAtI hai| ___ mullA eka dina apane makAna ke daravAje para udAsa baiThA hai| par3osI bahuta hairAna huA kyoMki do saptAha se vaha bahuta prasanna mAlUma par3a rahA thA, itanA jitanA kabhI nahIM mAlUma par3A thaa| udAsa dekhakara par3osI ne pachA ki Aja nasaruddIna bahata udAsa mAlama paDate ho, bAta kyA hai? nasaruddIna ne kahA-bAta! bAta bahuta kucha hai| isa mahIne ke pahale saptAha mere dAdA mara gae aura mere nAma pacAsa hajAra rupae chor3a ge| dUsare saptAha mere cAcA mara gae aura mere nAma tIsa hajAra rupae chor3a gae aura tIsarA saptAha pUrA hone ko hai, abhI taka kucha nahIM huaa| ___ mana punarukti mAMgatA hai| isakA savAla nahIM hai ki koI maregA taba kucha hogaa| marane kA dukha eka tarapha raha gyaa| vaha pacAsa hajAra rupae milane kA sukha hai| isalie manasavida kahate haiM ki sirpha garIba bApa ke marane se beTe dukhI hote haiM; amIra bApa ke marane se kevala dukha pragaTa karate haiN| isameM saccAI hai| kyoMki mRtyu se bhI jyAdA kucha aura sAtha meM amIra bApa ke sAtha ghaTatA hai| usakA dhana bhI beTe ke hAtha meM A jAtA hai| dukha vaha pragaTa karatA hai, lekina vaha dukha UparI ho jAtA hai| bhItara eka rasa bhI A jAtA hai| aura agara use patA cale ki bApa punaH jindA ho gayA, to Apa samajha sakate haiM, musIbata kaisI mAlama pdd'e| vaha nhiiN| jindA, yaha dUsarI bAta hai| mullA kI jiMdagI meM aisI takalIpha ho gayI thii| usakI patnI mara gayI, bAmazkila mrii| arthI ko uThAkara le jA rahe the ki arthI sAmane lage hue nIma ke vRkSa se TakarA gyii| aMdara se AvAja AyI halana-calana kii| logoM ne arthI utArI, patnI marI nahIM thI, sirpha behoza thii| mullA bar3A chAtI pITakara ro rahA thaa| patnI ko jiMdA dekhakara bar3A dukhI ho gayA--chAtI pITakara ro rahA thA, patnI ko jindA dekhakara vaha bar3A dukhI ho gyaa| phira patnI tIna sAla aura jindA rahI, phira marI, aura jaba arthI uThAkara loga calane lage to mullA phira chAtI pITakara ro rahA thaa| jaba nIma ke pAsa pahuMce, to usane kahA-bhAiyo, jarA sambhAlakara, phira se mata TakarA denaa| __ AdamI, jo pragaTa karatA hai, vahI usake bhItara hai, aisA jarUrI nahIM hai| jyAdA sambhAvanA to yaha hai ki vaha jo pragaTa karatA hai, usase viparIta usake bhItara hotA hai| zAyada vaha pragaTa hI isalie karatA hai ki vaha jo viparIta bhItara hai vaha chipA rahe, vaha pragaTa na ho jaae| agara jyAdA jora se chAtI pITakara ro rahA hai to jarUrI nahIM ki itanA dukha ho| lekina kahIM kisI ko patA na cala jAe 219
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 ki dukha nahIM hai to chAtI pITakara ro sakatA hai| bhItara anyathA bhI ho sakatA hai| kitanI hI galata cIja meM agara rasa A jAe to usakI punarukti zurU ho jAtI hai| galata se galata cIja meM zurU ho jAtI hai, to sahI cIja meM to koI kaThinAI nahIM hai| __ para yaha jor3a kaba paidA hotA hai? yaha liMka kaba banatI hai? yaha liMka, yaha jor3a, yaha saMbaMdha taba banatA hai jaba vyakti apane mana se apane ko dUra nahIM pAtA, eka pAtA hai| vahI usake jur3ane kA DhaMga hai, jaba hama pAte haiM ki maiM mana huuN| aba Apako krodha AtA hai aura Apa kahate haiM ki maiM krodhI ho gayA, to Apako patA nahIM, Apa mana ke sAtha jor3a banA rahe haiN| jaba Apake jIvana meM dukha AtA hai aura Apa kahate haiM-maiM dukhI ho gayA, to Apako patA nahIM, Apa mana ke sAtha apane ko eka samajhane kI bhrAMti meM par3a rahe haiN| jaba sukha AtA hai to Apa kahate haiM-maiM sukhI ho gayA, taba Apa phira mana ke sAtha tAdAtmya kara rahe haiN| ' agara rasa-parityAga sAdhanA hai to jaba krodha Ae taba kahanA ki krodha AyA, aisA maiM dekhatA hUM-aisA nahIM ki krodha mujhe A hI nahIM rahA hai-taba Apa phira saMbaMdhita ho ge| dhyAna rahe agara Apane kahA- nahIM, krodha mujhe A hI nahIM rahA, aura krodha A rahA hai to Apa krodha se saMbaMdhita hoM yA akrodha se saMbaMdhita hoM, donoM hAlata meM rasa-parityAga nahIM hogaa| jaba krodha Ae taba rasa-parityAga kI sAdhanA karane vAlA vyakti kahegA, krodha A rahA hai, krodha jala rahA hai, lekina meM dekha rahA huuN| aura saca yahI hai ki Apa dekhate haiM, Apa kabhI krodhI hote nhiiN| vaha bhrAMti hai ki Apa krodhI hote haiN| Apa sadA dekhanevAle bane rahate haiN| jaba peTa meM bhUkha lagatI hai taba Apa bhUkhe nahIM ho jAte, Apa sirpha jAnanevAle hote haiM ki bhUkha lagI hai| jaba paira meM kAMTA gar3atA hai to Apa darda nahIM ho jAte, taba Apa jAnate haiM ki paira meM darda ho rahA hai, aisA maiM jAnatA