Book Title: Prabuddha Jivan 2015 Year 63 Ank 01 to 03
Author(s): Dhanvant Shah
Publisher: Mumbai Jain Yuvak Sangh

View full book text
Previous | Next

Page 254
________________ અનેકાંતવાદ, સ્ટીવ પૃષ્ઠ ૧૦૬ ૦ પ્રબુદ્ધ જીવન છે અનેકાંતવાદ, સ્યાદ્વાદ અને નયવાદ વિશેષાંક ૯ માર્ચ ૨૦૧૫ વાદ, સ્યાદ્વાદ અને ભારતીય દર્શનોનું સમન્વય તીર્થઃ અનેકાંતવાદ ડૉ. રશ્મિ ભેદા. અને નયવાદ વિશેષાંક 4 અનેકન્તિવાદ, સ્યાદ્વવાદ અને નયવાદ વિશેષાંક ૬ અનેકાdવાદ, સ્યાદ્વવાદ અને નયવાદ વિરોષક ૬ અનેકાત્તવાદ, અને [ ડૉ. રશ્મિ ભેદા જેન તત્વજ્ઞાનના ઉત્સુક અભ્યાસી છે. ‘અમૃત યોગનું, પ્રાપ્તિ મોક્ષની' વિષય પર શોધપ્રબંધ લખી મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ. ડી.ની પદવી પ્રાપ્ત કરી છે. પ્રસ્તુત અંકમાં તેમણે ભારતીય દર્શનોની વિવિધતામાં કઈ રીતે અનેકાન્તવાદ જીવનમાં સમન્વય સાધવામાં મદદ કરશે એ બાબત પર લેખ લખ્યો છે. ] જેમ વેદાંતદર્શનનું પ્રધાન અંગ અદ્વૈતવાદ છે, બૌદ્ધદર્શનનું સિદ્ધાંતોનો સંગ્રહ જેમાં રહેલો છે એવા આગમશાસ્ત્રોનું અવગાહન છું É પ્રધાન અંગ ક્ષણિકવાદ છે એમ જૈન દર્શનનું પ્રધાન અંગ છે કરતાં જણાય છે કે આ દર્શનમાં વસ્તુના કેવળ એક માત્ર ધર્મનું શું ૬ અનેકાંતવાદ/સ્યાદ્વાદ. આજે જગતમાં બધા વિચારકો સામે એક સ્વરૂપ બતાવેલું નથી પરંતુ એમાં સંભવિત બધા ધર્મોનો સ્વીકાર * પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે વસ્તુનું સ્વરૂપ શું છે? અને વસ્તુના આખરી કરેલ છે; પછી ભલે એ પરસ્પર વિરોધી લાગતા હોય. જૈન દર્શન ઢું સ્વરૂપ માટે ભિન્ન ભિન્ન વિચારોનો આર્વિભાવ થાય છે. આ જગતમાં પ્રમાણે દરેક વસ્તુ અનંતધર્માત્મક છે, અનેકાન્તાત્મક છે અને એ પણ વિવિધ દર્શન અને આચારશાસ્ત્રોનો ઉદ્ગમ થાય છે ત્યારે સૂક્ષ્મ જ અનેકાન્તવાદ છે. અનેકાન્તવાદ એટલે વસ્તુનું યથાર્થ જ્ઞાન ૐ બુદ્ધિવાળા લોકોના હૃદયમાં પ્રશ્ન થાય છે કે ક્યું દર્શન અપનાવવા કરાવનાર વાદ. અનેકાન્તવાદ એ જૈન દર્શનના તત્ત્વજ્ઞાનની વિશેષતા ૐ જેવું છે? ત્યારે સર્વ દાર્શનિકોના તરફથી એક તરફ એ સમાધાન છે. એ જૈન દર્શનનો એક સ્વતંત્ર અને વિશેષ સિદ્ધાંત છે એટલું જ છું હોવું જોઈએ કે જે સર્વ વસ્તુઓનો જ્ઞાતા હોય અને સર્વ દોષોથી નહિ પણ જગતની તત્ત્વ વિચારધારામાં અનેકાન્તવાદ મૌલિક અને ? રહિત હોય એવા પુરુષ વિશેષ પ્રતિપાદિત કરેલું દર્શન અને અમૂલ્ય ફાળો આપે છે. ‘સત્’ વસ્તુ (જેનું અસ્તિત્વ હોય તે) અનેક શું આચારશાસ્ત્ર અપનાવવું જોઈએ, અર્થાત્ જે દર્શનમાં તર્ક-યુક્તિ ધર્માત્મક છે. “સ’ એક અને અનેક બને છે. વળી તે નિત્ય છે શું છે અને પ્રમાણથી વસ્તુસ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરેલું હોય અને જે દર્શન તેમજ અનિત્ય છે. સામાન્ય ભાવે છે અને વિશેષ ભાવે પણ તેનું શું ક્ર પર આધાર રાખવાવાળા આચારશાસ્ત્રમાં બતાવેલ વિધિ નિપેક્ષ અસ્તિત્વ છે. તે કૂટસ્થ છે અને પરિણામી પણ છે. તે દ્રવ્યરૂપે છે 5 પરસ્પર અવિરૂદ્ધ હોવાથી સર્વ જીવો માટે કલ્યાણસાધક થાય