huuN| nane kA bodha ApakA pragADha nahIM hai, bahata phIkA hai| vaha itanA phIkA hai ki jaba paira kA kAMTA jora se cabhatA hai to bhUla jAtA hai usa bodha ko pragAr3ha karane kA nAma rasa-parityAga hai| vaha bodha jitanA pragAr3ha hotA jAe, taba jIbha ApakI kahegI - bahuta svAdiSTa hai| Apa kaheMge ki ThIka hai, jIbha kahatI hai ki svAdiSTa hai-aisA maiM sunatA hUM, aisA maiM dekhatA hUM, aisA maiM samajhatA hUM, lekina maiM alaga huuN| rasAnubhava ke bIca meM sAkSI huuN| koI sammAna kara rahA hai, phUla mAlAeM DAla rahA hai, taba Apa jAnate haiM ki phala mAlAeM DAlI jA rahI haiM. koI sammAna kara rahA hai, maiM dekha rahA hai| koI patthara mAra rahA hai, koI gAliyAM de rahA hai, taba Apa jAnate haiM ki gAliyAM dI jA rahI haiM, patthara mAre jA rahe haiM, maiM dekha rahA hai| aura eka bAra isa draSTA ke sAtha saMbaMdha bana jAe aura isa mana ke saMbaMdha zithila ho jAeM to Apa pAeMge, saba rasa kho ge| na vastueM chor3anI par3atIM, na AMkheM phor3anI par3atIM, na tathAkathita AropaNa apane Upara karanA par3atA, lekina rasa kho jAte haiN| aura jaba rasa kho jAte haiM to vastueM apane Apa chUTa jAtI haiN| aura jaba rasa kho jAte haiM to iMdriyAM apane Apa zAMta ho jAtI haiN| aura jaba rasa kho jAte haiM to mana punarukti kI mAMga banda kara detA hai| kyoMki vaha karatA hI isalie thA ki rasa milatA thaa| aba jaba mAlika ko hI rasa nahIM milatA to bAta samApta ho gyii| mana hamArA naukara hai, chAyA kI taraha hamAre pIche calatA hai| hama jo kahate haiM vaha mana doharA detA hai| mana jo doharAtA hai iMdriyAM vahI mAMgane lagatI haiN| iMdriyA jo mAMgane lagatI haiM, hama unhIM ke padArthoM ko ikaTThA karane meM juTa jAte haiN| aisA cakkara hai| ise Apa pahale keMdra se hI todd'eN| phira bhI mahAvIra ise kahate haiM, yaha bAhya-tapa hai| yaha bar3e maje kI bAta hai| ise tor3anA par3egA bhItara, lekina phira bhI yaha bAhya-tapa hai| kyoMki jisase Apa tor3a rahe haiM vaha bAhara kI hI cIja hai, phira bhI bAhara kI cIja hai| agara maiM sAkSI ho rahA hUM to bhI to bAhara kA ho rahA hUM, vastu kA hI ho rahA hUM, iMdriyoM kA ho rahA hUM, mana kA ho rahA huuN| ve saba parAe haiM, ve saba bAhara haiN| 220
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza dhyAna rahe, mahAvIra kahate haiM, sAkSI honA bhI bAhara hai| isalie jaba kevalI hotA hai koI taba vaha sAkSI bhI nahIM hotaa| kisakA sAkSI honA hai? vaha sirpha hotA hai - jasTa bIiMga, sirpha hotA hai| sAkSI bhI nahIM hotA kyoMki sAkSI meM bhI dvaita hai| koI hai jisakA maiM sAkSI huuN| abhI vaha koI maujUda hai| isalie kevalI sAkSI bhI nahIM hotaa| jaba taka maiM jJAtA hUM taba taka koI jJeya maujUda hai, isalie kevalI jJAtA bhI nahIM hotA, mAtra jJAna raha jAtA hai| isalie mahAvIra ise bhI bAhya kheNge| yaha bhI bAhara hai| lekina bAhara kA yaha matalaba nahIM hai ki Apa bAhara kI vastu ko chor3ane se zurU kreN| bAhara kI vastu chUTanA zurU hogI, yaha pariNAma hogaa| agara kisI vyakti ne bAhara kI vastu chor3ane se zurU kiyA to vaha muzkiloM meM par3a jAegA, ulajha jaaegaa| vaha jisa vastu ko chor3egA usameM AkarSaNa bar3ha jaaegaa| vaha jisase bhAgegA usakA nimaMtraNa milane lgegaa| vaha jisakA niSedha karegA usakI pukAra bar3ha jaaegii| jIbha se lar3egA, AMkha se lar3egA to mana aura bhI jyAdA pratAr3ita karane lgegaa| rasa kAyama hai aura iMdriya pAsa meM nahIM to mana aura bhI jyAdA pratAr3ita kregaa| agara mana ko dabAegA, haTAegA, samajhAegA, bujhAegA to mana ulTI mAMga karatA hai| sirpha eka hI jagaha hai jahAM se rasa TUTa jAtA hai, vaha hai saakssiibhaav| rasa-parityAga kI prakriyA hai, saakssiibhaav|| rasa-parityAga ke bAda mahAvIra ne kahA hai -kaayaa-klesh| yaha mahAvIra ke sAdhanA satroM meM sabase jyAdA galata samajhA gayA sAdhanA sUtra hai| kAyA-kleza zabda sApha hai| lagatA hai - zarIra ko kaSTa do, kAyA ko kleza do, kAyA ko satAo; lekina mahAvIra satAne kI kisI bhI bAta meM gavAhI nahIM ho skte| kyoMki saba satAnA hiMsA hai| apanA hI zarIra satAnA bhI hiMsA hai, kyoMki mahAvIra kahate haiM - vaha bhI tumhArA hai! saca tumhArA hai jo tuma use satA sakoge? padArtha para hai| mere zarIra meM jo khUna kI dhArA daur3a rahI hai vaha utanI hI mujhase dUra hai jitanI Apake zarIra meM khUna kI dhArA daur3a rahI hai| mere zarIra meM jo haDDI hai, vaha bhI maiM nahIM huuN| utanA hI maiM nahIM hUM jitanA Apake zarIra kI haDDI maiM nahIM huuN| aura jaba mere zarIra kI haDDI nikAlakara aura Apake zarIra kI haDDI nikAlakara rakha dI jAe to mai patA bhI na lagA pAUMgA ki kauna-sI merI haDDI hai - ki lagA pAUMgA? koI patA na lgegaa| haDDI sirpha haDDI hai| vaha merI-terI nahIM hai| aura merI haDDI jisa niyama se banatI hai usI niyama se ApakI haDDI bhI banatI hai| vaha saba bAhara kI hI vyavasthA to mahAvIra apane zarIra ko bhI satAne kI bAta nahIM kaha sakate kyoMki mahAvIra bhalIbhAMti jAnate haiM ki apanA vahAM kyA hai? vahAM bhI saba parAyA hai| sirpha DisaTeMsa kA phAsalA hai| merA zarIra mujhase thor3A kama dUrI para, ApakA zarIra mujhase thor3I jyAdA dUrI para hai, basa itanA hI phAsalA hai| aura to koI phAsalA nahIM hai| para mahAvIra kI paramparA ne aisA hI samajhA ki kAyA ko satAo, aura isalie mesocisTa kA, AtmapIr3akoM kA bar3A varga mahAvIra kI dhArA meM sammilita huaa| jina-jina ko lagatA thA ki apane ko satAne meM majA A sakatA hai ve sammilita hue| ___ aba dhyAna rahe, mahAvIra ne apane bAloM kA loMca kiyA, apane bAla ukhAr3akara pheMka die| kyoMki mahAvIra kahate the - aba bAloM ko ukhAr3ane ke lie bhI koI sAdhana pAsa meM rakhanA par3e, koI rejara sAtha rakho yA kisI nAI para nirbhara raho, yA nAI ke yahAM kyU lagAkara khar3e ho, mahAvIra ne kahA, phijUla-phijUla samaya isameM khonA jarUrI nahIM hai| mahAvIra apane bAla ukhAr3a dete the| lekina mahAvIra bAla ukhAr3ate the isalie nahIM ki bAla ukhAr3ane meM jo pIr3A hotI thI usa pIr3A meM unheM koI rasa thaa| saca to yaha hai ki mahAvIra ko bAla ukhAr3ane meM pIr3A nahIM hotI thI / yaha thor3A samajhane jaisA hai| Apake zarIra meM bAla aura nAkhUna DaiDapArTsa haiM, jindA hisse nahIM haiN| nAkhUna aura bAla mare hue hisse haiM isalie to kaiMcI se kATakara darda nahIM hotaa| uMgalI kATie ! bAla kaiMcI se kaTatA hai, 221
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 Apa ko darda kyoM nahIM hotA? ipha iTa iz2a e pArTa-agara ApakA hI hissA hai to darda honA cAhie, yadi vaha jindA hai to darda honA caahie| lekina Apake bAla kaTate rahate haiM, Apako patA bhI nahIM cltaa| bAla marA huA hissA hai| asala meM zarIra meM jo jIva koSa mara jAte haiM una koSoM ko bAhara nikAlane kI tarakIba hai-bAla aura nAkhUna aura aneka taraha se, pasIne se, aura saba taraha se| zarIra ke mare hue koSa zarIra bAhara pheMka detA hai| to bAla Apake zarIra ke mare hue koSa haiN| agara mare hue koSoM ko bhI khIMcane se pIr3A hotI hai to vaha bhrAMti hai sirpha / vaha sirpha khayAla hai ki pIr3A hogI, isalie hotI hai| ___ Apa kaheMge, kyA sAre loga bhrAMti meM haiM? to maiM Apako eka choTI-sI vaijJAnika ghaTanA kahUM jisase khayAla meM aae| phrAMsa meM eka AdamI hai, loreNjo| usane pIDArahita prasava ke hajAroM prayoga kie| koI aba taka vaha eka lAkha striyoM ko binA darda ke prasava karavAyA hai| binA koI davA die, binA koI anasthesiyA die, binA behoza kie| jaisI strI hai vaisI hI use liTAkara binA darda ke bacce ko paidA karavA detA hai| vaha kahatA hai-sirpha yaha bhrAMti hai ki bacce ke paidA hone meM darda hotA hai, yaha sirpha khayAla hai| aura cUMki yaha khayAla hai isalie jaba mAM ko baccA hone ke karIba AtA hai taba vaha bhayabhIta honI zurU ho jAtI hai ki aba darda honevAlA hai| aba darda hogaa| aura cUMki darda jaba bhI khayAla meM AtA hai to vaha apanI pUrI mAMsa-peziyoM ko bhItara sikor3ane lagatI hai| darda sikor3atA hai-dhyAna rahe, sukha phailAtA hai, dukha sikor3atA hai| jaba Apa dukha meM hote haiM to sikur3ate haiN| agara eka Adara ApakI chAtI para churA lekara khar3A ho jAe, ApakI saba mAMsa-peziyAM bhItara sikur3a jAtI haiN| koI Apake gale meM phUlamAlA DAla de, ApakA saba phaila jAtA hai| phUlamAlA DalavAkara kabhI vajana mata tulavAnA, jyAdA nikala sakatA hai| Apa hairAna hoMge, yaha vaijJAnika nirIkSita tathya hai ki bhagatasiMha kA vajana phAMsI para bar3ha gyaa| jela meM taulA gayA aura jela se le jAkara phAMsI ke takhne para taulA gayA, phAMsI laganevAlI thI to bhagatasiMha kA vajana koI Der3ha pauMDa bar3ha gyaa| yaha kaise bar3ha gayA? bhagatasiMha itanA AnaMdita thA ki phaila sakatA hai| jaba Apa dukha meM hote haiM to apane ko Apa sikor3ate haiM rakSA ke lie| to jaba mAM ko Dara lagatA hai ki aba pIr3A AnevAlI hai, aba baccA honevAlA hai aura usane dekhI haiM cIkheM, karAheM sunI haiM aspatAloM meM, ghara meN| saba use patA hai| vaha apanI mAMsa-peziyoM ko bhItara sikor3ane lagatI hai| jaba vaha mAMsa-peziyoM ko bhItara sikor3atI hai aura