છે અને પર્યાયરૂપે પણ છે. આમ દેખીતી રીતે પરસ્પર વિરોધી ધર્મોનું C (થઈ શકે છે). આ ભૂમિકા પર જ્યારે સર્વ દર્શનોનો અભ્યાસ ધામ બને છે. કારણ કે આ બધા ધર્મોનો સમન્વય સતુમાં થઈ જાય શું કરીએ ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે કોઈ જગતના અસ્તિત્વનો અસ્વીકાર છે. આ જ અનેકાન્તવાદનો સાર છે અને આવો અને કાન્તવાદ જૈન ૬ કરે છે તો કોઈ એના અસ્તિત્વનું સમર્થન કરે છે. અસ્તિત્વનું સમર્થન દર્શનનો સાર છે. જૈન દર્શન ક્યારે પણ એમ કહેતું નથી કે બીજા શું શું કરવાવાળામાં પણ કોઈ દર્શન એમ માત્ર ચેતનાતત્ત્વને સ્વીકારે છે દર્શનોના સિદ્ધાન્ત તદ્દન અસત્ય છે. તેમનું માનવું છે કે પ્રત્યેક હું છે તો કોઈ માત્ર જડતત્ત્વને જ સ્વીકારે છે તો વળી કોઈ દર્શન જડ (દરેક) જૈનેતર દર્શનનો પાયો તર્કશુદ્ધ છે અને તેથી જ અમુક અંશે ૬ અને ચેતન બંને તત્ત્વનો સ્વીકાર કરે છે. ચેતન તત્ત્વનો સ્વીકાર તે દર્શન ગ્રાહ્ય બને છે. જૈનેતર દર્શનોના સિદ્ધાંતમાં સત્નું એકાંશી શું હૈ કરવાવાળા પણ કોઈ એના બહુત્વનો નિષેધ કરે છે તો કોઈ એની દર્શન જોવામાં આવે છે, માટે જ એ દર્શનો એક બીજા સાથે સહમત છું અનેકતાનું સમર્થન કરે છે. આ બધા વિચારોનું પરીક્ષણ કરીએ તો થઈ શકતાં નથી અને એ બધાંનો અંતિમ સમન્વય અનેકાન્તવાદમાં કે $ ખ્યાલ આવે છે કે અલગ અલગ પ્રવક્તા વસ્તુના ભિન્ન ભિન્ન થઈ જાય છે એટલે જ અનેકાંતવાદને સર્વ દર્શનોનું ‘સમન્વય તીર્થ' ? હું સ્વરૂપમાંથી કોઈ એક સ્વરૂપનું દર્શન કરીને એનું જ પ્રતિપાદન કરી કહ્યું છે. { રહ્યાં છે. જ્યારે સર્વ દર્શનોના તથ્થાંશને ભેગા કરીને પ્રતિપાદન આપણે ભારતીય દર્શનોના સિદ્ધાંતોને અનેકાન્તવાદની દૃષ્ટિથી શું કરીએ ત્યારે જ વસ્તુનું સાચું સ્વરૂપ સમજાય છે. જોઈએ. ‘સત્' માટે વેદાંતનું કથન એમ છે કે “સત્' એક અદ્વિતીય છે કર્મ સિદ્ધાન્ત ઈત્યાદિ સિદ્ધાન્તોનું અતિ વિસ્તારથી વિવેચન જૈન છે. સાંખ્યયોગ કહે છે કે સત્ પદાર્થો બે છે–પ્રકૃતિ અને પુરુષ. ? * દર્શનમાં ઉપલબ્ધ છે અને યુક્તિ-તર્કથી અબાધિત છે અને જૈન ન્યાય-વૈશેષિક મત પ્રમાણે મૂળ સત્ પદાર્થો એ જડ પરમાણુઓ, શું દર્શનને પ્રતિપાદન કરવાવાળા તીર્થંકર પરમાત્મા સર્વજ્ઞ અને આત્મા, કાળ, દિશા વગેરે છે. એટલે સત્ પદાર્થ માટે વેદાંત શું શું વીતરાગ અર્થાત્ રાગદ્વેષથી પ૨ હતા. એમના દ્વારા પ્રતિપાદિત અદ્વૈતવાદ સ્વીકારે છે. સાંખ્ય દર્શન દ્વતને માન્ય રાખે છે અને ન્યાય ? અનેકાંતવાદ, સ્વાદુવાદ અને નયવાદ વિશેષાંક - અનેકાંતવાદ, સ્યાદવાદ અને વયવાદ વિશેષાંક ક અનેકાંતવાદ, સ્વાદુવાદ અને યવાદ વિશેષાંક 5 અનેકાંતવાદ, સ્વાદુવાદ અને અનેકાન્તવાદ, સ્યાદ્વવાદ અને નયવાદ વિશેષાંક અનેકાત્તવાદ, સ્યાદ્ધવાદ અને નયવાદ વિશેષાંક અનેકાંતવાદ, સ્યાદ્ધવાદ અને વયવાદ વિશેષક ક અનેકાંતવાદ, સ્યાદ્ધવાદ અને નયવાદ વિરોષક અનેકાત્તવાદ, અને

Loading...

Page Navigation
1 ... 252 253 254 255 256 257 258 259 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279 280 281 282 283 284 285 286 287 288