baccA bAhara nikalane ke lie dhakkA detA hai, pIr3A zurU hotI hai, darda zurU ho jAtA hai| darda zurU hotA hai, mAM kA bharosA pakkA ho jAtA hai ki darda hone lgaa| vaha aura jora se sikor3atI hai| vaha jitane jora se sikor3atI hai, baccA utane jora se dhakke detA hai| use bAhara nikalanA hai| donoM ke saMgharSa meM pIr3A aura pena paidA hotA hai| loreMjo kahatA hai-yaha pena sirpha mAM paidA karavAtI hai| yaha sajezana hai usakA. khayAla hai| pena hone kI jarUrata hI nhiiN| kisI jAnavara ko nahIM hotA hai, jaMgalI AdivAsiyoM ko nahIM hotA hai| AdivAsI strI baccA paidA ho jAtA hai jaMgala meM, usako TokarI meM rakhakara apane ghara cala par3atI hai| use vizrAma kI bhI koI jarUrata nahIM rahatI kyoMki jaba darda hI nahIM huA to vizrAma kI kyA jarUrata? darda huA to phira mahInebhara vizrAma kI jarUrata hai| yaha sArA kA sArA mAnasika hai, loreMjo kahatA hai| aura aba to loreMjo kI vyavasthA rUsa aura amarIkA saba tarapha phailatI jA rahI hai| aura vaha sirpha mAM ko itanA samajhAtA hai ki tu khIMca mata apanI mAMsa-peziyoM ko, / bacce ko ko-ApareTa kara bAhara Ane meN| tu soca ki baccA bAhara jA rahA hai| isalie Apa dekheMge ki koI pacahattara pratizata bacce rAta meM paidA hote haiN| unako rAta meM paidA honA par3atA hai| kyoMki nIMda meM mAM lar3AI nahIM krtii| nahIM to hisAba se pacAsa paraseMTa rAta meM hoM, clegaa| pacAsa paraseMTa dina meM hoM, clegaa| isase jyAdA-isase jyAdA kA matalaba hai ki mAM kucha gar3abar3a karatI hai| yA bacce rAta meM jagata meM utarane ko jyAdA Atura haiN| kula kAraNa itanA hai ki mAM jaba taka jagI rahatI hai, vaha jyAdA sakhtI se 222
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza apanI mAMsa-peziyoM ko khIMce rahatI hai| vaha so jAtI hai to zithila ho jAtI hai| sammohana meM bacce binA darda ke paidA ho jAte haiM kyoMki mAM nIMda meM--gaharI nIMda meM sammohita ho jAtI hai| baccA paidA ho jAtA hai| lekina loreMjo kahatA hai-ko-ApareTa vida di caaildd| aura loreMjo yaha bhI kahatA hai ki jisa mAM ne bacce ke paidA hone meM sahayoga nahIM diyA vaha bAda meM bhI nahIM de paaegii| aura jisa bacce ke sAtha pahalA anubhava dukha kA ho gayA usa bacce ke sAtha sukha kA anubhava lenA bahuta muzkila ho jaaegaa| kyoMki pahalA anubhava eksapojara hai, ghraa| vaha gahare meM utara jAtA hai| jisa bacce ne pahale hI dina pIr3A de dI, aba vaha pIr3A hI degaa| yaha pratIti gahana ho gyii| to isalie mAM bur3hApe taka kahatI rahatI hai ki maiMne tujhe nau mahIne peTa meM rakhakara dukha jhelaa| vaha bhUlatI nhiiN| maiMne kitanI-kitanI takalIpheM jheliiN| bacce ke sAtha sukha kA anubhava, mAM kabhI kama hI kahatI sunI jAtI hai| dukha ke anubhava hI kahatI sunI jAtI hai| zAyada hI koI mAM yaha kahatI ho ki maiMne tujhe nau mahIne rakhakara kitanA sukha paayaa| aura jo mAM aisA kaha sakegI, usake Ananda kI koI sImA nahIM rahegI, lekina kahane kA savAla nahIM hai, anubhava kI bAta hai| aura jo mAM bacce ko nau mahIne peTa meM rakhakara AnaMda nahIM pA sakI, usane mAM hone kA haka kho diyaa| dukha pAyA to duzmana ho gyaa| aura jisake sAtha itanA dukha pAyA aba usake sAtha dukha kI hI sambhAvanA kA sUtra gahana ho gyaa| aba jaba vaha dukha degA, tabhI khayAla meM AegA, jaba vaha sukha degA to khayAla meM nahIM aaegaa| kyoMki hamArI cvAisa zurU ho gayI, hamArA cunAva zurU ho gyaa| loreMjo ne lAkhoM striyoM ko binA darda ke, prasava karavAkara yaha pramANita kara diyA ki darda hamArA khayAla hai| agara prasava binA darda ke ho sakatA hai to Apa socate haiM, bAla binA darda ke nahIM nikala sakate! bahuta AsAna-sI bAta hai| mahAvIra apane bAla ukhAr3a kara pheMka dete haiN| lekina pAgaloM kI eka jamAta hai aura manovaijJAnika kahate haiM ki pAgaloM kA eka khAsa varga hai jo bAla noMcane meM rasa letA hai| jisako bAla noMcane meM rasa AtA hai, agara vaha aisA hI bAjAra meM khar3e hokara bAla noMce, to Apa usako pAgalakhAne bheja deNge| agara vaha mahAvIra kA anuyAyI hokara noMce to Apa usake paira chueNge| aba yaha AdamI agara thor3I bhI isameM buddhi hai aura pAgaloM meM kAphI hotI hai-kAphI hotI hai| isalie kAphI buddhivAle loga bhI kabhI-kabhI pAgala hote haiN| pAgaloM meM kAphI buddhi hotI hai| aura jahAM taka unakA pAgalapana hai vaha apanI buddhi kA usameM pUrA prayoga karate haiN| to jo bAla noMcanevAle pAgala haiM ve mahAvIra meM utsuka hokara sAtha khar3e ho jaaeNge| kucha pAgala haiM, jinako nagna hone meM rasa AtA hai| unako manovaijJAnika ekjIbIzinisTa kahate haiN| agara ve aise hI nagna hokara khar3e hoM to pulisa pakar3akara le jaaegii| lekina mahAvIra ko nagna dekhakara unako bahuta majA A jaaegaa| ve nagna khar3e ho jaaeNge| aura taba Apa unake paira chUne pahuMca jaaeNge| patA lagAnA bahuta muzkila hai ki vaha nagnatA kI vajaha se mahAvIra ke anuyAyI ho gae, yA mahAvIra ke anuyAyI hone kI vajaha se ve nagna hue haiN| bAla noMcane meM unako majA AtA hai isalie mahAvIra ke sAtha cale gae, yA mahAvIra ke sAtha cale gae aura usa rAja ko pA gae jahAM bAla noMcane meM koI darda nahIM hotaa| yaha taya karanA bahuta muzkila hai| AdamI ke bhItara kyA ho rahA hai, yaha bAhara se jAMca bar3I kaThina hai| mullA eka dina carca meM gayA hai sunne| koI bar3A pAdarI bolane AyA hai| calA gyaa| eka IsAI mitra ne kahA, jAkara baiTha gyaa| Age hI baiThA hai| prabhAvazAlI AdamI hai| pAdarI kI bhI najara usa para bAra-bAra jAtI hai| jaba pAdarI ne Tena kamAMDameMTsa para bolanA zurU kiyA, dasa AjJAoM para aura jaba usane eka AjJA para kAphI bAteM samajhAyIM - dAu zailTa nATa sTIla, corI nahIM karanA tuma / to mullA bar3A becaina ho gyaa| usake mAthe para pasInA A gyaa| pAdarI ko khayAla bhI AyA ki bahuta becaina hai yaha AdamI, kyA 223
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 bAta hai! itanA becaina hai ki lagatA hai ki vaha uThakara na calA jaae| hAtha paira usake sIdhe nahIM haiN| phira pAdarI dUsarI AjJA para AyA -dAu zailTa nATa kamiTa eDalTarI, vyabhicAra mata karanA tuma / mullA haMsane lgaa| bar3A prasanna huaa| bar3A zAMta aura AnaMdita dikhAI par3ane lgaa| pAdarI aura bhI hairAna huA ki isako ho kyA rahA hai! jaba sabhA samApta ho gayI, usane mullA ko pakar3A aura kone meM le gyaa| aura pUchA ki rAja kyA hai tumhArA? jaba maiMne kahA-corI mata karanA to tuma bahuta parezAna the| tumhAre mAthe para pasInA A gyaa| aura jaba maiMne kahA-vyabhicAra mata karanA to tuma bar3e AnaMdita ho ge| mullA ne kahA ki jaba Apa nahIM mAnate to batAe detA huuN| jaba Apane kahA corI mata karanA taba mujhe khayAla AyA ki merA chAtA koI curA le gyaa| chAtA dikhAI nahIM par3a rahA, to maiM musIbata meM par3a gayA ki jarUra koI cora-mujhe gussA bhI bahuta AyA ki yaha kaisA carca hai, jahAM cora ikaTThe haiN| lekina jaba Apane kahA ki vyabhicAra mata karanA, taba mujhe phaurana khayAla A gayA ki rAta meM maiM chAtA kahAM chor3a AyA hUM-koI harjA nahIM, koI harjA nhiiN|| __ AdamI ke bhItara kyA ho rahA hai, vaha usake bAhara dekhakara patA lagAnA bahuta muzkila hai| AdamI ke bhItara sUkSma meM vaha jo ghaTita hotA hai vaha bAhara ke pratIkoM se pakar3anA atyaMta kaThina hai| akasara ai nA hai ki mahAvIra ke pAsa ve loga bhI ikaTThe ho jAeMge aura jaise-jaise mahAvIra se phAsalA bar3hatA jAegA, unakI saMkhyA bar3hatI jaaegii| aura eka vakta AegA ki mahAvIra ke pIche calane vAlI bhIr3a meM adhika loga ve hoMge jo una bAtoM se utsuka hue jina bAtoM se utsuka nahIM honA cAhie thaa| aura jina bAtoM se utsuka honA cAhie thA, unakA khayAla hI miTa jaaegaa| kyoMki jina bAtoM se utsuka honA cAhie ve gahana haiM, aura jina bAtoM se hama utsuka hote haiM ve UparI haiM. bAharI haiN| aba mahAvIra ko logoM ne dekhA hai ki apane bAla ukhAr3a rahe haiM, bhUkhe khar3e haiM, nagna khar3e haiM, dhUpa-sardI, varSA meM khar3e haiM, to jina logoM ko bhI apane ko satAnA hai, mahAvIra kI Ar3a meM ve bar3I AsAnI se kara sakate haiN| lekina mahAvIra apane ko satA nahIM rhe| kAyA-kleza kA artha mahAvIra ke lie satAnA nahIM hai| para yaha zabda kyoM prayoga kiyA? mahAvIra kA jo artha hai, vaha yaha hai ki kAyA-kleza hai| ise thor3A smjheN| zarIra dukha hai, zarIra hI dukha hai| zarIra ke sAtha sukha milatA hI nahIM kabhI, dukha hI milatA hai| zarIra ke sAtha kabhI sukha milatA hI nahIM, zarIra dukha hI degaa| isalie sAdhaka jaise hI Age bar3hegA use zarIra se bahuta-se dukha dikhAI par3ane zurU ho jAeMge jo kala taka dikhAI nahIM par3ate the| kyoMki vaha apane moha aura bhramoM meM jI rahA thaa| DisailyUjanameMTa hogaa| mere pAsa loga Ate haiM, ve kahate haiM-jaba se dhyAna zurU kiyA taba se mana meM bar3I azAMti mAlUma par3atI hai| dhyAna se azAMti nahIM ho sktii| agara dhyAna se azAMti hotI to phira zAMti kisa cIja se hogI? maiM jAnatA hUM, azAMti mAlUma par3atI hai jyAdA dhyAna karane pr| kyoMki jo azAMti Apane kabhI bhI nahIM dekhI thI apane bhItara, vaha dhyAna ke sAtha dikhAI par3anI zurU hogii| dikhatI nahIM thI, isalie Apa socate the, hai nhiiN| jaba dikhatI taba patA calatA hai ki hai| isalie dhyAna ke pahale anubhava to azAMti ke bar3hane ke anubhava haiN| jaise-jai azAMti pUrI pragaTa hotI hai| eka ghar3I AegI ki bhaya lagane lagegA ki maiM pAgala to nahIM ho jAUMgA! agara Apa usa ghar3I ko pAra kara gae to azAMti samApta ho jaaegii| agara Apa usa ghar3I ko pAra nahIM kie to Apa vApasa apanI azAMti kI duniyA meM phira lauTa jAeMge, soe hue| ___ eka AdamI soyA hai| use patA nahIM calatA ki paira meM darda hai| jAgatA hai to patA calatA hai| lekina jAgane se darda nahIM hotA, jAgane se patA calatA hai| pratyabhijJA hotI hai| mahAvIra jAnate haiM ki kAyA-kleza bddh'egaa| jaise hI koI vyakti sAdhanA meM utaregA, usakI kAyA use aura jyAdA dukha detI huI mAlUma pdd'egii| kyoMki sukha to denA banda ho jaaegaa| sukha usane kabhI diyA nahIM thA, sirpha 224
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza hamane socA thA ki degii| vaha hamArA bhrama thA, vaha hamArA khayAla thA vaha to pardA uTha jAegA, dukha hI dukha dikhAI pdd'egaa| use dekhakara lauTa mata jaanaa| mahAvIra kahate haiM-isa kAyA-kleza ko shnaa| yaha kAyA-kleza denA nahIM hai apane ko| kAyA-kleza bddh'egaa| kAyA ke dukha dikhAI par3ane zurU hoNge| usakI bImAriyAM dikhAI par3eMgI, tanAva dikhAI par3eMge, asuvidhAeM dikhAI par3eMgI, rugNatA, bur3hApA AegA, mauta AegI, yaha saba dikhAI pdd'egaa| janma se lekara mRtyu taka dukha kI lambI yAtrA dikhAI pdd'egii| ghabarA mata jaanaa| usa kAyA-kleza ko sahanA; usako dekhanA; usase rAjI rahanA, bhAganA mt| ___ to kAyA-kleza kA yaha artha nahIM hai ki dukha denaa| kAyA-kleza kA artha hai-dukha AegA, dukha pratIta hogA, dukha anubhava meM utaregA: taba tama bacAva mata karanA, svIkAra krnaa| aba yaha bahata alaga artha hai| aura aisA dekheMge to mahAvIra kI pUrI bAta bahuta aura dikhAI pdd'egii| taba mahAvIra yaha nahIM kaha rahe ki tuma satAnA, kyoMki mahAvIra kaha rahe haiM satAne kI jarUrata nahIM hai| kAyA khuda hI itanA satAtI hai ki aba tuma aura kyA satAoge? kAyA ke apane hI dukha itane paryApta haiM ki tumheM aura dukha IjAda karane kI koI jarUrata nahIM hai| lekina kAyA ke dukha patA na caleM, isalie hama sukha IjAda karate haiM, tAki kAyA ke dukha patA na caleM / sukha kA hama Ayojana karate haiN| kala ho jAegA Ayojana, parasoM ho jAegA aayojn| kisI na kisI dina to sukha milegA hii| Aja nahIM milA, kala milegA, parasoM milegaa| to kala para TAlate jAte haiM, sthagita karate jAte haiN| Aja kA dukha bhulAne ke lie kala kA sukha nirmita karate rahate haiN| Aja para pardA par3a jAe isalie kala kI raMgIna tasvIra banAe rakhate haiN| isalie koI AdamI Aja meM nahIM jInA caahtaa| Aja bar3A dukhada hai| saba kala para TAlate rahate haiN| Aja bar3A dukhada hai| abhI agara hama jAga jAeM to sukha kA saba bhrama TUTa jaae| ___ mahAvIra jAnate haiM ki jaise sAdhanA meM bhItara praveza hogA, kala TUTane lagegA, Aja hI jInA hogaa| aura sAre dukha pragAr3ha hokara cubheMge, saba tarapha se dukha khar3e ho jaaeNge| saba tarapha bur3hApA aura mauta dikhAI par3ane lagegI, kahIM sukha kA koI sahArA na rhegaa| jo kAgaja kI nAva Apa socate the, pAra kara degI, vaha DUba jaaegii| jo Apa socate the sahArA hai, vaha kho jaaegaa| jina bhramoM ke Asare Apa jIte the ve miTa jaaeNge| jaba bilakula bhrama zUnya, DisailyUjaMDa Apa sAgara meM khar3e hoMge, DUbate hoMge, na nAva hogI, na sahArA hogA, na kinArA dikhAI par3atA hogA taba bar3A kleza hogaa| usa kleza ko shnaa| usa kleza ko svIkAra krnaa| jAnanA ki vaha jIvana kI niyati hai| jAnanA ki vaha prakati kA svabhAva hai| jAnanA ki aisA hai| __kAyA-kleza kA artha hai yaha-jo bhI kleza Ae, use svIkAra karanA, jAnanA ki aisA hai| usase bacane kI koziza mata krnaa| usase bacane kI koziza hI bhaviSya ke svapna meM le jAtI hai| usake viparIta sakha banAne kI ciMtA meM mata pddnaa| kyoMki vaha sakha banAne kI ciMtA use dekhane nahIM detI, jAnane nahIM detI, pahacAnane nahIM detii| aura dhyAna rahe, isa jagata meM jise mukta honA hai, sukha se mukta koI nahIM ho sakatA, dukha se hI mukta honA hotA hai| sukha hai hI nahIM, usase mukta kyA hoiegA, vaha bhrama hai| dukha se mukta honA hotA hai aura dukha se mukti dukha kI svIkRti meM chipI hai--ekseTibiliTI meM chipI hai, ToTala eksepTibiliTI, samagra svIkAra / kAyA-kleza kA artha hai-kAyA dukha hai, usakA samagra sviikaar| vaha svIkAra itanA ho jAnA cAhie ki Apake mana meM yaha savAla bhI na uThe ki kAyA dukha hai| yaha dUsarA hissA kAyA-kleza kA Apase kahatA huuN| kyoMki jaba taka Apako lagatA hai, kAyA dukha hai, isakA matalaba hai ki Apako kAyA se sukha kI AkAMkSA hai| agara maiM mAnatA hUM ki merA mitra mujhe dukha de rahA hai, to isakA kula matalaba itanA hai ki maiM abhI bhI socatA hUM ki mere mitra se mujhe sukha milanA caahie| agara maiM kahatA hUM ki merA zarIra dukha detA hai to usakA matalaba yaha hai ki mere zarIra se sukha kI AkAMkSA kahIM zeSa hai| kAyA-kleza 225
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 kA artha hai ki svIkAra kara lo dukha ko, itanA svIkAra kara lo ki tumheM kleza kA bhI bodha miTa jaae| kleza kA bodha usI dina miTa jAegA jisa dina pUrNa svIkRti hogii| isalie mahAvIra saba dukhoM ke bIca AnaMda se bhare ghUmate rahate haiN| ve jaba varSA meM khar3e haiM, yA dhUpa meM par3e haiM, yA nagna haiM, yA bAla ukhAr3a rahe haiM, yA bhojana nahIM kara rahe haiM to kisI dukha meM nahIM haiN| unheM dukha kA aba patA hI nahIM hai| kAyA-kleza kI svIkRti itanI gahana ho gaI hai ki aba dukha kA koI patA bhI nahIM cltaa| aba vaha kaise kaheM ki yaha dukha hai| __agara maiM apekSA karatA hUM ki jaba rAste se maiM gujarUM to Apa mujhe namaskAra kreN| agara na kareM to dukha hogaa| agara maiM apekSA hI nahIM karatA to na kareM to kaise dukha hogA! agara Apa mujhe gAlI dete haiM aura mujhe dukha hotA hai to usakA matalaba hI yaha hai ki maiMne apekSA kI thI ki Apa gAlI nahIM deNge| nahIM dete to mujhe sukha hotA hai, dete haiM to mujhe dukha hotA hai| lekina agara merI koI apekSA nahIM thI, agara merA sirpha svIkAra thA ki Apa gAlI deMge to svIkAra kruuNgaa| taba maiM jAnUMgA ki yahI niyati hai| isa kSaNa gAlI hI paidA ho sakatI thI, vaha ho gayI hai| Apase gAlI hI mila sakatI thI, vaha mila gayI hai| isameM kahIM koI viparIta dUsarI AkAMkSA nahIM ho, to phira koI dukha nahIM raha jAtA - eka tathya ho jAtI hai, eka phekttiisittii| phira isake pIche hamArI koI kAmanA nahIM hai| kAyA-kleza kI sAdhanA zurU hotI hai, dukha ke svIkAra se--pUrNa hotI hai dukha ke visarjana se| visarjita nahIM ho jAtA dukha, dhyAna rahe, jaba taka jIvana hai, dukha to rhegaa| jIvana dukha hai| lekina jisa dina svIkAra pUrA ho jAtA hai, usa dina Apake lie dukha nahIM raha jaataa| mahAvIra aba bhI rAste para caleMge to paira thkeNge| koI patthara mAregA to sira phuuttegaa| koI kAna meM khIleM ThoMka degA to zarIra dukha paaegaa| lekina mahAvIra aba dukhI nahIM hoNge| yaha svIkAra hI kara liyA ki aisA hai| svIkAra ke sAtha itanA bar3A rUpAMtaraNa hotA hai, itanA bar3A TrAMsaphArmezana, jisakA hameM patA bhI nhiiN| yuddha ke maidAna para sainika jAtA hai to jaba taka nahIM jAtA, taba taka bhayabhIta rahatA hai| bahuta ghabarAyA rahatA hai| bacAva kI koziza meM lagA rahatA hai ki kisI taraha baca jaauuN| lekina yuddha ke maidAna para pahuMcatA hai| eka-do dina usakI nIMda khoI rahatI hai, so nahIM pAtA hai, cauMka-cauMka uThatA hai| bama gira rahe haiM, goliyAM cala rahI haiN| para do-cAra dina ke bAda Apa daMga hoMge ki vahI sainika, bama gira rahe haiM, goliyAM cala rahI haiM, so rahA hai| vahI sainika, lAzeM par3I haiM, bhojana kara rahA hai| vahI sainika, pAsa se goliyAM sarasarAtI nikala jAtI haiM, tAza khela rahA hai| kyA ho gayA isako? eka bAra yuddha kI sthiti svIkata ho gaI, phekTa ho gayA ki ThIka hai, aba yuddha hai| bAta khatma ho gii| ___ laMdana para bamabArI dUsare mahAyuddha meM calatI thii| cintita the loga ki kyA hogA? lekina do-cAra dina ke bAda bamabArI calatI rahI, striyAM bAjAra meM sAmAna kharIdane nikalane lagI, bacce skUla par3hane jAne lge| svIkRta ho gyaa| yuddha eka tathya ho gyaa| aisA nahIM hai ki yuddha ke maidAna para vaha jo lAza pAsa meM par3I hotI hai vaha lAza nahIM hotii| aura aisA bhI nahIM hai ki vaha AdamI kaThora ho gayA, andhA ho gayA, baharA ho gyaa| nahIM, vaha AdamI vahI hai| lekina tathya kI svIkRti sArI sthiti ko badala detI hai| vIkAra jaba taka kareMge, taba taka tathya Apako staaegaa| jisa dina svIkAra kara leMge, bAta samApta ho gii| agara maiMne aisA jAna hI liyA ki zarIra ke sAtha mauta anivArya hai to mauta kA dukha naSTa ho gyaa| mauta AegI, mauta naSTa nahIM ho gaI--mauta aaegii| lekina aba mujhe nahIM chU paaegii| kAyA-kleza kI sAdhanA dukha kI svIkRti se dukha kI mukti kA upAya hai| lekina bhUlakara bhI kAyA ko kaSTa dene kI koziza 226
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa-parityAga aura kAyA-kleza kAyA-kleza kI sAdhanA nahIM hai| kyoMki jo AdamI kAyA ko dukha dene meM lagA hai, vaha AdamI phira kisI sukha kI AkAMkSA meM pdd'aa| prayatna hama sukha ke lie hI karate haiN| dhyAna rahe prayatna mAtra sukha ke lie hai| jaba taka hama koI prayatna karate haiM, taba taka hama sukha kI hI AkAMkSA se karate haiN| eka AdamI apane zarIra ko bhI satA sakatA hai, sirpha isa AzA meM ki isase mokSa milegA, AnaMda milegA, AtmA milegI, paramAtmA milegaa| to sukha kI AkAMkSA jArI hai| __ mahAvIra kI kAyA-kleza kI dhAraNA kisI sukha ke lie zarIra ko dukha dene kI nahIM hai| paraMparAgata vyAkhyAkAra kahate haiM ki jaise AdamI dhana kamAne ke lie dukha uThAtA hai, aisA hI mokSa pAne ke lie dukha uThAnA pdd'egaa| galata kahate haiN| bilakula hI galata kahate haiN| jaise koI AdamI vyAyAma karatA hai to zarIra ko kaSTa detA hai tAki svAsthya ThIka ho jAe, aisA hI kAyA-kleza karanA pdd'egaa| galata kahate haiN| bilakula galata kahate haiN| kAyA to kleza hI hai aba aura kleza Apa usameM jor3a nahIM skte| Apake hAtha bAhara hai kleza jodd'naa| agara Apake hAtha ke bhItara ho kleza jor3anA, taba to kleza kama karanA bhI Apake hAtha ke bhItara ho jaaegaa| yaha samajha leN| agara Apa zarIra meM dukha jor3a sakate haiM to ghaTA kyoM nahIM skte| phira vaha sAMsArika kauna-sI galatI kara rahA hai, vaha kaha rahA hai-tuma jor3ane kI koziza meM lage ho| agara jor3ane meM saphala ho jAoge-pAMca dukha kI jagaha agara tuma dasa kara sakate ho to maiM pAMca kI jagaha zUnya kyoM nahIM kara sakatA! agara dukha jur3a sakate haiM to dukha ghaTa bhI sakate haiN| jahAM jor3a ho sakatA hai, vahAM ghaTanA bhI ho sakatA hai| to yaha tathAkathita dhArmika AdamI jo zarIra ko dukha de rahA hai isameM, aura bhogI jo zarIra ke dukha kama karane meM lagA hai, koI bheda nahIM hai| inakA tarka eka hI hai| inakI niSThA bhI eka hai| inakI zraddhA meM bheda nahIM hai| eka kaha rahA hai-hama jor3a leMge; eka kaha rahA hai hama ghaTA leNge| inake gaNita meM pharka nahIM hai| inake gaNita kA hisAba eka hI hai| mahAvIra kahate haiM-na tama jor3a sakate. na tama ghaTA skte| jo hai, use cAho to svIkAra kara lo, cAho to asvIkAra kara do| itanA tuma kara sakate ho| jo AlTaraneTiva hai, jo vikalpa hai vaha svIkAra aura asvIkAra meM hai| vaha ghaTAne aura bar3hAne meM nahIM hai| tuma cAho to svIkAra kara lo, tuma cAho to asvIkAra kara do| dhyAna rahe, svIkAra kara loge to dukha zUnya ho jaaegaa| asvIkAra kara doge to dukha jitanA asvIkAra karoge, utanA gunA jyAdA ho jaaegaa| kAyA-kleza kA artha hai, pUrNa svIkRti, jo hai usakI vaisI hI sviikRti| ___ mahAvIra ke kAnoM meM jisa dina khIleM ThoMke gae, to kathA kahatI hai, iMdra ne Akara mahAvIra ko kahA ki Apa mujhe AjJA deN| hameM bar3I pIr3A hotI hai| Apa jaise nispRha vyakti ko loga Akara kAnoM meM khIleM ThoMka deM, satAyeM, parezAna kareM-hameM pIr3A hotI hai| ___ to mahAvIra ne kahA ki mere zarIra meM ThoMke jAne se tumheM itanI pIr3A hotI hai to tumhAre zarIra meM ThoMke jAne se tumheM kitanI na hogI? iMdra kucha bhI na smjhaa| usane kahA ki nizcita hotI hai| to maiM ApakI rakSA karane lagU? mahAvIra ne kahA-tuma bharosA dete ho ki tumhArI rakSA se mere dukha kama ho jAeMge? iMdra ne kahA-koziza kara sakatA huuN| kama hoMge ki nahIM, maiM nahIM kaha sktaa| mahAvIra ne kahA-maiMne bhI janmoM-janmoM taka koziza karake dekhI, kama nahIM hue| aba maiMne koziza chor3a dii| aba maiM itanI koziza bhI na karUMgA ki tumako maiM rakSA ke lie rkhuu| nahIM, tuma jaao| tumhArI bhI bhUla vahI hai jo usa kAna meM khIleM ThoMkanevAle kI bhUla thii| vaha socatA thA khIleM ThoMkakara mere dukha bar3hA degA; tuma socate ho mere sAtha rahakara mere dukha ghaTA doge| gaNita tumhArA eka hai| mujhe chor3a do, jo hai mujhe svIkAra hai| usane khIleM jarUra tthoNke| mujha taka nahIM pahuMcI usakI khIleM, maiM bahuta dUra khar3A huuN| maiMne svIkAra kara liyA hai, maiM dUra khar3A huuN| eksesa ija ttraaseNddeNs| jaise hI kisI ne svIkAra kiyA, atikramaNa ho jAtA hai| jisa sthiti ko Apa 227
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra-vANI bhAga : 1 svIkAra karate haiM, Apa usake Upara uTha jAte haiN-ttkssnn| kAyA-kleza kA yahI artha hai| chaThavAM mahAvIra kA bAhya tapa hai--sNliintaa| usa para hama kala bAta kreNge| abhI baiTheMge...! 228